افزایش شهریه‌ها در مدارس غیرانتفاعی بالاتر از نرخ تعیین‌شده توسط وزارت آموزش و پرورش
اگر والدین به دلایلی مایل بودند که فرزندانشان در فضایی دنج‌تر و با توجه بیشتری تحصیل کنند، اقدام به ثبت‌نام آنها در مدارس غیرانتفاعی می‌کردند. البته کلاس‌های فوق‌برنامه‌ای که در این مدارس وجود داشت، دلیلی بر ضعف در مدارس دولتی نبود؛ چرا که موفقیت‌های کنکور، رتبه‌های المپیادها و شرکت‌کنندگان در مسابقات علمی و ورزشی در بین مدارس دولتی به وفور دیده می‌شد و حتی در موارد متعددی، مدارس دولتی برای بهبود سطح علمی و فرهنگی خود با مدارس غیرانتفاعی در رقابت بودند. با گذشت زمان، کاهش بودجه مدارس دولتی، کمبود نقدینگی در وزارت آموزش و پرورش و همچنین پایین بودن حقوق، معلمان با تجربه و کادر آموزشی را به فعالیت در مدارس غیرانتفاعی علاقه‌مند کرد. این مساله با تاریخچه تاسیس مدارس غیرانتفاعی متفاوت بوده و صرفاً نگاهی به افزایش اقبال عمومی به این نوع مدارس را نشان می‌دهد؛ چرا که باید یادآور شد که این مدارس پیش از انقلاب به عنوان مدارس ملی با مجوز شورای عالی آموزش و پرورش فعالیت می‌کردند و پس از روی کارآمدن جمهوری اسلامی و بر اساس تصمیم شورای عالی انقلاب فرهنگی منحل شدند. پس از گذشت یک دهه از این انحلال، با مصوبه دیگری دوباره به فعالیت خود ادامه دادند.
بی‌رونقی مدارس دولتی در سایه افت کیفیت آموزشی
در هر حال، با افزایش تمایل به مدارس غیرانتفاعی و روند خصوصی‌سازی، مدارس دولتی به تدریج دچار رکود و فرسودگی شدند. مدارس غیرانتفاعی با استخدام معلمان با تجربه روز به روز بر آمار موفقیت دانش‌آموزان خود افزوده و رغبت والدین را به ثبت‌نام در این مدارس بیشتر می‌کردند. اما به تدریج بحث انتخاب به اجبار تبدیل شد؛ اجباری ناشی از نگرانی نسبت به آینده فرزندان که به دلیل زوال کیفیت تدریس در مدارس دولتی ایجاد شده بود. در این مدارس، تعداد بالای دانش‌آموزان در هر کلاس به افت کیفیت آموزش و کاهش توجه معلم و دانش‌آموز به یکدیگر انجامیده بود. یکی دیگر از عواملی که والدین را به سمت مدارس غیرانتفاعی سوق می‌داد، تنوع فرهنگی بود. همچنین کمبود منابع و امکانات در مدارس دولتی، از جمله تجهیزات آموزشی، تکنولوژی و تجهیزات ورزشی ناشی از محدودیت‌های مالی بودجه‌ای آموزش و پرورش، مزید بر علت بود. در این بین فرسودگی و خستگی معلمان و پایین بودن سطح حقوق و مزایا نیز بزرگ‌ترین چالش‌ها محسوب می‌شد.
تمامی این عوامل موجب شد که امروز والدین مدارس دولتی را به عنوان فضایی مشابه تبعیدگاه تلقی کنند و بسیاری از آنها حتی با قبول فشار مالی و تحمیل بدهی، تلاش کنند تا فرزندان خود را در مدارس غیرانتفاعی ثبت‌نام کنند. با این تناسب و استقبال از مدارس غیرانتفاعی، به نظر می‌رسد که به طور ناخودآگاه و ناگفته، بار تأمین مالی و تجهیزات مدارس از دوش آموزش و پرورش برداشته شده و بر عهده نهادهای خصوصی یعنی همان مدارس غیرانتفاعی نهاده شده است، با این حال، دستورالعمل آموزشی و تعیین تعرفه شهریه همچنان بر عهده آموزش و پرورش است. شهریه‌ای که مدارس بابت تحصیل دانش‌آموزان در هر سال تحصیلی از والدین دریافت می‌کنند و با توجه به امکانات خصوصی که این مدارس تامین کرده و در اختیار دانش‌آموزان می‌گذارند، منطقی به‌نظر می‌رسد. مشکل زمانی آغاز می‌شود که برخی از این مدارس شهریه‌های بسیار بالایی دریافت می‌کنند و درعوض خدمات چندانی ارائه نمی‌دهند، و به نظر می‌رسد نظارت کافی از سوی آموزش و پرورش بر این موضوعات وجود ندارد.
تعرفه‌هایی روی کاغذ
احمد محمودزاده، معاون وزیر آموزش و پرورش و رئیس سازمان مدارس غیرانتفاعی، در تاریخ ۱۴ مرداد ۱۴۰۴ در یکی از نشست‌ها با رسانه‌ها حضور داشت. طبق اطلاعات منتشرشده از سوی هم‌میهن‌آنلاین، او در مورد تفکیک شهریه‌ها در استان‌ها اظهار داشت: «بدون احتساب شهر تهران، حداقل شهریه مدارس در دوره ابتدایی بین ۱۹ میلیون و ۲۰۰ هزار تا ۵۳ میلیون تومان است.» همچنین درباره شهریه مدارس در تهران بدون احتساب هزینه‌های فوق‌برنامه نیز گفت: «شهریه پایه ابتدایی معادل ۳۰ میلیون تومان، متوسطه اول ۳۶ میلیون، متوسطه دوم ۳۷ میلیون، فنی و حرفه‌ای ۵۲ میلیون و کاردانش ۳۹ میلیون تومان تعیین شده است.»
این اعداد و ارقام در حالی اعلام شده که با آغاز هر سال تحصیلی، والدین هنگام ثبت‌نام در مدارس غیرانتفاعی با شهریه‌هایی مواجه می‌شوند که به مراتب بالاتر از انتظارات آنان است. بنا بر بررسی‌های میدانی، یک مدرسه در منطقه یک تهران برای ثبت‌نام در مقطع ابتدایی، ۲۶۰ میلیون تومان شهریه اخذ کرده که نسبت به سال گذشته، حدود ۱۱۰ میلیون تومان افزایش داشته و این یعنی افزایش بیش از ۵۵ درصد. یکی از والدینی که فرزندش را در این مدرسه ثبت‌نام کرده، می‌گوید: «به نظر می‌رسد برخی مناطق را رها کرده‌اند و ادعای آنها این است که هر کسی توانایی مالی دارد، ثبت‌نام کند، و گرنه به مدارس دیگر منتقل شود.» یکی دیگر از والدین نیز اظهار می‌کند که این مدارس نرخ مصوبی دارند که به عنوان شهریه از آنان دریافت می‌شود و مبالغ اضافی را بر اساس رضایت‌نامه‌ای که نشان می‌دهد، والدین خود مایل به استفاده از کلاس‌های فوق‌برنامه بوده و با رضایت خودشان هزینه‌های بیشتر را می‌پردازند. والدین نیز به ناچار گزینه‌ای جز پذیرش این وضعیت ندارند زیرا در این منطقه تعداد مدارس دولتی محدود است و مواردی هم وجود دارد که به لحاظ فرهنگی و آموزشی والدین تمایلی به ثبت‌نام فرزندانشان در مدارس دولتی ندارند. در حالی که بر اساس گزارشی از تسنیم، محمودزاده در مورد میزان شهریه مدارس غیرانتفاعی در سال تحصیلی جدید عنوان کرد که «شهریه مدارس در تهران بین ۳۰ تا ۹۱ میلیون تومان تعیین شده که بسته به نوع مدرسه، مقطع تحصیلی و استان محل فعالیت متفاوت است و تنها حدود دو درصد از مدارس، شهریه‌ای بالای ۱۰۰ میلیون تومان دارند.» به بیان دیگر، سقف شهریه مدارس ۱۴۵ میلیون تومان در نظر گرفته شده و اگر بیش از این مبلغ دریافت شود، تخلف محسوب می‌شود.
شهریه‌های بالاتر از سقف بدون احتساب هزینه‌های جانبی
منطقه ۲ نیز از این موضوع مستثنی نیست و میانگین شهریه مدارس غیرانتفاعی بالاتر از کف و سقف اعلام شده از سوی آموزش و پرورش است. ماندانا برای ثبت‌نام فرزندش در پایه ششم، ۱۱۰ میلیون تومان شهریه پرداخت کرده است. همچنین احسان به ازای ثبت‌نام دو فرزندش در مقاطع متوسطه اول و دوم به ترتیب ۱۸۰ و ۱۰۰ میلیون تومان واریز کرده است. مریم هم برای ثبت‌نام پسرش که امسال کلاس چهارمی می‌شود، در همین منطقه ۲ و حوالی سعادت‌آباد ۲۰۵ میلیون تومان پرداخته است. او درباره دلیل انتخاب این مدرسه می‌گوید: «نزدیکی مدرسه به محل سکونت و نیاز به این که پسرم تا ساعت ۱۵ در مدرسه بماند، تنها دلایل من برای انتخاب این مدرسه بود.» در همین منطقه، مدرسه غیرانتفاعی دیگری نیز وجود داشت که برای سال تحصیلی جدید، شهریه‌ای معادل ۱۸۰ میلیون تومان بابت مقطع دبستان از والدین دریافت می‌کرد که نه تنها بالاتر از نرخ مصوب، بلکه حتی از سقف اعلام‌شده نیز فراتر بود. نکته قابل توجه در این مدرسه این بود که این شهریه بدون احتساب هزینه‌های سرویس رفت‌و‌برگشت، میان‌وعده و جزوات درسی اخذ می‌شد و این موارد به‌طور جداگانه و طی سال تحصیلی از والدین مطالبه می‌شد.
در منطقه ۳ هم شهریه ثبت‌نام در مقطع دبستان در یکی از مدارس غیرانتفاعی، ۱۵۰ میلیون تومان بود که نسبت به سال گذشته حدود ۵۰ میلیون تومان افزایش یافته است. پدر یکی از دانش‌آموزان در این دبستان می‌گوید: «سال گذشته شهریه دخترم ۱۰۰ میلیون تومان بود. اما وسط سال، هزینه‌های جانبی هم از ما دریافت کردند. به همین دلیل احتمال می‌رود که شهریه امسال دخترم از ۱۵۰ میلیون تومان بیشتر شود.» در همین منطقه، شهریه مقطع متوسطه اول برای امسال بین ۱۴۵ تا ۱۸۰ میلیون تومان است و این ارقام مربوط به مدارسی است که والدین در این گزارش مشارکت کرده‌اند و احتمالاً در مدارس دیگر که شناخته‌شده‌تر هستند، به مراتب بیشتر خواهد بود.
کلاس‌های درس بدون پنجره
این نرخی که بالاتر از سقف تعیین‌شده قرار دارد، تنها خاص مناطق یک، دو و سه نیست. در منطقه هفت تهران نیز، یکی از والدین در زمان ثبت‌نام دخترش در کلاس اول ابتدایی نزدیک به ۹۰ میلیون تومان شهریه پرداخت کرده که البته این مبلغ بدون احتساب هزینه لباس و اردوهای فرهنگی سال تحصیلی است. او غیر مشابه بودن فرهنگی و مذهبی را تنها دلیل انتخاب فرزندش به این مدرسه می‌داند و می‌گوید: «این مدرسه هیچ امکانات خاص و قابل توجهی ندارد و مکان آن نیز انتخاب مناسبی نبوده است؛ یک خانه قدیمی که برخی کلاس‌ها حتی پنجره هم ندارند و حیاط آن به قدری کوچک است که امکان بازی وجود ندارد.» طبق گفته دیگر والدین، شهریه نسبت به سال گذشته به طور میانگین ۵۰ درصد افزایش داشته است. یکی دیگر از والدین اظهار می‌کند: «زمانی که در مورد شهریه شکایت کردیم، به ما گفتند که این رقم از جانب آموزش و پرورش اعلام شده است. انگار هر یک توپ را به زمین دیگری می‌اندازند. فقط دلیل انتخاب مدرسه غیرانتفاعی برای دخترم تعداد کمتر دانش‌آموزان در کلاس بود، اما حالا متوجه شدم که در سال گذشته، در زمان ثبت‌نام اعلام می‌کردند که کلاس‌ها ۱۵ تا ۱۷ نفره خواهند بود، اما اول مهر، ۲۳ نفر در یک کلاس قرار داده شده‌اند.»
افزایش ۴۰ تا ۷۰ درصدی شهریه مدارس غیرانتفاعی
در برخی مدارس، مبلغ شهریه تا پیش از مهر به‌طور کامل اعلام نمی‌شود؛ به ویژه در چند مورد که در مناطق ۳ و ۶ قرار دارند. یکی از والدینی که ساکن منطقه ۳ است، هنوز تا تاریخ ششم مهر ۱۴۰۴ از مبلغ نهایی شهریه خبری ندارد و فقط به او گفته شده که برای ثبت‌نام دخترش در دبستان بین ۱۰۰ تا ۱۵۰ میلیون تومان در نظر بگیرد که این شهریه بدون احتساب تمامی هزینه‌های جانبی مانند سرویس رفت‌و‌برگشت، کتاب و کلاس‌های فوق‌برنامه است. از طرف دیگر، والد دیگری که با «اعتماد» گفت‌وگو کرده، در منطقه ۶ ساکن است و هنگام ثبت‌نام پسرش به او گفته شده که هنوز تعرفه شهریه به آنها اعلام نشده و رقم نهایی مشخص نیست. یکی دیگر از مدارس در این منطقه، ۱۲۵ میلیون تومان به عنوان پیش‌پرداخت دریافت کرده و به والدین اعلام شده که این مبلغ پس از اعلام نهایی آموزش و پرورش، افزایش خواهد یافت. جالب اینجاست که این هزینه، مربوط به مدرسه‌ای است که هیچ گونه کلاس فوق‌برنامه‌ای برای دانش‌آموزان ندارد و شهریه آن در سال تحصیلی گذشته ۷۵ میلیون تومان بود؛ یعنی چیزی حدود ۷۰ درصد افزایش.
در منطقه ۸، شهریه مقطع متوسطه اول بین ۹۰ تا ۱۰۰ میلیون تومان است. یکی از والدین ذکر می‌کند که شهریه مدرسه دخترش با افزایش ۳۰ تا ۳۵ میلیون تومانی همراه بوده و هزینه کلاس‌های فوق‌برنامه و تمام هزینه‌های جانبی تحصیل نیز به‌طور جداگانه دریافت می‌شوند. به گفته والدین، تقریباً تمامی مدارس غیرانتفاعی برای سال تحصیلی ۱۴۰۵-۱۴۰۴ بین ۴۰ تا ۷۰ درصد، بسته به منطقه و پایه تحصیلی، افزایش شهریه داشته‌اند.
شاید این نکته قابل ذکر باشد که بسیاری از این مدارس شهریه‌ای کمتر از سقف تعیین‌شده دریافت می‌کنند، اما این موضوع در صحبت‌های والدین مشهود بود که هزینه کلاس‌های فوق‌برنامه به نوعی اجبارآمیز محسوب می‌شود؛ بی‌آنکه حتی دانش‌آموزان از تمام آنها بهره‌مند شوند. مواردی وجود دارد که با آنکه شهریه‌ای اندکی کمتر از سقف تعیین‌شده است، اما بابت هزینه‌های جانبی، سرویس رفت‌وآمد و کلاس‌های فوق‌برنامه، به‌طور جداگانه از والدین مطالبه می‌شود. نکته قابل توجه دیگری که در بسیاری از مدارس غیرانتفاعی مشاهده می‌شود، وجود رضایت‌نامه‌ای است که والدین باید در زمان ثبت‌نام امضا کنند که در آن مبلغی کمتر از شهریه ابلاغ‌شده به عنوان نرخ مصوب آموزش و پرورش ذکر شده و در ادامه صراحتاً بیان شده که والدین با آگاهی از الزامی نبودن شرکت در کلاس‌های فوق‌برنامه، خواستار استفاده فرزندشان از آنها هستند و کلیه مبلغ اضافی را پرداخت خواهند کرد؛ حتی اگر تمایل نداشته باشند، چرا که در صورت امضا نکردن، امکان ثبت‌نام وجود نخواهد داشت. امیر، که هنگام ثبت‌نام فرزندش این فرم را امضا کرده، می‌گوید: «برای ثبت‌نام پسرم، برگه رضایت‌نامه‌ای با نرخ شهریه ۶۸ میلیون تومان را امضا کردم. در ادامه همان رضایت‌نامه ذکر شده که با علم به اینکه شرکت در کلاس‌های فوق‌برنامه الزامی نیست، مایل به شرکت فرزندم در رشته‌های زیر هستم.» بر اساس گفته‌های امیر، هیچ چاره‌ای جز امضای این فرم نداشتند، حتی با توجه به اینکه می‌دانستند قرار نیست فرزندشان در این کلاس‌ها شرکت کند. او باور دارد که امضا کردن این فرم صرفاً به این دلیل بود که بعداً امکان شکایت والدین از شهریه مدرسه وجود نداشته باشد.
کلاس‌های فوق‌برنامه شامل: کارگاه درام خلاق، تحقیق و پژوهش، بهبود سواد مالی، آموزش کامپیوتر، ورزش، صبحانه، مهارت‌های زندگی، ادبیات کهن، زبان انگلیسی، تکنولوژی متاورس، رباتیک و… می‌شود. رضایت‌نامه مذکور نیز قید می‌کند که در صورت تعطیلی مدارس، هیچ هزینه‌ای بابت ثبت‌نام به والدین بازگردانده نمی‌شود و مدرسه مسئولیت برگزاری کلاس‌های فوق‌برنامه به تعداد جلسات برگزار نشده را بر عهده ندارد؛ به عبارتی اگر مدرسه به هر دلیلی به‌جز روزهای تعطیل تعطیل شود، هزینه ثبت‌نام برای کلاس‌های حضوری، صبحانه، ناهار و سرویس رفت‌و‌برگشت به عهده والدین خواهد بود.
کلاس‌های فوق‌برنامه ناکارآمد
موضوع دیگری که در گفتگوهای والدین مطرح شد، نامناسب بودن فضای آموزشی، کوچک بودن زمین مدرسه، بی‌برنامگی در کلاس‌های فوق‌برنامه و بی‌توجهی به مسائل اخلاقی و پرورشی دانش‌آموزان بود.
لیلا، که دخترش در دوره متوسطه اول در یکی از مدارس غیرانتفاعی منطقه ۶ تهران تحصیل می‌کند، گفت: «از دوره ابتدایی تاکنون، بارها مدرسه دخترش را تغییر داده و به چندین مدرسه غیرانتفاعی مراجعه کرده. او درباره آنچه در تمامی مدارس مشترک است، گفت: «اگر نگویم تمام مدارس غیرانتفاعی، می‌توانم بگویم بسیاری از آنها، در زمان ثبت‌نام شرایط ایده‌آلی را برای دانش‌آموزان به نمایش می‌گذارند. یعنی در زمان انتخاب والدین فکر می‌کنند که فرزندشان در بهترین مدرسه شهر درس خواهد خواند. اما به کمتر از یک ماه که از شروع سال تحصیلی می‌گذرد، مشخص می‌شود که قرار نیست آن برنامه‌ها مسیر اجرایی داشته باشند. مثلاً کلاس زبان به عنوان یک فوق‌برنامه معرفی می‌شود و در میانه کلاس اعلام می‌کنند معلم زبان نمی‌آید و به جای آن کلاس یوگا برگزار می‌شود. هنوز کلاس به اتمام نرسیده، بدون دلیل خاصی جای آن با یک دوره ناکارآمد عوض می‌شود که واقعاً به درد دانش‌آموزان نمی‌خورد.» سهراب، پدر یکی از دانش‌آموزان مدرسه غیرانتفاعی نیز به موضوع شرایط تربیتی و اخلاقی در این مدارس اشاره می‌کند و می‌گوید: «قبلاً وقتی فرزندمان را در مدرسه غیرانتفاعی ثبت‌نام می‌کردیم، از یک‌دست بودن فرهنگی دانش‌آموزان اطمینان داشتیم. اما امروز، با پرداخت چنین هزینه‌ای، هیچ تضمینی برای رعایت هنجارها وجود ندارد. در گذشته، در کلاس دخترم چندین مورد سرقت اشیای شخصی و لوازم‌التحریر رخ داد، اما مدرسه هیچ واکنشی انجام نداد و فقط گفتند که پیگیری می‌کنند.»
مدیران و هزینه‌های گزاف تجهیز مدرسه
اینها روایتی از والدینی است که فرزندانشان را در مدارس غیرانتفاعی ثبت‌نام کرده‌اند، اما در مقابل این اعتراض‌ها، مدیران مدارس غیرانتفاعی با چالش‌های خاص خود مواجه‌اند. یکی از آنها درباره هزینه‌های مدرسه‌اش می‌گوید: «مدرسه ما اجاره‌ای است. با توجه به هزینه‌هایی که برای کلاس‌ها داریم، نمی‌توانیم هر سال جابه‌جا شویم و ناگزیر به توافق با صاحب ملک هستیم. بنابراین برای کاهش هزینه‌ها، ناچار به مشارکت والدین هستیم، چرا که به عنوان یک مدرسه خصوصی از هر kind پشتیبانی مالی یا بودجه‌ای از وزارت آموزش و پرورش دریافت نمی‌کنیم. همچنین نوع اجاره املاکی که به مدارس داده می‌شود، معمولاً مسکونی است، زیرا ملک‌های فرهنگی و آموزشی در منطقه بسیار محدود و به سرعت اجاره می‌روند. در این صورت، تنها گزینه باقی‌مانده اجاره ملکی شخصی به قیمت بسیار بالا است.»
امیر یکی دیگر از مدیران مدارس غیرانتفاعی نیز با اشاره به حقوق معلمان مقطع متوسطه اول و دوم، می‌گوید: «قطعا حقوق دوره متوسطه بالاتر از دوره ابتدایی است و اگر بخواهیم از معلمان با تجربه و مشهور دعوت به همکاری کنیم، باید هزینه بیشتری بپردازیم.» همچنین او به هزینه‌های لازم برای تجهیز مدارس مطابق با الزامات وزارت آموزش و پرورش از قبیل تعداد محتاج سرویس‌های بهداشتی، آبخوری و سیستم گرمایش و سرمایش، در و پنجره باکیفیت، آسفالت حیاط و سایر جزئیات که در مدارس به آن نیاز است اشاره می‌کند که همگی اینها با توجه به اجاره‌ای بودن ملک، هزینه‌بر می‌شود و در صورت جابه‌جایی، این هزینه ها هر چند سال یکبار تکرار می‌گردد.
مدیران اجمالاً بیان می‌کنند که در زمان دریافت شهریه، مبلغ مصوب آموزش و پرورش را به والدین اعلام کرده و مازاد آن را با رضایت والدین دریافت می‌کنند و اگر والدینی تمایلی به پرداخت بیش از رقم مصوبه ندارند، می‌توانند فرزندشان را ثبت‌نام نکنند. این مسئله مانند انتخاب میان اجبار و یا رهاشدگی به نظر می‌رسد. در داستان چالش‌های مرتبط به شهریه مدارس غیرانتفاعی و بلاتکلیفی والدین، مدیران مدارس غیرانتفاعی از مسئولیت‌های خود در ارائه خدمات مناسب و همچنین نبود حمایت مالی در شرایط بحران سخن می‌گویند. والدین نیز به عدم تطابق شهریه دریافتی نسبت به نرخ مصوب، امکانات ناکافی مدارس غیرانتفاعی و عدم نظارت کافی آموزش و پرورش اشاره کردند. در این راستای ارائه توضیحات و بیان قوانین از جانب مسئولان وزارت آموزش و پرورش، لازم بود تا توضیحات ارائه دهند که آیا مدارس غیرانتفاعی توان حرکت فراتر از چارچوب‌های دستورالعمل آموزش و پرورش را دارند یا خیر. اما پیگیری‌های خبرنگار برای ارتباط با اداره کل آموزش و پرورش تهران بی‌نتیجه ماند و سوالاتی مانند «آیا تعدادی از امور ذکر‌شده توسط آموزش و پرورش مورد نظارت قرار گرفته؟ آیا مدارس مجوز ارتقاء شهریه در قبال هزینه‌های جانبی را دارند؟ آیا در صورت نارضایتی والدین، امکان حمایت توسط آموزش و پرورش وجود دارد؟ و غیره» بی‌پاسخ باقی‌ماند.