در حالی که ایران ادعای خودکفایی ۹۷ درصدی در تولید کاتالیست ها را مطرح کرده است، آمارهای رسمی حاکی از آن است که هنوز وابستگی قابل توجهی به واردات این محصولات وجود دارد. آیا صنعت کاتالیست در ایران واقعاً به خودکفایی دست یافته یا هنوز با چالش های عمده ای مواجه است؟ بررسی ها نشان می دهد که عدم شفافیت در کارایی کاتالیست های بومی یکی از عواملی است که این ادعا را زیر سؤال می برد.
، گروه کاتالیست یکی از شرکت های دانش بنیان تولیدکننده کاتالیست، گزارشی از وضعیت این محصولات استراتژیک صنعتی تهیه کرده است که به تشریح وضعیت بومی سازی کاتالیست پرداخته شده است. طبق این گزارش، صنعت کاتالیست و جاذب های صنعتی در کشور در سال های اخیر به یکی از بخش های کلیدی در صنایع پالایش، پتروشیمی و محیط زیست تبدیل شده است. با این وجود، ادعای خودکفایی ۹۷ درصدی در تولید کاتالیست ها که از سوی شرکت ملی صنایع پتروشیمی مطرح شده، با چالش هایی در زمینه اعتبارسنجی مواجه است.
واردات همچنان ادامه دارد
بر اساس آمار گمرک ایران، در سال ۱۴۰۲ حدود ۳۹ میلیون دلار کاتالیست به کشور وارد شده است که بین ۳۰ تا ۴۰ درصد از نیاز داخلی را پوشش می دهد. این مقدار در سال های اخیر نیز بالا بوده و در سال ۱۴۰۱ معادل ۴۰ میلیون دلار و در سال ۱۴۰۰ حدود ۵۳ میلیون دلار واردات کاتالیست ثبت شده است. این ارقام نشان می دهد که ایران هنوز هم وابستگی قابل توجهی به واردات کاتالیست ها دارد.
فهرستی از تولید داخلی، اما بدون کارنامه عملیاتی
انجمن تولیدکنندگان جاذب و کاتالیست ایران فهرستی از ۱۱۴ نوع کاتالیست و جاذب تولید داخل منتشر کرده است، اما هنوز هیچ گزارشی از میزان استفاده واقعی این کاتالیست ها در مجتمع های صنعتی و عملکرد عملیاتی آن ها و جایگزینی با نمونه های خارجی ارائه نشده است.
در این راستا، سؤالات کلیدی که مطرح می شود شامل موارد زیر است:
* این ۱۱۴ نوع کاتالیست داخلی در کدام مجتمع ها، با چه میزان استفاده و در چه شرایط عملیاتی به کار گرفته شده اند؟
* چه درصدی از واحدهای صنعتی ایران در حوزه هایی نظیر متانول، آمونیاک و فرآورده های پالایشگاهی به طور کامل از کاتالیست های ایرانی بهره می برند؟
* آیا ادعای خودکفایی ۹۷ درصدی با واقعیت های موجود همخوانی دارد؟
چالش های تولید کاتالیست در ایران
صنعت کاتالیست در ایران با چالش هایی در زمینه های فنی، اقتصادی و رقابتی روبرو است. برخی از این چالش ها عبارتند از:
* محدودیت در تولید کاتالیست های پیشرفته نظیر پلیمریزاسیون، ایزومریزاسیون و هیدروکراکینگ
* وابستگی به فلزات گران بهای مانند پلاتین، پالادیوم، رنیوم و مولیبدن
* عدم اعتماد برخی از مجتمع های صنعتی به کاتالیست های بومی
* رقابت شدید با برندهای بین المللی مانند BASF، Albemarle، Axens و Clariant
راهکارهای پیشنهادی برای توسعه صنعت کاتالیست
برای تحقق واقعی خودکفایی، لازم است اطلاعات دقیق تری درباره کارکرد کاتالیست های داخلی منتشر شود. برخی از اقداماتی که می تواند در این زمینه مؤثر باشد عبارتند از:
۱. تأسیس پایگاه داده ملی عملکرد کاتالیست های ایرانی که شامل اطلاعاتی از جمله نوع مجتمع صنعتی، میزان مصرف، شرایط عملیاتی و بازه زمانی بهره برداری باشد.
۲. افزایش سرمایه گذاری در حوزه تحقیق و توسعه (R&D) به منظور ارتقاء کیفیت و افزایش طول عمر کاتالیست های داخلی.
۳. کاهش وابستگی به واردات مواد اولیه خاص از طریق تولید داخلی.
۴. دریافت گواهینامه های بین المللی برای تسهیل صادرات و افزایش رقابت پذیری.
بنابراین، ادعای خودکفایی ۹۷ درصدی در کاتالیست های مصرفی در ایران بدون ارائه مدارک شفاف و مستند، قابل تأیید نیست. همچنان بخش قابل توجهی از نیاز کشور از طریق واردات تأمین می شود و اطلاعات دقیقی در مورد میزان استفاده از کاتالیست های داخلی در صنایع مختلف منتشر نشده است.
انتشار اطلاعات شفاف و مستند از عملکرد واقعی این کاتالیست ها، کلید حل این چالش محسوب می شود.
برای اینکه ایران واقعاً در مسیر خودکفایی پیشرفت کند، نیاز به تدوین و انتشار گزارش های شفاف از عملکرد کاتالیست های داخلی در مجتمع های صنعتی وجود دارد. در این راستا پیشنهادات زیر مطرح می شود:
ایجاد یک پایگاه داده ملی با اطلاعات در خصوص عملکرد کاتالیست های ایرانی؛ ضروری است که هر تولیدکننده و مجتمع صنعتی داده های زیر را ارائه کند:
* نام مجتمع و نوع فرآیند (پالایشگاه، متانول، آمونیاک، پتروشیمی و…).
* نام کاتالیست مورد استفاده و میزان مصرف آن.
* شرایط عملیاتی (دما، فشار، ترکیب خوراک).
* بازه زمانی بهر ه برداری و طول عمر کاتالیست
* مقایسه عملکرد با نمونه های خارجی.
بدون این اطلاعات، نمی توان درباره واقعی بودن بومی سازی کاتالیست ها قضاوت کرد.