زمانی که مکانیسم‌های ایمنی بدن با اختلال مواجه شوند یا نتوانند عملکرد مناسبی داشته باشند، مشکلاتی برای سلامت ایجاد خواهد شد. در این نوشتار، به بررسی عوارض جانبی مضر ناشی از مصرف بیش از حد آهن خواهیم پرداخت.
آهن چیست؟
آهن به عنوان یک ماده معدنی مهم و ضروری شناخته میشود که بخش عمده‌ای از آن توسط سلول‌های قرمز خون مورد استفاده قرار می‌گیرد.
این عنصر، جزء اصلی هموگلوبین است، پروتئینی که در سلول‌های قرمز خون وجود دارد و وظیفه حمل اکسیژن به تمامی سلول‌های بدن را بر عهده دارد. آهن به دو شکل در غذاها موجود است: آهن هِم (Heme iron): این نوع آهن فقط در غذاهای حیوانی، به ویژه در گوشت قرمز، یافت میشود و به‌راحتی نسبت به آهن غیر هِم جذب میشود. آهن غیر هِم (None – heme iron): بیشتر آهن موجود در غذا به صورت غیر هِم است که در هر دو منبع غذایی گیاهی و حیوانی دیده میشود. می‌توانید جذب این نوع آهن را با استفاده از اسیدهای ارگانیک نظیر ویتامین C بهبود بخشید، اما ترکیبات گیاهی مثل فیتات می‌توانند جذب آن را کاهش دهند.
افرادی که از منابع غذایی آهن هِم به مقدار کافی برخوردار نیستند، بیشتر در معرض کمبود آهن هستند. کمبود آهن در بین افراد، به‌ویژه خانم‌ها، بسیار شایع است و به‌عنوان رایج‌ترین کمبود ماده معدنی در جهان شناخته میشود.
تنظیم ذخایر آهن
اهمیت تنظیم سطح آهن در بدن به دو دلیل اصلی برمی‌گردد:
۱. آهن یک ماده مغذی حیاتی است که در اکثر عملکردهای اساسی بدن نقش ایفا می‌کند، به همین دلیل باید مقدار کافی از آن دریافت گردد.
۲. مقادیر زیاد آهن می‌تواند به طور بالقوه سمی باشد، بنابراین باید از مصرف بیش از حد آن پرهیز کرد.
بدن با تنظیم جذب آهن از طریق دستگاه گوارش، سطح آن را کنترل می‌کند. هپسیدین، هورمونی است که به تنظیم آهن در بدن کمک می‌کند و مسئول حفظ تعادل در ذخایر آهن به شمار می‌رود. وظیفه اصلی این هورمون، جلوگیری از جذب آهن جدید در بدن است. عملکرد هپسیدین به این صورت است:
افزایش سطح آهن آزاد در بدن می‌تواند موجب رشد باکتری‌ها و ویروس‌ها شود، بنابراین سطح بالای آهن می‌تواند اثرات معکوسی داشته باشد و خطر ابتلا به عفونت‌ها را بالا ببرد. ذخایر زیاد آهن منجر به افزایش هپسیدین و کاهش جذب آن میشود، در حالی که ذخایر ناکافی آهن به کاهش هپسیدین و افزایش جذب آن می‌انجامد.
این سیستم معمولاً به خوبی عمل می‌کند، اما برخی اختلالات می‌توانند تولید هپسیدین را مختل کرده و در نتیجه باعث افزایش نامتناسب آهن در بدن گردند. از سوی دیگر، بیماری‌هایی که تولید هپسیدین را افزایش می‌دهند نیز می‌توانند منجر به کمبود آهن شوند.
تعادل آهن در بدن تحت تأثیر میزان آهن موجود در رژیم غذایی نیز قرار دارد. رژیم‌های غذایی با آهن ناکافی می‌توانند به تدریج باعث کمبود آهن شوند. همچنین، مصرف بیش از حد مکمل آهن می‌تواند منجر به مسمومیت شدید گردد.
مسمومیت آهن
مسمومیت آهن می‌تواند به صورت ناگهانی یا تدریجی بروز کند. مصرف ناگهانی مقدار زیاد آهن یا دریافت مکمل آهن به مدت طولانی، همچنین اختلالات مزمن در تجمع آهن منحرف شده، می‌توانند مشکلات جدی را در بدن به وجود آورند.
در شرایط طبیعی، مقدار بسیار کمی آهن آزاد در جریان خون وجود دارد. آهن با پروتئین‌هایی نظیر ترانسفرین پیوند برقرار می‌کند و به این ترتیب از آسیب احتمالی آن به بدن جلوگیری می‌کند. اما مسمومیت ناشی از آهن می‌تواند سطح آهن آزاد را به طرز قابل توجهی افزایش دهد. آهن آزاد، به عنوان یک پرو-اکسیدان عمل می‌کند (بر خلاف آنتی‌اکسیدان‌ها) و می‌تواند به سلول‌ها آسیب برساند. بیماری‌های مختلفی ممکن است منجر به این وضعیت شوند، از جمله: مسمومیت با آهن: این وضعیت زمانی رخ می‌دهد که فرد، به ویژه کودکان، در مصرف مکمل آهن زیاده‌روی کرده و دچار اوردوز می‌شوند. هموکروماتوز ارثی: یک اختلال ژنتیکی که منجر به جذب زیاد آهن از غذاها میشود. اوردوز آهن آفریقایی: نوعی از اوردوز آهن که به دلیل وجود مقادیر فراوان آهن در غذاها و نوشیدنی‌ها بروز می‌کند و نخستین بار در آفریقا مشاهده گردید.
اگر شما در معرض خطر اوردوز آهن قرار دارید، می‌توانید با انجام موارد زیر، این خطر را به حداقل برسانید: کاهش مصرف غذاهای حاوی آهن نظیر گوشت قرمز، اهدای خون به طور مرتب، پرهیز از مصرف ویتامین C به همراه غذاهای غنی از آهن، و عدم استفاده از ظروف آهنی.
آهن و ریسک سرطان
بدون شک، وجود آهن اضافی در بدن می‌تواند احتمال ابتلا به سرطان را، هم در حیوانات و هم در انسان‌ها، افزایش دهد. تحقیقات نشان داده‌اند که اهدای خون منظم یا کاهش سطح آهن می‌تواند از این ریسک بکاهد.
آهن و ریسک عفونت
هم کمبود آهن و هم افزایش غیرمجاز آهن در بدن باعث ایجاد شرایطی میشود که فرد را مستعد عفونت‌ها می‌کند. این موضوع به دو دلیل اصلی برمی‌گردد:
۱. سیستم ایمنی بدن برای نابود کردن باکتری‌های مضر به آهن نیاز دارد، بنابراین وجود مقداری آهن برای مقابله با عفونت‌ها ضروری است.
۲. افزایش آهن آزاد در بدن می‌تواند به رشد باکتری‌ها و ویروس‌ها کمک کند و به همین دلیل، وجود آهن زیاد می‌تواند منجر به افزایش ریسک عفونت شود.
افرادی که دچار هموکروماتوز ارثی هستند، نیز بیشتر در معرض عفونت‌ها قرار دارند.