فرهاد طالبیان: حدود یک سال پیش در ساعت ۹ صبح نوزدهم دی ماه ۱۴۰۲، آتش سوزی بخشی از جنگل های مرتفع و صخره ای با نام «جنگل هلیک بن» واقع در بخش چمستان نور آغاز شد و طبق گزارش ها، رییس اداره منابع طبیعی و آبخیزداری اعلام کرد که این آتش پس از ۳۰ ساعت، روز بعد مهار و سرانجام خاموش گردید.
این آتش حدود ۱۰ هکتار از ناب ترین و باارزش ترین رویشگاه های راشستانی این منطقه را فرا گرفت. همچنین در عصر روز ۳ آذر ۱۴۰۲، آتش سوزی دیگری در جنگل های دوهزار در نزدیکی روستای «بالاسکوه» شهرستان تنکابن رخ داد و با وجود اینکه بیشتر آتش سوزی های آن روز تا فردا زیر کنترل قرار گرفت، وزش باد گرم مجدداً شعله ها را فعال کرد. از صبح روز ۵ آذر ۱۴۰۲، یک آتش سوزی جدید در جنگل های «کجور» شهرستان نوشهر و همچنین حریقی دیگر در بالادست منطقه ییلاقی «لفور» شهرستان سوادکوه بروز کرد.
مهدی زارع، استاد دانشگاه و پژوهشگر، در گفتگو با خبرآنلاین به این آتش سوزی ها اشاره کرده و می گوید: بخشی از این حریق ها عمدی بوده و ناشی از تعارض منافع هستند. در برخی مواقع، نابودی جنگل به منظور ویلاسازی صورت می گیرد. در استان گیلان، مانند ماسال، رودبار، شفت و آستارا، چنین آتش سوزی هایی گزارش شده و همچنین در سایر نقاط مازندران، آتش سوزی در نمک آبرود چالوس نیز اتفاق افتاده است.
او اضافه می کند: به ویژه در فصل های خشک، با افزایش دما و کاهش رطوبت، برخی مناطق بیشتر در معرض خطر آتش سوزی قرار دارند. دوره های طولانی خشکی یا الگوهای غیرمعمول دمایی شرایط مناسبی برای بروز آتش سوزی های جنگلی ایجاد می کنند. پوشش گیاهی حساس به آتش شامل بوته های انبوه، مراتع و جنگل ها سوخت مناسبی برای این نوع حریق ها فراهم می کند.
زارع بیان می کند: مناطقی مانند جنگل های هیرکانی در شمال ایران و زنجیره کوه های زاگرس دارای پوشش گیاهی غنی هستند که در شرایط مناسب می توانند به آسانی آتش بگیرند. او خاطرنشان می کند: اگر این مناطق تحت تأثیر اقلیم خشک و بادهای شدید قرار بگیرند، ممکن است آتش سوزی های جنگلی مشابه آنچه در جنوب کالیفرنیا در دی ماه ۱۴۰۳ رخ می دهد، رخ دهد.
او توضیح می دهد: روش های کشاورزی، تخریب جنگل ها به منظور ساخت مسکن و بی احتیاطی هایی مانند رها کردن ته سیگار یا خروج آتش به درستی، منجر به بروز آتش سوزی می شود. گسترش شهرها به مناطق طبیعی احتمال وقوع آتش سوزی های انسان ساخت را افزایش می دهد.
زارع با اشاره به اینکه ایران پیشتر آتش سوزی های جنگلی را به خصوص در ماه های تابستان که وضعیت جوی گرم تر و خشک تر است، تجربه کرده، می افزاید: الگوهای ناهمگون جوی می تواند باعث وقوع حوادث غیرمنتظره آتش سوزی حتی در ماه های زمستان شود.
او با بیان اینکه مطابق با روند مدیریت آتش سوزی های جنگلی در ایران، این اقدام تحت supervision سازمان جنگل ها و مراتع و همچنین هلال احمر و آتش نشانی های محلی صورت می پذیرد، می گوید: تغییرات اقلیمی به تغییر الگوهای اقلیمی در سطح جهانی انجامیده و منجر به افزایش شیوع و شدت حوادث اقلیمی شدید، از جمله خشکسالی و امواج گرما شده اند که ریسک آتش سوزی را نیز افزون می کنند. افزایش دما جهانی، باعث می شود مناطقی که پیشتر کمتر مستعد آتش سوزی بودند با چالش های جدید مرتبط با حریق مواجه شوند.
مقایسه اقلیم ایران و آمریکا
این استاد دانشگاه تأکید می کند که وقوع آتش سوزی های جنگلی به شدت تحت تأثیر شرایط جوی قرار دارد و می افزاید: نواحی ساحلی کاسپین در شمال ایران، در استان های مازندران، گیلان و گلستان دارای اقلیم قاره ای مرطوب بوده و تابستان های خشک و زمستان های مرطوب را تجربه می کند. در مقابل، دمای مدیترانه ای در لس آنجلس با تابستان های گرم و خشک و زمستان های معتدل و مرطوب مشخص می شود. برای بروز آتش سوزی های جنگلی در منطقه کاسپین مشابه آتش سوزی های لس آنجلس، وجود دورانی از هوای خشک، دماهای بالا و سطح رطوبت پایین شرایطی تعیین کننده به شمار می روند.
پیش بینی ها حاکی از آن است که در صورت عدم مداخله، هر دو، افزایش دما و گسترش خشکسالی ممکن است بدتر شده و بر منابع طبیعی و انسانی در کنار سواحل کاسپین فشار وارد کند.
زارع می افزاید: در دو دهه و نیم گذشته در منطقه دریای کاسپین، به ویژه در سواحل ایران، آذربایجان و روسیه، تغییرات قابل توجهی در الگوهای اقلیمی مشاهده شده است. خشکسالی های طولانی و افزایش میانگین دمای سالانه، که برخی مطالعات افزایش ۱.۵ تا ۲ درجه ای آن را تایید کرده اند، به روند گسترده تری از گرمایش جهانی نسبت داده می شود.
او اشاره می کند که داده های ایستگاه های هواشناسی در سواحل کاسپین نشان دهنده شدت دماهای بالای تابستان و افزایش مکرر و شدید امواج گرما در ماه های تابستان است که بر اکوسیستم های محلی و زراعت تأثیرات منفی بارزی داشته است. شرایط خشکسالی نیز از سال ۲۰۰۰ تشدید شده و فراوانی رویدادهای آن در کنار سطوح بارش کمتر از حد میانگین به وضوح محسوس است. به گفته گزارش های سازمان های منطقه ای نظارت بر اقلیم، بسیاری از مناطق حاشیه دریای کاسپین به علت کاهش بارندگی و افزایش تبخیر ناشی از بالا رفتن دما، با بحران شدید آب مواجه گردیده اند.
زارع می افزاید: ترکیب دمای گرم و خشکسالی، عملکرد محصولات را به واسطه عدم رطوبت کافی در خاک کاهش می دهد و بر امنیت غذایی و معیشت کشاورزان تأثیر منفی می گذارد. منابع آبی رودخانه هایی که به دریای کاسپین می ریزند کاهش یافته و رقابت برای آب در میان مصرف کنندگان کشاورزی و شهری تشدید شده است.
این استاد دانشگاه تصریح می کند که تغییرات شرایط جوی بر اکوسیستم های محلی در سواحل کاسپین تأثیرگذار بوده و توضیح می دهد: تالاب هایی که به لحاظ تنوع زیستی حائز اهمیت هستند، به دلیل کاهش سطوح آب و افزایش شوری ناشی از فرآیندهای تبخیری، به تدریج کوچکتر شده اند. نمونه های بارز این مسئله در ایران، تالاب های انزلی و میانکاله رخ داده و گونه هایی که به این زیستگاه ها وابسته هستند، با خطر از دست دادن زیستگاه و تغییرات در دسترسی به منابع غذایی مواجه اند.
تهدید سواحل کاسپین، چرا؟
به گفته او، اگر به آینده نگریسته شود، مدل های اقلیمی نشان می دهند که ادامه این روندها ممکن است، مگر اینکه اقداماتی جهت کاهش انتشار گازهای گلخانه ای انجام گیرد. پیش بینی ها حاکی از آن است که بدون مداخله، هم افزایش دما و هم فراوانی خشکسالی ممکن است تشدید یابند و به منابع طبیعی و انسانی در سواحل کاسپین فشار وارد کنند. نوع و مقدار پوشش گیاهی در یک منطقه به شکل قابل توجهی بر پتانسیل آتش سوزی جنگلی تأثیر دارد. سواحل کاسپین بستری برای اکوسیستم های متنوعی از جمله جنگل ها، مراتع و تالاب ها هستند. اگر این مناطق پوشش گیاهی متراکم و قابل اشتعالی چون علف های خشک یا چوب های مرده داشته باشند، تحت شرایط اقلیمی مساعد، به عنوان سوختی برای آتش سوزی های جنگلی عمل خواهند کرد. به هرحال، ترکیب پوشش گیاهی در جنوب کاسپین در برخی نواحی با آنچه در کالیفرنیای جنوبی یافت می شود متفاوت است و در حالی که آتش سوزی ممکن است روی دهد، ویژگی های آن ممکن است با آنچه در لس آنجلس دیده می شود فاقد شباهت باشد.
زارع بر این نکته تأکید دارد که فعالیت های انسانی نقش کلیدی در اشتعال و گسترش آتش سوزی دارد. در نواحی که کاربری زمین شامل کشاورزی، توسعه شهری یا گردشگری می شود که در سواحل کاسپین متداول است خطر وقوع آتش سوزی تصادفی، به واسطه آتش سوزی های عمدی، ته سیگارهای دور ریخته شده یا روش های سوزاندن برای کشاورزی، افزایش می یابد. اگر فعالیت های انسانی در یک دوره هوای خشک شدت یابد، این می تواند باعث افزایش احتمال وقوع آتش سوزی های جنگلی گردد.
او تصریح می کند که ساحل کاسپین به نسبت مقررات ایمنی محکم تر در مناطق مستعد آتش سوزی کالیفرنیا، با منابع یا سیاست های مدیریت آتش ناکافی مواجه است که این مسئله منجر به آسیب پذیری بیشتر در برابر رویدادهای اقلیمی شدید و آتش سوزی محتمل می شود. آتش سوزی های جنگلی در منطقه دریای کاسپین به طور تاریخی به دلایل طبیعی مانند برخورد رعد و برق و همچنین به دلیل اقدامات انسانی گزارش شده است. علاوه بر این، تغییرات اقلیمی، الگوهای جوی را در سطح جهان دستخوش تغییر کرده و منجر به ناپایداری و افزایش شدت حوادث اقلیمی از جمله خشکسالی می شوند که می تواند به رخداد آتش سوزی بینجامد. تغییرات اقلیمی به واسطه دماهای بالاتر و دوره های خشک طولانی تر در سواحل کاسپین به طرز مشهودی بر وضعیت اقلیمی منطقه تأثیر گذاشته و شرایط مساعدی برای آتش سوزی های جنگلی، مشابه آنچه در لس آنجلس اتفاق می افتد، فراهم آورده است.
۴۷۴۷