گروه اقتصادی خبرگزاری تسنیم؛ پرونده “باجِ باجه”؛ بخش 230ــ ونزوئلا، کشوری که با دارا بودن یکی از بزرگ‌ترین منابع نفتی جهان تبدیل به نمادی از فروپاشی سیاسی و مالی در دهه‌های اخیر شده است. کشوری که در دهه 1970 به عنوان یکی از ثروتمندترین ملت‌های آمریکای لاتین به شمار می‌رفت، امروز با یکی از بالاترین نرخ‌های ابرتورم در قرن 21 دست به گریبان است. تجربه ونزوئلا نه ناشی از جنگ، قحطی یا تحریم‌های همه‌جانبه، بلکه نتیجه ترکیبی از عوام‌گرایی، چاپ بی‌رویه نقود، تضعیف نهاد بانک مرکزی، و ناکارآمدی در مدیریت منابع ارزی است.
ونزوئلا را بهتر بشناسیم
ونزوئلا، کشوری واقع در شمال قاره آمریکای جنوبی، با جمعیتی تقریباً 29 میلیون نفر و مساحتی حدود 916 هزار کیلومتر مربع، به عنوان یکی از ثروتمندترین کشورهای جهان در زمینه منابع طبیعی به ویژه نفت خام شناخته می‌شود. این کشور، که بزرگ‌ترین ذخایر اثبات‌شده نفتی جهان را داراست و حتی عربستان سعودی را پشت سر گذاشته، مدتی طولانی تحت عنوان «اعجوبه انرژی» شناخته می‌شد. پایتخت آن، «کاراکاس»، به عنوان مرکز سیاسی، اقتصادی، و فرهنگی کشور عمل می‌کند.
بیشتر بخوانید
در طول دهه‌ها، اقتصاد ونزوئلا به شدت به صادرات نفت وابسته بود و این محصول بیش از 95 درصد درآمد ارزی کشور را تأمین می‌کرد. این وابستگی کاملاً یک‌سویه در دوران رشد قیمت‌های نفت به مزیتی قابل توجه به نظر می‌آمد، اما در زمان کاهش قیمت جهانی نفت، به بزرگ‌ترین نقطه آسیب‌پذیری اقتصاد این کشور تبدیل شد. با اتکا به درآمدهای نفتی، سایر بخش‌های اقتصادی مانند کشاورزی، صنعت و فناوری به حاشیه رانده شدند.
نقطه عطف بحران‌های ونزوئلا در میانه دهه 2010 با افت شدید قیمت نفت آغاز شد. سیاست‌های مالی انبساطی، محدود کردن نرخ ارز، یارانه‌های بی‌نهایت و بودجه‌ریزی با چاپ بی‌رویه پول کشور را در مسیر ابرتورم ویرانگر قرار داد. تنها در سال 2018، نرخ تورم چنان به بیش از 130٬000 درصد رسید که ارزش بولیوار، پول ملی برای خرید یک قرص نان، به چند کیسه پول نیاز داشت.
دولت ونزوئلا برای مقابله با این بحران در سال‌های 2008 و سپس 2018، تصمیم به حذف صفر از پول ملی گرفت. در مرحله اول، سه صفر و سپس در مرحله بعدی، پنج صفر از بولیوار حذف شد و واحدهای جدید با عناوین نمادین ــ “بولیوار فوئرتِه” (قوی) و “بولیوار سوبِرانو” (حاکمیتی) ــ معرفی گردیدند. اما سیاست‌های تولیدکننده تورم، فساد سیستماتیک، و نداشتن اعتماد عمومی به پول‌هایی که به طور مداوم تغییر نام می‌دادند، همچنان پابرجا ماند.
تغییرات پول ملی ونزوئلا دقیقاً شامل چه مواردی بود؟
در سال 2008، دولت هوگو چاوز سه صفر از واحد پولی ملی را حذف کرد و بولیوار فوئرتِه (Bolívar Fuerte) جایگزین پول قدیمی گردید؛ هر واحد بولیوار فوئرتِه معادل 1000 بولیوار قبلی بود. به دنبال ابرتورم بی‌سابقه در سال 2018، دولت نیکلاس مادورو ناگزیر به حذف پنج صفر دیگر از بولیوار فوئرتِه شد و واحدی جدید به نام بولیوار سوبِرانو (Bolívar Soberano) معرفی شد که هر واحد آن معادل 100٬000 بولیوار فوئرتِه (یا 100 میلیون بولیوار قدیم) بود.
دلایل ضرورت این اصلاحات چه بود؟
افزایش سرسام‌آور تورم و ابرتورم چندصد هزار درصدی؛ سقوط قیمت جهانی نفت که منبع اصلی درآمد ارزی ونزوئلا به شمار می‌رود؛ استقراض بدون قاعده دولت از بانک مرکزی و چاپ پول بدون پشتوانه؛ افت اعتماد عمومی به بولیوار و تدریجی بودن جایگزینی آن با دلار در معاملات واقعی؛ و نیاز به بهسازی اسمی نظام پولی که دیگر قادر به حفظ ارزش نبود.
آثار مثبت و منفی این تحولات چه بود؟
این تغییرات به طور موقت برآیندهای مختلفی به جا گذاشت که شامل تسهیل فعالیت‌های حسابداری و حذف اسکناس‌های بی‌معنا؛ امکان دوباره چاپ اسکناس با اعداد قابل شناسایی؛ بهبود کمیت و کیفیت نگهداری پول و نوآوری در طراحی اسکناس‌ها بود.
اما در عین حال نیز آثار منفی و ماندگاری همچون فروپاشی مجدد ارزش پول ملی، به دلیل نداشتن اصلاحات ساختاری؛ تداوم تورم، حالا با اسکناس‌هایی زیبا اما بی‌ارزش؛ تشدید فرار سرمایه و دلاریزاسیون غیررسمی اقتصاد؛ و افت کامل اعتماد عمومی به دولت، بانک مرکزی و سیاستگذاران مالی بر اقتصاد کشور چیره شده است.
جمع‌بندی
اگر به تجربه ونزوئلا نگاهی عاری از پیش‌داوری و در پرتو داده‌های پولی، نهادی و سیاستی بیندازیم، نمایی نگران‌کننده پدیدار می‌شود. کشوری با ظرفیت عظیم منابع طبیعی که در غیاب حکمرانی شفاف، آن‌قدر سرعت سقوط را به طرز قابل توجهی پیموده که واحد پولی آن ظرف دو دهه به یکی از کم ارزش‌ترین پول‌های دنیا تبدیل شده است. در سال 2008، بولیوار فوئرتِه به منظور بازپس‌گیری قدرت از دست رفته پول ملی ایجاد شد؛ اما فقط پس از یک دهه، خود به نمادی از مشکلات قبلی تبدیل گشت. با معرفی بولیوار سوبِرانو در سال 2018، پنج صفر دیگر حذف شد.
امروز ونزوئلا در وضعیتی به سر می‌برد که دلاریزاسیون آرام در جامعه صورت گرفته و اعتمادی به بولیوار تقریباً از بین رفته است. اصلاحات ساختاری هرگز در کنار حذف صفرها رخ نداد. تحولی در بودجه، استقلال بانک مرکزی، یا کاهش وابستگی ارزی به وقوع نپیوست. از این رو با وجود حذف‌های مکرر صفر، مشکلات پایه همچنان باقی است. حذف صفر از پول ملی باید بازتاب‌دهنده تغییراتی در ذات اقتصاد باشد. در غیاب این اصلاحات اساسی، هیچگونه طراحی نوین یا نام جدیدی برای پول نمی‌تواند ضامن ارزش، اعتماد و آینده یک ملت باشد. ونزوئلا به عنوان آینه‌ای برای ماست که در آستانه حذف صفر از پول ملی خود قرار داریم.
/