در تاریخ ۱۴ تیرماه، مسعود پزشکیان، یک شخصیت معتدل توانست از سد سعید جلیلی عبور کرده و به عنوان نهمین رئیسجمهور جمهوری اسلامی ایران انتخاب گردد. در شرایطی که واکنشهای غربی به نتایج انتخابات ریاست جمهوری در ایران به طور کلی منفعل بود، روسیه و چین با رویکردی متفاوت نظر خود را ابراز کردند.
ولادیمیر پوتین پیروزی پزشکیان را تبریک گفت و در این زمان، دیمیتری پسکوف، سخنگوی کاخ کرملین نیز ابراز امیدواری کرد که روابط میان روسیه و ایران تقویت شود. همچنین، شی جین پینگ، رئیسجمهور چین نیز بر عزم خود برای تقویت مشارکت راهبردی جامع کشورش با تهران تأکید کرد. اما به ادعای ناظران، در زیر لایههای خوشبینی، پیچیدگیهایی در همکاریهای ایران با دو کشور مذکور به چشم میخورد.
روابط ایران با روسیه و چین یکی از محورهای اصلی مناظره ریاست جمهوری مورخ اول ژوئیه بود، که در آن دو نامزد به دلیل دیدگاههای متفاوت خود در این زمینه به مناظره پرداختند. پزشکیان با استناد به شعار «نه شرقی نه غربی»، از توافق هستهای (برجام) دفاع کرده و بر لزوم بازگرداندن بیطرفی سنتی ایران در سطح بینالمللی تأکید کرد، و همچنین به ضرورت بازگشت به برجام اشاره نمود. با این حال، برخی افراد در تیم پزشکیان به نقش شورای عالی امنیت ملی اشاره کرده و بر این باورند که رئیسجمهور در زمینه سیاست خارجی نمیتواند به تنهایی عمل کند؛ موضوعی که با توجه به توسعه همکاریهای نظامی میان ایران و روسیه و پیشرفت در غنیسازی اورانیوم، افق لغو تحریمها را به نوعی مبهم جلوه داده است. عدهای این را دلیلی بر این میدانند که رویکردهای موقت پزشکیان نسبت به روسیه و چین احتمالاً بازتابدهنده خطمشیهای پیشینیان او خواهد بود، هرچند امکان دارد موضع سازشجویانه رئیسجمهور منتخب موجب نگرانی روسیه و چین شده باشد.
براساس ادعای موسسه بینالمللی گلف، پس از پیروزی پزشکیان، کرملین به طور علنی از روند انتخابات ایران در برابر انتقادات ایالات متحده دفاع کرده است. سفارت روسیه در آفریقای جنوبی نیز بیان کرد که از منظر ایالات متحده، انتخابات آزاد و عادلانه تنها زمانی ممکن است که نامزدهای تحت حمایت این کشور پیروز شوند؛ در غیر این صورت، هر پیروزی دیگری به عنوان «توتالیتاریسم» و «بیاعتنایی به دموکراسی» تلقی میشود.
این حمایت قوی روسیه از انتخابات ایران همخوانی دارد با سابقهاش در حمایت از دشمنان آمریکا در سرتاسر جهان. با این حال، تحلیلگران روسی از نتایج انتخابات ایران غافل نمانده و اظهار کردهاند که تأکید پزشکیان بر تعامل با غرب ممکن است عواقب معکوسی برای مسکو به دنبال داشته باشد. سرگئی مارکوف، مشاور سابق کرملین اعتقاد دارد پیروزی پزشکیان میتواند این نگرش را در غرب به وجود آورد که تهران میخواهد از مواضع خود قدری عقبگرد کند. همچنین، النا پانینا، معاون سابق دومای دولتی، پزشکیان را فردی معرفی کرد که غرب از پیروزی او خوشحال است و ادعا کرد که حمایت جواد ظریف، وزیر امور خارجه پیشین از او میتواند زمینه را برای جدایی ایران از متحدان شرقیاش فراهم کند.
بهرغم این نظرات افراطی، گفتمان غالب در مسکو این است که اصلاحات پزشکیان تأثیر بیشتری نسبت به تلاشهای او برای تغییر در جهتگیری سیاست خارجی ایران خواهد داشت. سرگئی دمیدنکو، یکی از شخصیتهای آکادمی روسیه در زمینه اقتصاد ملی، مدعی است که سیاستهای پزشکیان ممکن است بتواند اقتصادی آرامتر برای ایران به ارمغان آورد، در حالی که روسلان ممدوف، مدیر تحقیقات مرکز همکاریهای سیاست خارجی پریماکوف بعد از انتخابات به این نکته اشاره کرد که صدای مخالفان میتواند مانع حرکت پزشکیان در عرصه سیاست خارجی شود. پزشکیان در مواضع آغازین خود بر اهمیت تداوم روابط با مسکو و پکن تأکید داشته، به همین خاطر برخی ناظران معتقدند که روابط تهران با کشورهای شرقی حداقل در کوتاهمدت تغییر چندانی نخواهد کرد.
پس از انتخاب، رئیسجمهور منتخب به استمرار روابط خود با کرملین متعهد شد و تأکید او بر حضور روسیه و ایران در اجلاس اکتبر ۲۰۲۴ بریکس در کازان و امضای پیمان مشارکت استراتژیک جامع، تصویر روشنی از ثبات در روابط دو کشور به نمایش گذاشت. این پیمان نسخهای پیشرفته از توافقنامهای است که در سال ۲۰۰۱ میان روسیه و ایران به امضا رسیده بود. اگرچه ماهیت این توافق هنوز به شکل واضح مشخص نیست، احتمالاً به تلاشهای فرار از تحریمها پرداخته و میتواند همکاری دو کشور را در حوزههای هستهای و فضایی گسترش دهد.
به ادعای برخی تحلیلگران، چشمانداز میانمدت سیاست خارجی پزشکیان نسبت به روسیه چندان روشن نیست. پانینا بر این باور است که پزشکیان ممکن است ورود ایران به عنوان ناظر به اتحادیه اقتصادی اوراسیا به رهبری روسیه را متوقف کند و حتی در صادرات تسلیحات به روسیه پس از انتخابات ریاست جمهوری آمریکا تجدید نظر نماید. تغییر جهت جدید پزشکیان میتواند مسکو را در وضعیتی از عدم یقین قرار دهد. کارشناسان چینی، برخلاف همتایان روسیشان، تغییری محسوس در روابط خود با تهران نمیبینند.
لی فوکوان، مدیر مطالعات ایران در دانشگاه شمال غربی چین، معتقد است که پزشکیان میتواند تأثیر خاصی بر دیپلماسی ایران بگذارد، اما در عین حال نتیجهگیری میکند که غلبه بر تضاد ریشهای بین آمریکا و ایران غیرممکن است. لیو ژونگمین، استاد مطالعات خاورمیانه در دانشگاه مطالعات بینالمللی شانگهای نیز میگوید اگرچه پزشکیان ممکن است بر روی سهولت بخشی به رفع تحریمهای غرب تمرکز کند، اما به توسعه روابط با روسیه و چین ادامه خواهد داد. بهرغم این موضعگذاریها، تضاد بین دیدگاههای جلیلی و پزشکیان در خصوص چین نمیتواند از نظر پکن پنهان بماند. جلیلی، یکی از چهرههای محافظهکار ایران و از مدافعان سرسخت روابط نزدیکتر با چین بهشمار میآید.
سپتامبر ۲۰۲۰، او به اختصار از برنامه ۲۵ ساله چین برای همکاری جامع با ایران به عنوان یک سنگر اساسی در برابر تلاشهای تحریمی ایالات متحده تمجید کرد. در آستانه انتخابات، جلیلی به تمایل چین برای خرید نفت ایران در زمانی که بسیاری از کشورها به دلیل تحریمها منصرف شده بودند، اشاره کرده بود. همزمان، ابوالفضل ظهرهوند، تحلیلگر ایرانی، به دلیل تمایل پزشکیان به انتصاب «کارگزاران برجام» در وزارت امور خارجه ایران او را مورد انتقاد قرار داده و هشدار داده که ممکن است سیاستهایش بر روابط با پکن تأثیر منفی بگذارد. پزشکیان، برخلاف تصدیق جلیلی بر نیاز به همگرایی بیشتر با پکن، نگرانیهای خود را در مورد رویکرد چین در خصوص برنامه استراتژیک ۲۵ ساله بیان کرده است. مطابق مفاد این توافق، چین در ازای نفت با تخفیف زیاد به ایران، وعده سرمایهگذاری قابل توجهی در اقتصاد این کشور را داده است.
با این حال، پزشکیان معتقد است که ایران از پروژههای بزرگ کمربند و جاده چین کنار گذاشته شده است، و این موضوع نشاندهنده عدم پایبندی پکن به تعهداتش در توافق است. در حالی که ممکن است او به عنوان رئیسجمهور از چین خواستههای بیشتری داشته باشد، دیدگاه غالب در منطقه خلیج فارس این است که روابط جمهوری اسلامی ایران با پکن همچنان محکم و پایدار خواهد بود. اگر دونالد ترامپ در انتخابات نوامبر ۲۰۲۴ آمریکا موفق به پیروزی شود، انتظار میرود که تشدید تنشهای میان آمریکا و چین، منجر به نزدیکی بیشتر پکن و تهران گردد – جدا از رویکرد سختتری که واشنگتن به طور قطع علیه ایران اتخاذ خواهد کرد. راشا الجندی، محقق ارشد مرکز تحقیقات سیاست عمومی دبی بر این باور است که اگر پزشکیان در تلاش برای تقویت روابط با پادشاهیهای خلیج فارس موفق شود، ممکن است روابط اقتصادی تهران با چین تقویت گردد.
