سوالی که طی ۲۵۰۰ سال هنوز بی‌پاسخ مانده است

این فصل از کاوش‌های سیلک، سومین مرحله از طرح بازنگری در این تپه باستانی به حساب می‌آید که آغاز آن به سال ۱۴۰۱ و به سرپرستی دو باستان‌شناس، جبرئیل نوکنده (از موزه ملی ایران) و جواد حسین‌زاده (از دانشگاه کاشان و مدیر پایگاه میراث فرهنگی سیلک) برمی‌گردد. این طرح که بر اساس پیشنهاد و پایه‌گذاری زنده‌یاد دکتر صادق ملک شهمیرزادی – باستان‌شناس پیشکسوت و استاد دانشگاه تهران – شکل گرفت، به منظور ساماندهی المحوطه‌ای که پس از کاوش‌های رومن گریشمن – باستان‌شناس فرانسوی – به حالت رها شده بود، آغاز شد.

گریشمن در سال‌های ۱۹۳۳، ۱۹۳۴ و ۱۹۳۷ میلادی سه فصل کاوش در سیلک به انجام رسانید و طرح بازنگری که دکتر ملک شهمیرزادی در پیش گرفته است، به دنبال پاسخ به پرسش‌های پژوهشی جدیدی است که با رویکردهای متفاوت‌تری نسبت به ۷۰ سال قبل مطرح شده‌اند. دکتر ملک شهمیرزادی، مرحله اول این طرح را از سال ۱۳۸۰ تا ۱۳۸۴ پیگیری کرد و مرحله دومی نیز به سرپرستی حسن فاضلی نشلی در سال‌های ۱۳۸۷ و ۱۳۸۸ ادامه یافته است و اکنون مرحله سوم در حال اجراست.

جواد حسین‌زاده، که به همراه جبرئیل نوکنده سرپرستی کاوش‌های سیلک را به عهده دارد، در ارتباط با مرحله سوم طرح بازنگری که این روزها با حضور حدود ۲۰ نفر از دانشگاه‌های کاشان، تهران، تربیت مدرس، شهید بهشتی، هنر اصفهان و دانشگاه نیشابور در حال انجام است، به خبرنگار ایسنا گفت: در سال گذشته و امسال بر روی دوره ششم سیلک (حدود ۲۸۰۰ تا ۲۶۰۰ سال پیش) که آخرین دوره سکونت در این محوطه به شمار می‌آید، کار کرده‌ایم و امید داریم که کار در سه سال آینده در این زمینه تداوم پیدا کند.

او افزود: آثار به‌دست آمده از این دوره که در زیر خاک یافت می‌شود، برای نمایش عموم نگهداری خواهند شد و این آثار تحت حفاظت باد و باران قرار خواهند گرفت و در آینده با افزودن سقف ثابت، نورپردازی و تابلوهای راهنما، برای بازدید عمومی آماده و ساماندهی خواهند شد.

او خاطرنشان کرد: پیوستگی تاریخی خوبی از ۸۰۰۰ سال پیش تا ۲۵۰۰ سال پیش در سیلک وجود دارد و ما تلاش داریم با استفاده از روش‌ها و آزمایش‌های جدید، یافته‌هایمان را به منظور بازسازی شرایط اقتصادی، معیشتی، تکنولوژیکی و صنعتی و همچنین وضعیت تجارت و ساختارهای سیاسی و اجتماعی این دوران بررسی کنیم. ما همچنین در نظر داریم، در صورت امکان، به реконструкция باورها، جهان‌بینی‌ها و فرهنگ مردمان این دوران بپردازیم. امیدواریم که به دو هدف (پژوهش و نمایش) که در این مرحله سوم بازنگری داریم، دست یابیم.

حسین‌زاده در پاسخ به پرسشی درباره بررسی دلایل متروکه شدن و مهاجرت ساکنان سیلک در این کاوش‌ها گفت: مهم‌ترین پرسش ما در این دوره ششم سیلک این است که چرا سیلک متروک شد؟ دلایل متعددی از جمله عوامل اقلیمی و طبیعی و مسائل فرهنگی در این خصوص مطرح هستند. با این حال، ما در سیلک آثار خاصی از زوال اقتصادی ساکنان نمی‌بینیم. از سوی دیگر، شواهد اقلیمی حاکی از نبود بحران ویژه‌ای در منطقه هستند، زیرا ۱۰۰ سال بعد از آن، هخامنشیان ظهور و حدود ۲۰۰ سال در اوج زندگی می‌کردند. در دوره ششم، سیلک به شدت شکوفا بوده است؛ به نحوی که کارگاه‌های فعال و وضعیت قبرها و سفال‌ها خوب است و به‌نظر نمی‌رسد که مردم با مشکلات اقتصادی مواجه بوده باشند و حتی کارهای عام‌المنفعه هم انجام می‌دادند.

او اضافه کرد: ما گمان می‌کنیم که ممکن است برخی مسائل سیاسی و اجتماعی باعث متروکه شدن سیلک شده باشد یا شاید این منطقه به عنوان یک استقرارگاه، قابلیت ادامه زندگی نداشته است. در حال حاضر، نمی‌توانیم با دقت به این پرسش پاسخ دهیم، زیرا نیازمند جمع‌آوری تمامی اطلاعات موجود هستیم. نظر شخصی من این است که این دوره ممکن است یک واقعه سیاسی باعث متروکه شدن سیلک شده باشد.

این باستان‌شناس همچنین در پاسخ به اینکه چگونه می‌توان نشانه‌های رویدادهای سیاسی را در یافته‌های کاوش جست‌وجو کرد؟ گفت: این نشانه‌ها معمولاً به شکل مستقیم در حین کاوش قابل شناسایی نیستند، اما می‌توان با کمک یافته‌ها به تحلیل‌هایی رسید، برای مثال، شاهد هستیم که شکوفایی زمین تا حدود ۲۵۰۰ سال پیش ادامه داشته است، در شرایطی که کشور در تلاطم‌های سیاسی قرار داشته، زمانی که پادشاهی آشور از بین‌النهرین به ایران حمله کرد و کوروش و خاندان هخامنشی در پی گسترش قلمرو خود بودند. ارتباط بین متروک شدن بخش زیادی از محوطه‌ها در این دوران و قلمروگشایی‌ها ممکن است برقرار باشد.

در کاوش‌های سال گذشته و امسال در سیلک، مجموعه‌ای از کارگاه‌های صنعتی متعلق به دوره ششم سیلک (حدود ۲۸۰۰ تا ۲۶۰۰ سال پیش) شامل محل دفن دورریز کارگاه‌ها، ابزار و وسایل مرتبط با فعالیت‌های صنعتی یافته شده است. صنعت فلزکاری در این دوره تاریخی در ایران به شدت شکوفا بوده و آثار متنوعی از خنجر تا تزئینات و زیورآلات، ابزار و یراق مربوط به حیوانات در سکونتگاه‌ها و گورها کشف شده است.

حسین‌زاده در ارتباط با اهمیت آثار یافت شده در تازه‌ترین کاوش‌های سیلک گفت: پیش از این، آثاری از فعالیت‌های صنعتی که به تولید منجر می‌شد، به میزان کمتری داشتیم. در سال‌های اخیر برای اولین بار مکان‌هایی در سیلک شناسایی کردیم که فعالیت‌های صنعتی در آنها انجام می‌شده که این واقعا هیجان‌انگیز است.

او افزود: در امسال دو کارگاه صنعتی پیدا کرده‌ایم که در آن‌ها کوره یا اجاقی وجود دارد. ابزارهای سنگی مرتبط با فلزکاری، لوله‌های دمیدن در کوره و تفاله‌های حاصل از این فعالیت مهم‌ترین یافته‌های ما در این فصل هستند. پس از ثبت و ضبط این یافته‌ها و تهیه گزارش، به بررسی متون و آثار فکری که از قبل موجود است، خواهیم پرداخت و این یافته‌ها را با روایت‌های تاریخ ایران در آن برهه ترکیب می‌کنیم تا دیدگاه عمیق‌تری از این دوره ارائه دهیم.

سرپرست کاوش‌های سیلک درباره اینکه آیا قرار است مانند بخشی از تپه که گریشمن در آن تحقیق کرده، لایه‌های تاریخی بعد از بررسی تخریب شوند یا هر لایه حفظ خواهد شد؟ گفت: ما کارگاه فلزکاری را حفظ خواهیم نمود و از سمت کناری به کار خواهیم پرداخت. هدف ما این است که به صورت پلکانی از بالا به پایین حرکت کنیم. در تپه‌ای که کار بر روی آن انجام می‌دهیم، لایه‌های سطحی به ۲۵۰۰ سال پیش تعلق دارند و اگر به سمت پائین برویم به ۶۳۰۰ سال پیش می‌رسیم. یکی از اهداف ما این است که سیر تطور معماری و آثار را به گونه‌ای حفظ کنیم که برای نمایش عمومی همان‌طور که در تپه قرار دارد، قابل مشاهده باشد.

باستان‌شناسان بر این باورند که محوطه باستانی سیلک با وجود لایه‌های فرهنگی مربوط به دوران پیش از تاریخ، آغاز دوره عیلامی و عصر آهن، به‌عنوان میراثی با ارزش و یک خزانه اطلاعاتی به شمار می‌آید که می‌تواند مسیر را برای پیگیری تحولات جوامع انسانی برای باستان‌شناسان هموار کند. به رغم کاوش‌های انجام شده، اطلاعات پژوهشگران درباره این زمان همچنان ناقص و محدود است. باستان‌شناسان همچنان در تلاشند تا شواهدی از وضعیت سیلک در دوره‌های پنجم و ششم (آخرین مراحل سکونت این تپه) پیدا کنند.

تپه سیلک در کاشان، استان اصفهان قرار دارد و در تاریخ ۲۴ شهریور ۱۳۱۰ با شماره ۳۸ به فهرست آثار ملی افزوده شده است. این محوطه دارای دو تپه شمالی و جنوبی و چند محوطه گورستانی است که آثار مربوط به هزاره هفتم پیش از میلاد تا آغاز دوران هخامنشی، به جز دوره مفرغ، در آن کشف شده و هم‌اکنون در بسیاری از موزه‌های بزرگ به نمایش گذاشته شده است.

*عکس‌ها و ویدئو از شاهده یوسفی، خبرنگار ایسنا