رازهای نهفته در مسمومیت‌های مرتبط با الکل چیست؟

در این روزها، بار دیگر برخی نقاط به کانون‌هایی برای مرگ و مسمومیت ناشی از نوشیدنی‌های الکلی تبدیل شده‌اند، به‌طوری که شبکه‌های خبری مملو از گزارشات تاسف‌بار در این مورد هستند. در روزهای اخیر، آمار مربوط به مسمومیت‌های ناشی از مشروبات الکلی متانول‌دار در استان‌های همدان، گیلان و مازندران سرفصل اخبار را به خود اختصاص داده است. به‌طوری که در استان مازندران، ۳۴۴ نفر با علائم مسمومیت پذیرش شدند و از این تعداد ۹۰ نفر تحت دیالیز قرار گرفته و ۵ نفر در بخش ICU بستری شده‌اند. همچنین چهار نفر دچار نابینایی شده و متأسفانه تعدادی نیز جان خود را از دست داده‌اند.

با وجود هشدارهای مکرر از سوی مسئولان بهداشت و اقدامات قانونی که به منظور کنترل مصرف و فروش مشروبات الکلی اتخاذ شده، باز هم با این قبیل حوادث ناگوار روبرو هستیم. سؤال این است که چه عواملی موجب افزودن متانول به این نوشیدنی‌ها می‌شود؟ آیا این اقدام ناشی از نفع اقتصادی است یا نتیجه نادانی و جهل افراد؟

همه الکل‌ها سمی هستند

دکتر فراز زندیه، متخصص طب اورژانس و فوق تخصص سم‌شناسی بالینی و مسمومیت‌ها در بیمارستان لقمان حکیم، در گفت‌وگو با «ایران» بیان می‌کند: اولین نکته اینکه، مصرف مشروبات الکلی، چه برندهای خارجی و چه دست‌ساز، نه تنها در دین اسلام ممنوع است بلکه در ایران تحت مجازات‌هایی قرار دارد. اما در علم پزشکی چه عاملی باعث افزایش ناگهانی مسمومیت‌ها می‌شود؟ تمامی انواع الکل، اعم از الکل‌های پزشکی و صنعتی، سمی هستند، ولی دوز سمی آن‌ها متفاوت است. به طور مثال، الکل اتانول که دارای مصارف پزشکی است، نسبت به الکل متانول که می‌تواند عوارض جدی از جمله مرگ به همراه داشته باشد، سم کمتری دارد و به راحتی از بدن دفع می‌شود. مشروبات الکلی که به صورت غیرقانونی وارد کشور می‌شوند یا توسط افراد زیرزمینی تهیه می‌شوند، معمولاً حاوی الکل متانول هستند که می‌تواند به نابینایی و حتی مرگ منجر شود.

اضافه کردن الکل به مشروبات برای سود

این متخصص ادامه می‌دهد: هیچ فروشنده‌ای در ذهن خود نمی‌خواهد که محصولی خطرناک به مشتری خود ارائه دهد که باعث مرگ افراد شود، اما وقتی صحبت از سود و درآمد بیشتر می‌شود، چنین حوادثی اجتناب‌ناپذیر است. افراد در نتیجه ناآگاهی متانول را به مشروبات اضافه می‌کنند. الکل اتانول و متانول هر دو در صنایع پتروشیمی تولید می‌شوند و درصورتی که بخواهند مشروبات را بدون افزودن الکل عرضه کنند، قیمت تمام‌شده به شدت افزایش خواهد یافت. بنابراین، برای مقرون به صرفه بودن، الکل‌های پتروشیمی را تهیه کرده و به محصول خود اضافه می‌کنند. افرادی که الکل را به محصولات خود می‌افزایند، معمولاً از خطرات آن بی‌اطلاع هستند و نمی‌دانند که متانول موجود در آن می‌تواند کشنده باشد.

زندیه تأکید می‌کند که متانول خالص می‌تواند ظرف چند ساعت کشنده باشد، اما در بسیاری از مشروبات، این الکل خالص نیست و مخلوطی از اتانول و متانول است. فروشندگانی که الکل را خریداری می‌کنند، اغلب نمی‌دانند که حاوی متانول است و به دلیل شباهت در رنگ، بو و طعم، نمی‌توانند آن را تشخیص دهند.

این متخصص در خصوص روش‌های تشخیص متانول از اتانول که در شبکه‌های اجتماعی ارائه می‌شود، خاطرنشان می‌کند: برخی افراد در فضای مجازی روش‌هایی برای تشخیص این دو نوع الکل ارائه می‌دهند، مثلاً تست رنگ شعله، که هیچ اعتبار علمی ندارد و تنها در آزمایشگاه‌های مجهز می‌توان این دو نوع الکل را از هم تمیز داد.

دکتر زندیه تصریح می‌کند که افزایش تعداد مسمومیت‌ها معمولاً به زمانی برمی‌گردد که الکل متانول به مشروبات افزوده شده باشد. با توجه به اینکه کاربرد صنعتی اتانول و متانول یکسان است، در فرآیندهای پتروشیمی این دو نوع الکل از یکدیگر تفکیک نمی‌شوند و در سطح بسته‌بندی، درصد هر کدام مشخص نیست و به فروشندگان اعلام می‌شود که الکل اتانول است. آن‌ها نیز به‌لحاظ اطلاعات ناکافی، آن را به مشروبات خود اضافه می‌کنند. همچنین غلظت اتانول و متانول در محصولات پتروشیمی به‌طور واضح مشخص نیست و شکل استفاده آن‌ها مشابه است.

این فوق تخصص سم‌شناسی بالینی بیان می‌کند که در واحد‌های تولید الکل برای مصارف پزشکی، همچون الکل‌های طبی که در بیمارستان‌ها استفاده می‌شود، متانول از فرایند حذف می‌شود و فقط غلظت اتانول دقیقاً مشخص می‌شود، از جمله اینکه ترکیب آن ۹۷ درصد یا ۷۰ درصد اتانول بوده و مابقی بر پایه آب تولید می‌شود؛ این نوع محصولات به دست تولیدکنندگان مشروبات الکلی نمی‌رسد چراکه فقط به میزان مصرف سیستم بهداشت و درمان تولید می‌شوند.

متانول کُشنده است

زندیه در ادامه اشاره می‌کند که مصرف میزان معینی از مشروبات الکلی حاوی متانول می‌تواند موجب مسمومیت و حتی مرگ شود. به دلیل عدم مشخص بودن غلظت الکل در مشروبات، امکان بیان دقیق دوز متانول موجود در هر لیوان وجود ندارد که ممکن است باعث نابینایی یا آسیب به کبد شود، اما به طور کلی مصرف ۳۰ تا ۲۴۰ سی‌سی الکل متانول خالص می‌تواند عواقب خطرناکی داشته باشد. به یاد داشته باشید که هیچ یک از مشروبات موجود در بازار متانول خالص نیستند و متانول به همراه اتانول در آن‌ها یافت می‌شود. نکته حائز اهمیت برای مصرف‌کنندگان این است که اتانول به سرعت در بدن متابولیزه می‌شود و این فرایند از طریق آنزیم‌های کبدی معمولاً ۱۲ ساعت پس از مصرف انجام می‌شود، و در این بازه زمانی متانول شروع به فعالیت کرده و علائم مسمومیت را بروز می‌دهد.

زمان بروز علائم مسمومیت

این پزشک متخصص همچنین یادآور می‌شود که علائم ناشی از مصرف مشروبات الکلی سمی به‌صورت آنی نمایان نمی‌شود. همه انواع الکل حتی الکل‌های سمی مانند متانول هم می‌توانند حالت مستی را ایجاد کنند، اما اگر به مدت ۲۴ تا ۴۸ ساعت پس از مصرف، علائمی چون تاری دید، حالت تهوع و استفراغ، سرگیجه، بی‌حالی و کاهش فشارخون مشاهده شد، باید فوراً به مراکز درمانی مراجعه کرد.

عوارض الکل‌های سمی دائمی است

زندیه در خاتمه می‌گوید: اگر فرد به‌موقع به مراکز درمانی مراجعه کند، می‌توان از بروز عوارض بیشتر جلوگیری کرد، اما در صورتی که علائم را نادیده بگیرند و درمان نشود، منجر به اختلالات بینایی و در نهایت مرگ خواهد شد. به‌طور کلی، عوارض ناشی از مصرف الکل‌های سمی می‌تواند دائمی باشد و در صورت ایجاد عوارض بینایی یا نابینایی، درمانی برای آن وجود نخواهد داشت.