این یک هشدار جدی است. آرتمیس رمضانی، متخصص در رشته بیماری‌های عفونی و از اعضای هیئت علمی انستیتو پاستور ایران ابراز می‌دارد: «این روزها با توجه به گسترش پشه آئدس در گیلان و بخش‌هایی از مازندران احتمال ورود این حشره به تهران وجود دارد.» همچنین حسین فرشیدی، معاون بهداشتی وزیر بهداشت نیز اشاره می‌کند: «در صورت شیوع تب دنگی، این بیماری می‌تواند خطرناک‌تر از کرونا باشد.»
اگرچه شیوه انتقال ویروس این دو بیماری کاملاً متمایز از یکدیگر است. این معاون بهداشتی بر این نکته تاکید می‌کند: «تیم‌های ما در بندرلنگه و دیگر شهرستان‌ها در حال فعالیت هستند؛ ولی کنترل بیماری تب دنگی تنها به دانشگاه علوم پزشکی محدود نمی‌شود و این موضوع نیازمند بهسازی محیط زیست و آگاهی‌رسانی به مردم است.» نگرانی اصلی شهروندان این است که این بیماری ویروسی تبدیل به اپیدمی مانند کرونا گردد و برای سال‌ها موجب نگرانی شان شود. با این حال آرتمیس رمضانی بیان می‌دارد: «این دو بیماری به کلی با یکدیگر متفاوت‌اند و شیوه انتقال آن‌ها نیز متمایز است؛ بنابراین نمی‌توان آن‌ها را در یک راستا ارزیابی کرد. اما مشکل اصلی در انتقال ویروس‌های پشه آئدس این است که در هر بار ابتلا، شدت بیماری در دفعات بعدی بیشتر و شدیدتر خواهد بود، در حالی که در مورد کرونا این مساله وجود ندارد.»
اگرچه نشانه‌های تب دنگی با برخی دیگر از بیماری‌ها مانند تب حصبه، مالاریا، آنفلوآنزا و کرونا شباهت‌هایی دارد که این امر می‌تواند تشخیص دقیق را با تاخیر مواجه کند؛ بنابراین متخصصان پیشنهاد می‌کنند تا حد امکان از سفر به شهرهای پرخطر خودداری کنید. اگر مجبور به سفر هستید، حتماً لباس‌های روشن و مناسب بپوشید. همچنین محل اقامت خود را تمیز نگه دارید و از انباشت وسایل در یک جا پرهیز کنید. هر از گاهی آبخوری پرندگان و ظروف آب حیوانات خانگی را عوض کنید. رئیس مرکز مدیریت بیماری‌های واگیر وزارت بهداشت نیز با تاکید بر این موضوع تصریح کرده است: «در حال حاضر ۴۰ شهر کشور در معرض خطر ابتلا به تب دنگی قرار دارند. به همین دلیل، سیستم‌های بهداشتی به صورت شبانه‌روزی در حال عمل هستند؛ به‌ویژه در استان هرمزگان.»
شبح خطر به تهران می‌رسد؟
این روزها تب دنگی یا به اصطلاح «شبح شیطانی» نگرانی‌های زیادی را به همراه داشته است. پشه آئدس به عنوان ناقل اصلی این بیماری شناخته شده است. آخرین آمار به ثبت‌رسیده نشان می‌دهد که ۱۴۹ مورد ابتلا به این بیماری در کشور شناسایی شده که از این تعداد ۱۱ مورد از موارد داخلی بوده است.
آرتمیس رمضانی درباره این پشه توضیحات بیشتری ارائه می‌دهد: «خانواده پشه‌های آئدس شامل انواع مختلفی است؛ اما دو گونه «آئدس آلبوپیکتوس» و «آئدس اجیبتی» مسئول انتقال ویروس‌های خانواده فلاوی ویرید هستند. این پشه ابتدا در مناطق جنوبی ایران و اکنون در شهرهای شمالی کشور نیز مشاهده شده است.» به گفته این متخصص، «نوع آلبوپیکتوس به دلیل تغییرات اقلیمی و شرایط آب و هوایی تا حدی مقاوم‌تر شده و موفق به تطبیق با شرایط آب و هوایی معتدل گردیده است.»
این بیماری در کشورهای متعددی از جمله پاکستان، امارات، اندونزی، بنگلادش، هندوستان، تایلند و سنگاپور و همچنین کشورهای آمریکای جنوبی، چین و استرالیا دیده شده است. آخرین گزارش‌ها حکایت از آن دارد که تب دنگی به کشورهای حاشیه خلیج‌فارس نیز منتقل شده، اما تاکنون گزارشی یا آماری به سازمان بهداشت جهانی ارائه نشده است.
با این حال رمضانی اذعان می‌دارد: «این پشه سال‌هاست که در هرمزگان وجود داشته و در پایش‌ها مشاهده شده است. اما امسال به دلیل تغییرات اقلیمی، سرعت گسترش آن بیشتر شده و از مناطق مسطح که پوشش گیاهی کمتری دارند، به گیلان و مازندران که از نظر پوشش گیاهی غنی‌ترند، منتقل شده و احتمال تکثیر آن در این نواحی بیشتر است. با این وجود، این امکان وجود دارد که لارو این پشه با مسافران به تهران منتقل شود که در این صورت احتمال شیوع اپیدمی افزایش می‌یابد.»
مسافران پرخطر!
از سوی دیگر، رئیس مرکز مدیریت بیماری‌های واگیر وزارت بهداشت هم نگرانی‌هایش را از مسافران کشورهای امارات، افغانستان و پاکستان ابراز می‌کند و می‌افزاید: «در حال حاضر، در کشور جز بندر لنگه دیگر جایی از پشه صید نشده است؛ البته در خوزستان با وجود اینکه پشه‌ای صید نکرده‌ایم، اما مطمئناً پشه وجود دارد و احتمال شیوع در آن منطقه وجود دارد.»
او همچنین تصریح می‌کند: «چهار استان جنوبی و سه استان شمالی در معرض این بیماری قرار دارند. استان‌های شمالی شامل گیلان، مازندران و گلستان و استان‌های جنوبی از خوزستان تا سیستان و بلوچستان مواردی از ابتلا به این بیماری را داشته‌اند. این هفت استان به طور بالقوه در معرض پشه آئدس هستند و ممکن است در آینده با آن مواجه شوند. در تهران نیز مواردی از این بیماری مشاهده شده است.» گفته می‌شود که مراحل اولیه ابتلا به این بیماری خفیف است و بیشتر بیماران بدون علامت هستند و خطر مرگ و میر در آن‌ها کمتر است؛ اما در نوبت‌های بعد اگر سویه‌های دیگر فرد را مبتلا کند، شدت بیماری بیشتر خواهد بود.
قاتلان شاعرپیشه!
پشه آئدس دارای ویژگی‌هایی است که آن را به شکل قابل توجهی خطرناک می‌سازد. این حشره در تاریخ چندین بار مورد گزارش و بررسی قرار گرفته و به همین علت در مناطق ساحلی به آن لقب «روح شیطانی» داده‌اند. رمضانی با اشاره به مقاومت شدید این پشه می‌گوید: «این حشره ممکن است حتی در برابر سموم نیز مقاوم باشد؛ لذا بهترین شیوه مقابله با آن، پاکسازی است.»
طبق گفته‌های این متخصص، «این پشه ممکن است به همراه وسایل و چمدان مسافران منتقل شود و با گذشت زمان شرایط مناسب برای تکثیر را در محیط‌هایی همچون زیر گلدان‌ها و تایرهای خودروها و آب‌های راکد بیابد.»
براساس داده‌های رمضانی، این پشه نسبت به سایر پشه‌ها بیشتر به خون‌خواری می‌پردازد و گاهی ممکن است این میزان به پنج بار در روز نیز برسد. در حالی که اکثر پشه‌ها در شب خون‌خواری می‌کنند، این پشه بیشتر در زمان صبح و غروب خورشید اقدام به خون‌خواری می‌کند؛ زمان‌هایی که مردم به طور معمول در خارج هستند. رفتار این حشره در انتخاب زمان برای خون‌خواری غالباً به‌شکل شاعرانه توصیف می‌شود.
از درد معده تا استخوان‌شکنی
آرتمیس رمضانی می‌گوید: «۸۰ درصد افرادی که در معرض نیش پشه آئدس آلوده قرار می‌گیرند، ممکن است علامتی از خود نشان ندهند؛ اما ۲۰ درصد باقی‌مانده پس از گذشت هفت روز ممکن است با عوارض دردناکی مواجه شوند.» تب دنگی شدید یکی از این عوارض است که به عنوان یک اختلال تهدید کننده حیات محسوب می‌شود. علائم هشداردهنده تب شدید معمولاً ۲۴ تا ۴۸ ساعت بعد از فروکش کردن تب اولیه بروز می‌کند. روند بیماری به صورت زیر است: درد معده یا شکم، استفراغ مکرر، مشاهده خون در مدفوع، خونریزی از بینی یا لثه‌ها، خستگی شدید، بی‌قراری یا تحریک‌پذیری و درد شدید استخوان.
با این حال، رمضانی اشاره می‌کند: «مشکل ۵ درصد از این ۲۰ درصد که به بیماری مبتلا می‌شوند این است که پس از قطع تب، وارد فاز بحرانی می‌شوند و به شوک دچار می‌گردند. در این وضعیت پاها سرد می‌شوند، مایعات از رگ‌های بدن خارج شده و به فضاهای داخلی بدن منتقل می‌شوند. این آب معمولاً در شکم و ریه تجمع می‌کند. در نهایت این شرایط مشکلاتی را برای تمامی بدن به همراه خواهد داشت و اگر به موقع مایعات مخصوص و درمان‌های لازم انجام نگیرد، حال بیمار وخیم‌تر می‌شود.»
او در پاسخ به این پرسش که آیا اورژانس‌های ایران آماده مقابله با این بیماری هستند، می‌گوید: «این بیماری سیر بالینی خود را دارد که باید طی کند. ما آمادگی درمان این بیماری را داریم؛ اما باید در زمینه مایع‌درمانی دقت کنیم که پس از گذشت دوره خاص، مایع‌درمانی باید کاهش یابد زیرا در غیر این صورت ممکن است به نوع دیگری به بدن بیمار آسیب برساند.»
طغیانی در راه است!
رمضانی تأکید می‌کند که هنوز به مرحله طغیان اپیدمی نرسیده‌ایم و می‌گوید: «در حال حاضر واکسن‌های محدودی برای بیماران که قبلاً دو بار تب دنگی گرفته‌اند در دسترس است؛ به ویژه برای کودکان و نوجوانان، اما این واکسن به راحتی در دسترس عمومی نیست. همچنین به علت آنکه این پشه پیش از تغییرات اقلیمی تطبیق نیافته بود، خطری جدی به شمار نمی‌رفت و بنابراین درمانی برای آن ارائه نشده است.»
به گفته او، مهم‌ترین شیوه مقابله با این بیماری، پاکسازی است؛ زیرا در صورتی که یک آئدس در آب راکد تخم‌گذاری کند، ممکن است صدها پشه از آن به وجود آیند. رمضانی پیشنهاد می‌دهد لباس‌های سفید بپوشید و محل زندگی و حیاط خود را تمیز نگهداری کنید. حال باید دید آیا اطلاع‌رسانی و مراقبت‌ها می‌تواند از اپیدمی شدن این بیماری جلوگیری کند؟