رسول سلیمی: با شروع سال ۱۴۰۳ شمسی، ایران کشور در مواجهه با چالش‌های مستمر در حوزه سیاست خارجی است که به وضوح ادامه‌دهنده رویدادهای سال گذشته می‌باشد و این چالش‌ها به سرعت بر فرآیندهای تصمیم‌گیری مقام‌های مؤثر تأثیر می‌گذارد. اهمیت سال ۱۴۰۳ از آن جهت بروز می‌کند که هم‌زمان با آغاز سال جدید میلادی، شاهد رخدادهای مهمی در نقاط دیگر دنیا هستیم که می‌تواند بر دیپلماسی کشور تأثیرگذار باشد. در ادامه، به بررسی اولویت‌های کلیدی پیش روی دولت سیزدهم خواهیم پرداخت تا نمای بهتری از چالش‌های پیش روی دیپلماسی جمهوری اسلامی ایران ارائه دهیم. بدیهی است که دستگاه دیپلماسی کشور باید برای تحقق شعار سال ۱۴۰۳ یعنی «جهش تولید با مشارکت مردم» تلاش‌های شایسته‌ای انجام دهد.
جنگ غزه، یمن و روابط ایران و اسرائیل
با شدت‌گیری تحرکات نظامی میان حماس و اسرائیل، جنگ غزه به مرحله‌ای نگران‌کننده در خاورمیانه راه یافته که به موجب آن، ایران و اسرائیل پس از تعرض به کنسولگری ایران در دمشق، در موقعیتی قرار گرفته‌اند که احتمال جنگ مستقیم میان آن‌ها دور از ذهن نیست. تنش‌های فزاینده در دریای سرخ و تقویت حضور ائتلاف نظامی امریکا به نفع اسرائیل، همچنین سبب شده که نیروهای حوثی یمن نیز به حمایت از مردم فلسطین اقدام کنند. به عقیده تحلیل‌گران سیاسی، حضور ائتلاف آمریکا در دریای سرخ تنها به کاهش شدت حملات حوثی‌ها کمک کرده و تأثیری بر تعداد و شدت آن‌ها نداشته است.
بنابراین، مسئله فلسطین به عنوان یکی از مهم‌ترین تحولات سال ۱۴۰۳ شناخته می‌شود که تأثیر شگرفی بر تمام ابعاد سیاست خارجی ایران خواهد گذاشت. در این شرایط، تعرضات مستقیم اسرائیل به منافع ایران در خاورمیانه به عنوان بخشی از راهبرد نتانیاهو به پرتگاه تبدیل شده که در آن تلاش می‌کند ایران را به جنگی مستقیم با اسرائیل بکشاند و از آن، به عنوان ابزاری برای تقویت ثبات خود در کابینه اسرائیل تا زمان انتخابات آمریکا استفاده کند. لذا، مهم‌ترین اولویت دولت سیزدهم در سال جدید مدیریت تنش‌های خارجی است تا بتواند منافع ملی را در این گذار حساس حفظ کند. نکته‌ای که در این میان از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است، ترسیم افق و راهبرد ایران در جنگ غزه تا پیش از انتخابات آمریکا است تا سیاست‌های فعلی حول محور منافع ملی کشور تنظیم شود.
جنگ اوکراین و همکاری تسلیحاتی ایران و روسیه
همکاری‌های نظامی ایران و روسیه در سال گذشته به ابزاری برای انتقادات غربی‌ها تبدیل شد و تلاش کردند ایران را به اتهام ارائه تسلیحات به روسیه در جنگ اوکراین متهم کنند. با لغو تحریم‌های تسلیحاتی ایران در برجام، این مسئله در رسانه‌های غربی تقویت شد که ایران در تأمین موشک و پهپاد برای روسیه مشارکت می‌کند. در این زمینه، کشورهای اروپایی واکنش تندی نسبت به ایران نشان دادند. در این که شرایط فعلی تا حدی نشان‌دهنده خطر تشدید تحریم‌های تازه علیه ایران است، بعید به نظر نمی‌رسد که اتهام‌های حمایت تسلیحاتی ایران از روسیه بیش از پیش قوت بگیرد.
شواهدی مبنی بر تأیید مقامات روسیه در زمینه دریافت موشک و پهپاد از ایران نیز بر این اولویت تأکید می‌کند؛ لذا یکی از مهم‌ترین چالش‌های سیاست خارجی ایران در سال جاری، اتخاذ راهبردهای کلان در مقابل موضوع جنگ اوکراین خواهد بود تا همکاری‌های نظامی ایران و روسیه در راستای منافع ملی کشور تنظیم شود. از طرفی، افشای عمدی اطلاعات طبقه‌بندی شده در زمینه این همکاری‌ها توسط غرب، عاملی شده که ایران را در تأمین تسلیحات نیروهای مسلح روسیه محتاط‌تر کرده است.
سیاست همسایگی و توافقات شانگهای و بریکس
در آغاز دولت سیزدهم، تلاش‌های متمرکزی به منظور تقویت پیمان‌های اقتصادی و دفاعی با کشورهای شرق صورت گرفت تا ایران بتواند از یک سو در برابر تحریم‌های آمریکا تاب‌آوری بیشتری داشته باشد و از سوی دیگر سیاست خارجی خود را در راستای تقویت اقتصاد هدایت کند. حاصل تلاش‌های دولت‌های پیشین، عضویت رسمی ایران در بریکس و شانگهای بود. اما دولت سیزدهم نتوانسته است به طور هم‌زمان با پیوندهای اقتصادی ایجاد شده، بندهای تحریمی را لغو کند و این امر به یک نقطه ضعف تبدیل شده است، به حدی که ظرفیت‌های لازم برای بهره‌برداری از تبادلات تجاری ایران به واسطه وقوع جنگ غزه، بحران اوکراین و تشدید تحریم‌ها علیه ایران به شدت تحت تأثیر قرار گرفته است.
این وضعیت به گونه‌ای است که بیش از هرزمان دیگری متغیرهای اقتصادی کشورمان به سیاست خارجی وابسته شده است. تحلیل‌گران سیاسی هشدار می‌دهند که تراز منفی تجارت غیرنفتی ایران (بدون احتساب نفت خام، خدمات فنی و مهندسی و برق) به حدود ۱۶.۸ میلیارد دلار در سال ۱۴۰۲، یک زنگ خطر محسوب می‌شود و دولت سیزدهم باید فعالانه بر روی رفع موانع تجاری با کشورهای عضو این دو پیمان کار کند. موانع موجود هم به سیاست خارجی کشورهایی چون روسیه و چین در قبال آمریکا برمی‌گردد و هم به دیپلماسی ایران در مقابل آمریکا؛ بنابراین تعامل سه کشور ایران، چین و روسیه در برابر آمریکا، این کشور را به اتخاذ سیاست‌های تحریمی وادار کرده که زنجیره تحریم‌ها مانع از استقلال سه کشور در شرق می‌شود. به همین دلیل، اولویت دولت سیزدهم باید تعیین راهکارهایی برای عبور از موانع دستیابی به مزیت‌های تجارت با شانگهای و بریکس باشد.
برجام و مذاکره با امریکا
در روزهای پایانی سال ۱۴۰۳، ایران و آمریکا مذاکرات غیرمستقیم محرمانه‌ای را در عمان انجام دادند. روزنامه فایننشال تایمز برای نخستین بار این خبر را گزارش کرد و بیان داشت مرحله دوم مذاکرات در فوریه برنامه‌ریزی شده بود ولی به علت مذاکرات آتش‌بس غزه به تعویق افتاده است. این سومین بار در سال جاری شمسی است که ایران و آمریکا درباره موضوعات مختلف گفت‌وگوهایی را به شکل غیرمستقیم برگزار می‌کنند. پیش از این، در مرداد و شهریور، نیز ایران و آمریکا در دوحه قطر و واشنگتن مذاکراتی غیرمستقیم داشتند. اما به نظر می‌رسد که این گفت‌وگوها نه حول محور برجام بلکه حول مسائل منطقه‌ای انجام شده است. به نقل از مقامات آمریکایی، توافق تبادل زندانیان بین واشنگتن و تهران با میانجیگری قطر حدود دو سال و نیم به طول انجامیده است. همچنین در تیر ۱۴۰۱ ایران و آمریکا مذاکرات هسته‌ای غیرمستقیم در دوحه برای احیای برجام داشتند، اما علیرغم وعده‌های رئیس‌جمهور در انتخابات ۱۴۰۰، دولت نتوانسته از ظرفیت‌های برجام و قانون راهبردی رفع تحریم‌ها بهره‌برداری کند.
تا کنون هیچ گزارشی از دستاوردهای دولت در خصوص بهره‌برداری از قانون راهبردی رفع تحریم‌ها که به تصویب مجلس رسیده است، منتشر نشده است. از این رو، مسئله برجام بیشتر از هر زمان دیگری در سایه تنش‌ها میان ایران و آمریکا قرار دارد. تنشی که اکنون به سه ضلع جنگ غزه، جنگ اوکراین و دریای سرخ مرتبط است. با این حال، پیش‌بینی می‌شود که در سال جدید، آژانس بین‌المللی انرژی اتمی نظارت‌های بیشتری بر برنامه هسته‌ای ایران وضع کند تا کشورهای اروپایی با فشار دیپلماتیک بیشتری بر ایران به جرم همکاری‌های ایران و روسیه، به اقدامات خود ادامه دهند.
۳۱۱۲۱۳