تعیین زمان تشکیل یک کشور به عنوان چالشی بزرگ مطرح می شود، چرا که تعریف آغاز یک کشور به عوامل گوناگونی بستگی دارد. در این میان، ایران با نگاهی به دو زاویه مختلف، در صدر فهرست کهن ترین کشورهای جهان قرار دارد.
اولین گام در راستای شناسایی قدیمی ترین کشورهای دنیا این است که به دقت روشن کنیم چه چیز به عنوان یک کشور شناخته می شود. دولتمداری های مرسوم در گذشته مانند «اور»، «اوروک»، «آتن»، «رم» و «چیچن ایتزا» در دوران خود اثرگذار و قدرتمند بودند، اما نمی توان آن ها را به شکل امروزی کشورها در نظر گرفت.
به ترتیب، امپراتوری های وسیعی که این دولت شهرها را تصاحب کرده و به هم پیوند می دادند، نظیر امپراتوری «روم» در اروپا یا سلسله «هان» در آسیا، به عنوان کشورهای مستقل شناخته نمی شوند. اما این نکته قابل ذکر است که کشورها می توانند از بقایای یک امپراتوری فروپاشیده برپا شوند.
هرچند در عصر مدرن، شمار اندکی امپراتوری وجود دارد، اما ظهور کشورهای جدید همچنان ادامه دارد. این پدیده معمولاً زمانی رخ می دهد که یک قلمرو از یک کشور موجود جدا می شود؛ به عنوان مثال، زمانی که اتحاد جماهیر شوروی سوسیالیستی بین سال های ۱۹۸۸ تا ۱۹۹۲ به ۲۵ قلمرو کوچکتر تقسیم شد و ۱۵ نهاد از آن به کشورهایی مستقل تبدیل گشتند.
تحدی های تاریخ تولد کشورها
شناسایی سن و تاریخ تأسیس یک کشور همواره کار آسانی نیست. به ویژه در مورد کشورهای باستانی، تشخیص لحظه ای که آن کشور به طور رسمی تأسیس شده، بسیار چالش برانگیز است. «مصر» نمونه ای عالی از این موضوع است.
آیا این کشور در سال ۱۹۲۲ شکل گرفت؟ زمانی که بریتانیا آن را به عنوان کشوری مستقل به رسمیت شناخت؟ یا در سال ۹۶۹ میلادی، آن زمان که خلافت فاطمی این منطقه را فتح کرده و شهر قاهره را به عنوان پایتخت تأسیس کرد؟ شاید هم بتوان گفت این تاریخ به سال ۳۱۰۰ پیش از میلاد برمی گردد؛ زمانی که نخستین فرعون مصر علیا و سفلی را متحد کرد و نخستین سلسله را ایجاد کرد؟ برای هر یک از این تاریخ ها، و همچنین تاریخ های دیگر، می توان به راحتی مستنداتی ارائه داد.
مشابه همین وضعیت در خصوص کشوری که امروزه به عنوان چین شناخته می شود نیز صدق می کند؛ زادگاه یکی از کهن ترین تمدن های کره زمین، با شواهدی که به ۷۰۰۰ سال پیش از میلاد برمی گردد و مدارک مکتوب از دولت های بزرگ که به ۲۰۷۰ سال پیش از میلاد مربوط می شود.
با این حال، تاریخ آغازین چین شامل سلسله های متعددی است که در آن یک جنگ سالار یا پادشاه، سرزمینی را به تصرف خود درآورده و بعداً توسط دیگری تسخیر می شد و در این حین، مناطق به پادشاهی های کوچک تر تقسیم می شد. به همین دلیل، دولت حاکم و مرزهای جغرافیایی کشور چین برای قرن ها در حال تحول بوده است.
این موضوع موجب شده است که بسیاری از مورخان به این نتیجه برسند که نامزدی که ما به عنوان چین می شناسیم، تا سال های ۱۹۱۱_۱۹۱۲ به مرحله شکل گیری نرسید؛ زمانی که آخرین سلسله فئودالی به وسیله یک جمهوری نوین جابجا شد. در واقع، برخی حتی این تاریخ را به سال ۱۹۴۹ میلادی نسبت می دهند؛ هنگامی که جنگ داخلی چین خاتمه یافت و چین به جمهوری دموکراتیک خلق چین کمونیستی تبدیل شد که امروزه به آن اشاره می شود.
کشورهای دیگری که شواهدی از سکونت قدیمی دارند، شامل «یونان» می شود که حدود ۴۰۰۰ سال و بیشتر از آن از تمدن های پیشرفته برخوردار بوده و آتن، نخستین شهر جهان است که نظام دموکراتیک را پیاده سازی کرده است. همچنین «هند» که مستندات تمدنی اش به حدود ۱۰ هزار سال قبل از میلاد برمی گردد.
حتی کشورهایی که جوان تر به شمار می آیند نیز می توانند موارد سردرگم کننده ای را ارائه دهند؛ نمونه ای از آن ها «ایالات متحده آمریکا» است که تشکیل رسمی آن به تاریخ ۴ ژوئیه ۱۷۷۶ میلادی برمی گردد؛ روزی که سیزده مستعمره اصلی استقلال خود را از بریتانیای کبیر اعلام کردند. اما ممکن است بتوان بیان کرد که این تاریخ می توانست زمانی باشد که اولین بومیان آمریکا هزاران سال پیش از آسیا به این سرزمین مهاجرت کردند. یا زمانی که «کریستف کلمب» در سال ۱۴۹۲ میلادی آن را کشف نمود. شاید هم زمان ورود گروهی از مهاجران اروپایی به عنوان «اولین زائران» در سال ۱۶۲۰ میلادی به این سرزمین باشد. یا ۳ سپتامبر ۱۷۸۳ میلادی، زمانیکه جنگ انقلاب آمریکا به طور رسمی به پایان رسید و بریتانیای کبیر استقلال ایالات متحده را به رسمیت شناخت.
با توجه به این سناریوهای پیچیده، هر فهرستی از کهن ترین کشورها ممکن است به شدت متفاوت باشد و بسته به تعریف فرد از آغاز یک کشور، متفاوت است. بر اساس گزارشی که از وب سایت «WorldPopulationReview» منتشر شده، اگر آغاز یک کشور را به تاریخی که اولین شواهد شناخته شده از یک دولت سازمان یافته وجود دارد، در نظر بگیریم، «ایران» به عنوان کهن ترین کشور جهان شناخته می شود.
زیگورات دوراونتاش (چغازنبیل)، نیایشگاهی باستانی که حدود ۱۲۵۰ سال پیش از میلاد در تمدن عیلام ساخته شد.
هشت کشور قدیمی جهان (به ترتیب بر اساس تاریخ اولین دولتِ سازمان یافتۀ (دولت شهر) شناخته شده):
۱. ایران ۳۲۰۰ سال قبل از میلاد
۲. مصر ۳۱۰۰ سال قبل از میلاد
۳. ویتنام ۲۸۷۹ سال قبل از میلاد
۴. ارمنستان ۲۴۹۲ سال قبل از میلاد
۵. کره شمالی ۲۳۳۳ سال قبل از میلاد
۶. چین ۲۰۷۰ سال قبل از میلاد
۷. هند ۲۰۰۰ سال قبل از میلاد
۸. گرجستان ۱۳۰۰ سال قبل از میلاد
بر اساس دیدگاه دیگری، در صورتی که بخواهیم فهرست کهن ترین کشورهای جهان را بر مبنای «تاریخی که تصور می شود به یک دولت مستقل تبدیل شده است» تهیه کنیم، باز هم «ایران» در جایگاه نخست قرار می گیرد.
ده کشور قدیمی جهان (بر اساس تاریخ استقلال) :
۱. ایران ۲۶۰۰ سال قبل از میلاد
۲. هند ۲۵۰۰ سال قبل از میلاد
۳. چین ۱۶۰۰ سال قبل از میلاد
۴. تایوان (مشترک با چین) ۱۶۰۰ سال قبل از میلاد
۵. ژاپن ۶۶۰ سال قبل از میلاد
۶. چین ۲۲۱ سال قبل از میلاد
۷. الجزایر ۲۰۲ سال قبل از میلاد
۸. سن مارینو ۳۰۱ میلادی
۹. فرانسه ۸۴۳ میلادی
۱۰. اتریش ۹۷۶ میلادی
چندین شهر قدیمی جهان برای هزاران سال به طور مداوم مسکونی بوده اند. اعتقاد بر این است که دمشق در سوریه، قدمتی برابر با ۱۰ هزار سال قبل از میلاد دارد. شهرهای باستانی دیگری شامل اریحا در کرانه باختری (۹۰۰۰ سال قبل از میلاد)، پلوودیو در بلغارستان (۷۰۰۰ سال قبل از میلاد) و شوش در ایران (۷۰۰۰ سال قبل از میلاد) نیز می باشند.
محوطه باستانی شوش، ایران