تصور کنید چهره یکی از نزدیکانتان را به یاد می‌آورید. احتمالاً می‌توانید لبخند، چشم‌ها یا حتی حالت موهای او را در ذهن خود ببینید. اما بعضی افراد با وجود تلاش زیاد، نمی‌توانند هیچ تصویر ذهنی از چهره‌ها یا مکان‌ها بسازند؛ با این حال، ممکن است همان تصاویر را در خواب ببینند!
به گزارش انتخاب و به نقل از ساینس‌الرت؛ این پدیده که به آن آفانتازیا (Aphantasia) گفته می‌شود، موضوع یک مطالعه جدید در مجله علمی Scientific Reports بوده است.
آفانتازیا چیست؟
آفانتازیا وضعیتی است که در آن فرد نمی‌تواند به‌صورت ارادی تصاویر را در ذهن خود تجسم کند. برای مثال، اگر از چنین فردی بخواهید تصویر یک درخت یا چهره یکی از دوستانش را تصور کند، ممکن است هیچ تصویری در ذهنش شکل نگیرد.
البته این افراد لزوماً در به خاطر سپردن اطلاعات یا شناخت چهره‌ها مشکلی ندارند؛ مسئله اصلی ناتوانی در ساختن تصاویر ذهنی به‌صورت ارادی است.
چرا این افراد در خواب تصویر می‌بینند؟
پژوهشگران در این مطالعه تجربه خواب و خیال‌پردازی ۲۰۵ نفر را بررسی کردند. نتایج نشان داد تجربه افراد مبتلا به آفانتازیا یکسان نیست.
- حدود ۴۶ درصد از افراد مبتلا به آفانتازیا گفتند که همیشه در خواب تصاویر بصری می‌بینند.
- حدود ۸ درصد گفتند که هرگز تصاویر بصری را در خواب تجربه نمی‌کنند.
- برخی افراد علاوه بر تصاویر، صداها و گفت‌وگوها را نیز در خواب تجربه می‌کنند؛ حتی اگر در بیداری نتوانند آن‌ها را به‌صورت ارادی در ذهن خود ایجاد کنند.
به عبارت دیگر، ناتوانی در تجسم تصاویر هنگام بیداری لزوماً به این معنا نیست که فرد در خواب هم نمی‌تواند تصویر ببیند.
مغز چگونه این تفاوت را ایجاد می‌کند؟
هنوز دلیل دقیق این تفاوت مشخص نیست. محققان احتمال می‌دهند بخش‌هایی از مغز که در شکل‌گیری تصاویر ذهنی نقش دارند، هنگام خواب و بیداری عملکرد متفاوتی داشته باشند.
به همین دلیل، ممکن است فرد نتواند در حالت بیداری تصویری را به خواست خودش در ذهن ایجاد کند، اما هنگام خواب همان تصویر به‌طور ناخودآگاه ظاهر شود.
البته این فرضیه هنوز به بررسی‌های بیشتری نیاز دارد و مطالعه حاضر فعالیت مغز شرکت‌کنندگان را مستقیماً اندازه‌گیری نکرده است.
آیا همه افراد مبتلا به آفانتازیا خواب‌های متفاوتی دارند؟
خیر. بعضی از آن‌ها خواب‌هایی همراه با تصاویر واضح، صدا و احساسات مختلف تجربه می‌کنند، در حالی که برخی دیگر حتی در خواب نیز فاقد این تجربه‌های حسی هستند.
پژوهشگران معتقدند بررسی بیشتر فعالیت مغز هنگام خواب می‌تواند به درک بهتر این تفاوت‌ها کمک کند.
حرف آخر
آفانتازیا نشان می‌دهد تجربه ذهنی انسان‌ها تا چه اندازه می‌تواند متفاوت باشد. بعضی افراد نمی‌توانند حتی چهره عزیزانشان را در ذهن مجسم کنند، اما ممکن است همان چهره را در خواب ببینند.
به نظر می‌رسد مغز انسان حتی زمانی که در بیداری قادر به ساختن تصاویر ذهنی نیست، در خواب همچنان می‌تواند دنیایی از تصاویر و تجربه‌های حسی خلق کند.