در خصوص برنامه‌های وزارت نیرو برای اعمال خاموشی‌ها در فصل سرد امسال و علل آن، باید گفت که آمار مصرف برق در زمستان سال گذشته نشان می‌دهد که اوج مصرف در تاریخ‌هایی چون ۱۴ اسفند، ۱۵ بهمن و ۲۱ اسفند به ترتیب به ارقامی معادل ۴۵ هزار و ۵۳۷ مگاوات، ۴۵ هزار و ۵۳۰ مگاوات و ۴۵ هزار و ۳۶۵ مگاوات رسید. این میزان مصرف تقریباً ۵۰ درصد کمتر از ظرفیت نامی نیروگاه‌های موجود در کشور بوده و در حال حاضر تأمین سوخت کافی برای صنعت برق، موضوعی نسبتاً ساده است.
بر اساس گزارش‌های ایسنا، دمای بی‌سابقه تابستان امسال منجر به شکستن رکوردهای چندین باره مصرف برق شد و قدرت تولید برق به شدت تحت فشار قرار گرفت. با توجه به محدودیت‌ها در تأمین گاز و استفاده بیشتر از سوخت مایع، ذخایر سوخت نیروگاه‌ها در مقایسه با سال گذشته و در این فصل حدود ۶۰ درصد کاهش یافته است. در واقع، در شهریور و مهرماه سال جاری نیز، سوخت مایع کمتری نسبت به سال گذشته به نیروگاه‌ها تحویل داده شده است.
کاهش ۶۰ درصدی در ذخایر سوخت نیروگاه‌ها و تخصیص بیش از ۸۵ درصدی از تولید گاز مایع کشور به بخش خانگی، موجب شده است که نیروگاه‌های سراسر کشور باوجود قابلیت تولید برق کافی، به دلیل کمبود سوخت با محدودیت‌های جدی روبرو شوند.
تصمیم اخیر کارگروه ملی کاهش آلودگی هوا مبنی بر ممنوعیت مصرف سوخت مازوت در نیروگاه‌های واقع در استان‌های اصفهان، البرز و مرکزی نیز از جمله دلایل دیگری است که به دلیل انجام تعمیرات نیروگاهی، منجر به کاهش ظرفیت تولید برق می‌شود.
با توجه به اینکه هنوز در اوایل فصل سرما هستیم و اوج بار زمستان به‌طور طبیعی در این فصل اتفاق می‌افتد، ضرورت آغاز فوری مدیریت مصرف برق از طریق اعمال محدودیت‌های ساعتی به عنوان راه‌حلی جدی برای حفظ ذخایر سوخت زمستانی و افزایش پایداری شبکه برق مطرح شده است.
اهمیت مدیریت مصرف گاز و برق در کاهش محدودیت‌ها و خاموشی‌ها
محدودیت‌های تأمین برق معمولاً در فصل تابستان در بخش‌های خانگی و تجاری نمایان می‌شد، اما امسال این محدودیت‌ها به‌نوعی شامل ساعات محدود در روزها و اوج بار فصل سرد نیز شده و بسیاری را به فکر واداشته است.
بیش از ۹۰ درصد از برق کشور از نیروگاه‌های حرارتی تولید می‌گردد و با در نظر گرفتن آلودگی‌های بالای سوخت‌های مایع فسیلی، ۹۰ درصد از سوخت مصرفی این نیروگاه‌ها از «گاز» که به‌عنوان انرژی پاک محسوب می‌شود، تأمین می‌گردد. همچنان که با ورود به فصل زمستان و افزایش مصرف گاز در بخش خانگی، سهم سوخت مایع (۸۵ درصد گازوئیل و ۱۵ درصد مازوت) به عنوان گزینه‌ای جایگزین گاز کاهش می‌یابد.
چنانکه اشاره شد، بر اساس روال معمول وزارت نیرو که در فصل سرد برای تکمیل ذخایر سوخت مایع با هدف تولید برق حداکثری برنامه‌ریزی انجام می‌دهد، امسال به دلیل عدم تأمین کافی گاز و سوخت مایع، ذخایر سوخت مایع نیروگاهی ۶۰ درصد کاهش یافته است. از سوی دیگر، در حالی که کل گاز تولیدی کشور در حداکثر ظرفیت به ۹۰۰ میلیون مترمکعب در روز می‌رسد، مصرف روزانه گاز خانگی به بیش از ۷۵۰ میلیون مترمکعب می‌رسد که ارقامی بالاست.
پیش‌بینی‌ها نشان می‌دهد که در صورت صرفه‌جویی ۱۰ درصدی در مصرف گاز و برق، محدودیت‌ها کاهش یافته و تأمین برق کافی از طریق تحویل گاز به نیروگاه‌ها امکان‌پذیر خواهد بود.
بنابراین، مدیریت مصرف انرژی گاز و برق در بخش‌های خانگی و تجاری می‌تواند به عنوان راه‌حلی اساسی و مؤثر برای عبور از اوج بار فصل سرد در کنار تأمین انرژی کافی مدنظر قرار گیرد.
یادگیری از تجربیات کشورهای توسعه‌یافته در مدیریت مصرف برق و مقایسه با ایران
یکی از بزرگترین چالش‌های فعلی صنعت برق کشور، مصرف بی‌رویه و فراتر از استاندارد در بخش‌های مختلف، خصوصاً در صنعت و حوزه خانگی است که علاوه بر نیاز به فرهنگ‌سازی در صرفه‌جویی، ارتباط مستقیمی هم با بهره‌وری پایین تجهیزات برقی و مصرف بالای انرژی در ایران دارد.
به عنوان مثال، مجموع برق مصرفی مصر با جمعیتی بیش از ۱۱۰ میلیون نفر، برابر با مصرف برق سیستم‌های سرمایشی در آن کشور در تابستان است. با اینکه ایران به اندازه مصرف برق آلمان، کشوری صنعتی، برق تولید می‌کند، اما شدت مصرف انرژی در ایران نزدیک به ۴ برابر آلمان است.
این به این معنی است که در صورتی که بهره‌وری انرژی در ایران به سطح آلمان برسد، با ظرفیت کنونی تولید برق، می‌توان به نیاز برقی ۴ برابر جمعیت فعلی کشور پاسخ داد. این روشی است که دولت چهاردهم به آن توجه خاصی معطوف داشته است.
کشورها مانند ژاپن، استرالیا و آمریکا هم در مدیریت مصرف برق و الزام مشترکان در ارتقای بهره‌وری وسایل برقی از روشی به نام «قیمت‌گذاری اوج مصرف» استفاده می‌کنند. این روش مستلزم افزایش قیمت برق در ساعات اوج بار است که از این طریق مشترکان به کاهش میزان مصرف خود در این ساعات وادار می‌شوند یا به اصلاح و بهبود وسایل برقی خود وادار می‌شوند.
در ایران، قیمت پایین برق (با وجود افزایش ۳۸ درصدی تعرفه‌ها در پاییز که طبق قانون مانع‌زدایی از صنعت برق انجام شد) باعث شده تا بیش از ۷۵ درصد مشترکان قبوضی کمتر از ۵۰ هزار تومان برای دوره‌های دو ماهه دریافت کنند که نشان می‌دهد تعرفه‌ها حتی مشوقی برای کاهش مصرف و ارتقای بهره‌وری نیستند.
در حال حاضر، صنعت نیروگاهی کشور با بیش از ۹۴ هزار مگاوات ظرفیت منصوبه و توان عملیاتی نزدیک به ۶۵ هزار مگاوات در اوج بار فعالیت می‌کند و بر اساس برنامه هفتم توسعه، انتظار می‌رود این ظرفیت به حدود ۱۲۰ هزار مگاوات افزایش یابد.
ایران، از نظر ظرفیت نیروگاهی حرارتی، در سطح جهانی در رده نهم قرار دارد و در محاسبه تولید برق به ازای سرانه، جزو شش کشور برتر جهان محسوب می‌شود.
همچنین، ایران در زمینه تولید توربین‌های نیروگاهی نیز در زمره پنج کشور پیشرفته جهان قرار دارد و نه‌تنها متوسط راندمان نیروگاه‌های حرارتی در ایران بیش از دو درصد از متوسط جهانی بالاتر است، بلکه از بین ۱۹۷ کشور در رتبه دوازدهم قرار دارد. به علاوه، بیش از ۹۰ درصد از قطعات نیروگاهی در داخل کشور تولید می‌شود و ۱۰۰ درصد برنامه‌های تعمیراتی نیروگاه‌ها به‌وسیله کارشناسان داخلی به انجام می‌رسند.
در حوزه انرژی‌های تجدیدپذیر نیز وزارت نیرو بر اساس برنامه هفتم موظف به احداث ۱۲ هزار نیروگاه است، اما در دولت چهاردهم برنامه‌ریزی برای بیش از ۳۰ هزار مگاوات ظرفیت انرژی تجدیدپذیر در حال اجراست که از طریق بیش از ۱۰ مدل مختلف در حال پیاده‌سازی است، شامل راه‌اندازی تابلوی سبز بورس، استفاده از ظرفیت قانونی ماده ۱۲، قانون جهش دانش بنیان، تسهیلات صندوق توسعه ملی و الزام صنایع و ادارات به استفاده از انرژی‌های تجدیدپذیر.
۱۴ مگاپروژه صنعت برق برای ارتقای تولید و تأمین انرژی برق
وزارت نیرو هرساله با آغاز فصل سرد، برنامه‌های خود را برای مدیریت اوج بار فصل گرم سال آینده تدارک دیده و در حال حاضر نیز ۱۴ مگاپروژه در این راستا در حال اجراست. از جمله مهم‌ترین محورهای این اقدامات می‌توان به ساخت نیروگاه‌های حرارتی، انجام به‌موقع و جامع تعمیرات، ارتقای ظرفیت واحدهای نیروگاهی، احداث نیروگاه‌های تجدیدپذیر، حداکثر استفاده از تولید برق نیروگاه‌های خودتأمین نیرو و نفت، تأمین سوخت نیروگاه‌های حرارتی و تولید برق از منابع آبی اشاره کرد. همچنین توسعه و رفع محدودیت‌های شبکه‌های برق کشور، هوشمندسازی شبکه و نصب کنتورهای هوشمند، بهینه‌سازی مصرف و مدیریت، افزایش تبادلات برون‌مرزی برق و به جمع‌آوری مراکز غیرمجاز استخراج رمزارز و انشعاب‌های غیرمجاز پرداخته می‌شود.
بر اساس این برنامه کلان، پیش‌بینی شده است که تا اوج بار سال آینده، بیش از ۹ هزار مگاوات ظرفیت جدید به شبکه سراسری برق افزوده شود، که این مهم از طریق توسعه نیروگاه‌های حرارتی جدید (۳ هزار مگاوات)، بهبود راندمان نیروگاه‌های حرارتی (۲ هزار مگاوات)، ساخت نیروگاه‌های کوچک مقیاس (۲۰۰ مگاوات) و نیروگاه‌های تجدیدپذیر (۴ هزار مگاوات) میسر خواهد شد.
علاوه بر این موارد، وزارت نیرو در حال برنامه‌ریزی برای تعمیرات اساسی و دوره‌ای نیروگاه‌ها به منظور موفقیت در مدیریت اوج بار سال آینده است، در حالی که به مسئله جدی تأمین برق برای مشترکان در فصل سرد سال جاری به دلیل کمبود سوخت نیروگاهی نیز توجه دارد.
همان‌طور که مشاهده می‌شود، صنعت برق کشور پس از مواجهه با فصل بسیار گرم سال جاری، که در آن تعداد رکوردهای مصرف برق شکسته شد و تقاضای بالا برای انرژی چالش‌های زیادی برای شبکه‌های انتقال و توزیع ایجاد کرد، اکنون با چالش‌های جدیدی به‌ویژه در زمینه تأمین سوخت در فصل سرد روبروست.
نظر به اینکه هنوز فصل زمستان آغاز نشده و پیش‌بینی‌ها از وقوع روزهای سرد و کاهش شدید دما به‌ویژه در دی و بهمن حکایت دارد، مدیریت تأمین سوخت نیروگاهی برای جلوگیری از هرگونه اختلال در تأمین انرژی در این ماه‌ها از اهمیت بالایی برخوردار است.
غیرقابل انکار است که همکاری شهروندان در بخش‌های مختلف با صنعت گاز و برق و صرفه‌جویی در مصرف این دو منبع انرژی ارزشمند، نه‌تنها امکان تحویل بیشتر گاز به نیروگاه‌ها را فراهم می‌کند، بلکه این شرایط را نیز فراهم می‌سازد که تعمیرات متناوب و اساسی واحدهای نیروگاهی در جهت آماده‌سازی بهتر برای فصل گرم سال آینده انجام شود. امید است با افزایش آگاهی در جامعه برای مشارکت در مدیریت مصرف انرژی نظیر برق و گاز، بتوان با حداقل مشکلات از این دوره عبور کرد.