“`html
۸۲ درصد از ظرفیت سدهای تهران به‌طور خالی باقی مانده است. براساس گزارش‌ها، میزان پرشدگی سدهای پنجگانه تهران تا تاریخ ۹ آبان‌ماه سال جاری به ۱۸ درصد رسیده و این سدها مجموعاً ۳۴۵ میلیون مترمکعب آب ذخیره دارند که نشان‌دهنده این است که ۸۲ درصد از ظرفیت این سدها در حال حاضر خالی است. سطح پرشدگی سدهای پنجگانه تهران که شامل سدهای امیرکبیر، طالقان، لتیان، لار و ماملو می‌شود، در ۳۹ روز ابتدایی سال آبی جاری (از اول مهرماه ۱۴۰۲ تا پایان شهریورماه ۱۴۰۳) به ۱۸ درصد رسیده، در حالی که این عدد در سطح ملی تنها ۴۰ درصد است. طبق آمار دفتر اطلاعات و داده‌های آب کشور، آب موجود در سدهای تهران از ابتدای سال آبی جاری (ابتدای مهرماه ۱۴۰۲) تا ۹ آبان‌ماه به ۳۴۵ میلیون مترمکعب رسید که نسبت به مدت مشابه در سال گذشته، ۳ درصد افزایش دارد.
در تهران جیره‌بندی آب نداریم.
سخنگوی بخش آب در این خصوص توضیح می‌دهد: «در حال حاضر در تهران با خشکسالی و شرایط خاصی برای تأمین آب مواجه هستیم، اما هیچ پیش‌بینی برای جیره‌بندی آب وجود ندارد.»
عیسی بزرگ‌زاده معتقد است که در حال حاضر مدیریت مصرف و تقاضا در حال انجام بوده و اقدامات لازم برای تنظیم توزیع و تقاضا در حال انجام است و در صورتی که شهروندان تهرانی ۱۵ درصد در مصرف آب صرفه‌جویی کنند، مشکلی در تأمین آب نخواهیم داشت.
او اضافه می‌کند که تا به امروز، هیچ برنامه‌ای برای جیره‌بندی آب در تهران وجود ندارد و باید توجه داشت که تهران در وضعیت خشکسالی قرار دارد و نیاز است که شهروندان همکاری بیشتری نمایند. شهرهای تهران، مشهد و سیستان در زمره برنامه‌های اضطراری وزارت نیرو قرار گرفته‌اند و برای عبور از این شرایط خشکسالی، باید اقداماتی انجام شود.
بزرگ‌زاده همچنین تأکید می‌کند که برخی از شهرهای خراسان‌رضوی، کرمان، لرستان، کهگیلویه و بویراحمد، خراسان‌شمالی، سمنان و سیستان و بلوچستان نیز تحت شمول طرح‌های تأمین آب اضطراری قرار دارند و مناطقی خاص مثل سیستان، مشهد، تهران، گلستان و شهر فسا در استان فارس در اولویت وزات نیرو برای تأمین آب شرب به لحاظ کمبود آب قرار دارند.
درخواست برای تخصیص ۱۰ هزار و ۵۰۰ میلیارد تومان برای مقابله با خشکسالی
سخنگوی صنعت آب با اشاره به وضعیت خشکسالی در کشور تصریح می‌کند: «در سال جاری درخواست بودجه‌ای معادل ۱۰ هزار و ۵۰۰ میلیارد تومان برای عبور از خشکسالی داشته‌ایم که اگر تخصیص یابد، قادر خواهیم بود چالش‌های زیادی را حل کنیم.»
او در ادامه به وضعیت بارش‌ها در ۳۱ استان کشور اشاره کرده و خاطرنشان می‌کند: «از ابتدای مهرماه تا ۱۶ دی‌ماه، کل بارش‌های کشور ۴۸ میلی‌متر بوده که با مقایسه با مقدار ۸۰ میلی‌متر در بلندمدت، ۴۰ درصد کاهش را نشان می‌دهد.» بزرگ‌زاده با تأکید بر اینکه ۲۶ استان کشور کمتر از مقدار نرمال بارش دریافت کرده‌اند، بیان می‌کند: «این سال آبی از نظر بارش در میان ۵۵ سال اخیر در رتبه چهل و پنجم قرار دارد و در ۱۰ سال اخیر، سالی وجود ندارد که میزان بارش کمتر از این سال ثبت شده باشد.»
سخنگوی صنعت آب با ذکر اینکه سهم بارش از کل سال ۲۸.۵ درصد بوده که تنها ۱۸.۶ درصد محقق شده است، تصریح می‌کند: «میزان بارش‌ها در دی‌ماه نسبت به شرایط نرمال وخیم‌تر بوده و در استان‌های مختلف با کم‌بارشی مواجه هستیم. وزارت نیرو تدابیر مناسبی را برای این شرایط طراحی کرده که شامل تأمین و مدیریت مصرف می‌شود.»
بزرگ‌زاده افزایش می‌دهد: «امید است که طرح‌های پیش‌بینی‌شده به نتیجه برسد و با مدیریت مصرف در وزارت نیرو و همکاری شهروندان، بتوانیم شرایط پیش‌رو را با موفقیت پشت‌سر بگذاریم.»
او در ادامه با اشاره به آمار بارش‌ها تا ۱۶ دی‌ماه بیان می‌کند: «استان‌های مازندران و گلستان به ترتیب ۱۰ و ۱۶ درصد وضعیت بهتری دارند، اما در تهران وضعیت بارش‌ها مناسب نیست و بنابراین برنامه‌هایی نظیر خط انتقال سد لار به تهران و سد لتیان به سمت تهران در حال ایجاد است و امیدواریم با مدیریت مصرف، بتوانیم وضعیت را بهبود ببخشیم.»
سخنگوی صنعت آب همچنین خاطرنشان می‌کند که در استان‌های قم، فارس، مرکزی، زنجان، خراسان‌رضوی، تهران، البرز، سیستان و بلوچستان، کهگیلویه و بویراحمد و هرمزگان بیش از ۵۰ درصد اختلاف بارش نسبت به شرایط نرمال داریم و در اکثر استان‌ها با کمبود بارش مواجه‌ایم، ولی تمهیدات لازم برای تأمین آب شرب اتخاذ شده است.
کاهش بارش‌ها، خطرساز است
دلاور نجفی، کارشناس محیط‌زیست و معاون سابق سازمان محیط‌زیست، در خصوص وضعیت سدهای خالی تهران به «شهروند» می‌گوید: «در حال حاضر بخش عمده‌ای از فصول بارشی را پشت سر گذاشته‌ایم و نیمه ماه اول زمستان نیز در حال پایان است. میزان بارندگی در این مدت نزدیک به میزان نرمال نبوده و نسبت به سال گذشته و میانگین بلندمدت، کاهش یافته است.»
او ادامه می‌دهد: «سدهایی که آب شرب تهران را تأمین می‌کنند، نظیر سد لار، لتیان، ماملو و کرج نیز ذخایر مطلوبی ندارند و پیش‌بینی‌ها نشان می‌دهد که ذخایر آبی مطلوبی در ماه‌های پیش روی نخواهیم داشت و بارش‌ها زیر نرمال است.»
نجفی تصریح می‌کند: «متأسفانه در تهران ما مشکل کمبود منابع جایگزین داریم؛ زیرا از آب‌های زیرزمینی به‌طور بی‌رویه برداشت شده و سطح ایستایی آنها به شدت پایین آمده است. بخشی از این آب‌ها نیز به دلیل آلودگی نیترات، قابل استفاده نیستند.»
او یادآور می‌شود: «راهبردی که باقی مانده، مدیریت منابع آبی است که وزارت نیرو موظف به تحقق آن است. بنابراین اگر قرار است مردم صرفه‌جویی نمایند، باید آموزش‌های لازم به آنها ارائه شود.»
دشواری‌های ناشی از وضعیت منابع آبی
امین محمودی، کارشناس محیط‌زیست، در گفت‌وگو با «شهروند» می‌گوید: «شرایط موجود منابع آبی در کشور ما اصلاً مطلوب نیست و وضعیت منابع انرژی نیز چندان قابل قبول نیست. در چهار ماه اخیر پیش‌بینی‌های سازمان هواشناسی به‌طور کامل نادرست بوده است. انتظار می‌رفت که بارش‌ها بیشتر از حد نرمال باشد، در حالی که واقعیت برعکس بوده است.»
او ادامه می‌دهد: «باید در سال‌های متمادی همانند کشورهای توسعه‌یافته، به سمت بهره‌برداری از روش‌های آبخیزداری و آبخوان‌داری می‌رفتیم تا منابع آبی لازم برای تأمین نیازهای شرب، خانگی، صنعتی و کشاورزی را فراهم آوریم، اما متأسفانه این کار انجام نشده است. از آنجایی که ایران در منطقه خشک و نیمه‌خشک واقع شده، باید بدانیم که از ۱۰۰ درصد بارش‌ها، ۷۰ درصد به طور طبیعی تبخیر شده و یا به رودخانه‌های مرزی ما منتقل می‌شود. کشورهای جهان حدود ۲۰۰ یا ۳۰۰ سال پیش به اهمیت آبخیزداری پی برده و به این سمت پیشرفت کردند تا منابع آبی خود را به‌طور مؤثر تأمین کنند.
آبخیزداری در تعریف ساده
محمودی با تأکید بر اهمیت آبخیزداری می‌گوید: «این مفهوم به‌سادگی بیان می‌شود؛ یعنی ما در مناطق پای‌کوه باید با انجام اقداماتی نظیر کاشت پوشش گیاهی، جنگل‌کاری و ایجاد مسیل‌های آبی به کنترل سیلاب‌های ناشی از بارش کمک کنیم و آب را به سمت سفره‌های آبی هدایت نماییم.
او ادامه می‌دهد: «این اقدامات کاملاً قابل انجام هستند، اما به صورت جدی به آنها توجه نشده و ۱۰ سالی است که مبحث آبخیزداری در حال پیگیری است و در سال‌های ۹۶ و ۹۷ مقام رهبری ۲۰۰ میلیون یورو را به این امر اختصاص دادند، اما این فعالیت‌ها هیچگاه به طور پیوسته دنبال نشدند.»
محمودی با ابراز نارضایتی از این موضوع که تمام بودجه مربوط به آب کشور به وزارت نیرو محول شده، خاطرنشان می‌کند: «باید وزارت جهاد کشاورزی نیز به مسئله آبخیزداری بپردازد و این وضعیت نشان‌دهنده نقص در سیاست‌های کلان است که موجب ناتوانی در اجرای عملیات آبخیزداری شده است. در بودجه ۱۴۰۳ حتی میزان اعتبار قبلی برای آبخیزداری کاهش یافته که این خود به تضعیف منابع آبی کشور منجر می‌شود.»
این کارشناس محیط‌زیست ادامه می‌دهد: «در سال جاری کاهش قابل توجه بارش‌ها متوجه ما شده و این امر ما را در تابستان به چالش می‌کشد. در حالی که می‌توانیم از گاز برای تولید برق استفاده کنیم، برای آب راهکار آسانی وجود ندارد و اگر به مدیریت صحیح آن نپردازیم، در مناطق مختلف کشور با تنش آبی مواجه خواهیم شد. وقتی از آسمان بارانی نمی‌بارد، به خشکسالی پی می‌بریم. یکی از ضروری‌ترین راهکارها برای تأمین منابع آبی، آبخیزداری است و در صورت عدم پرداختن به این مسئله، باید به وقوع خشکسالی راضی باشیم زیرا آب یکی از مهم‌ترین مولفه‌های امنیت غذایی هر کشور محسوب می‌شود.
مشکلات ناشی از سدهای خالی
او ادامه می‌دهد: «هم‌اکنون سدها تقریباً خالی هستند و باید در تخصیص آب به بخش‌های صنعتی و کشاورزی ملاحظات لازم را در نظر بگیریم زیرا حداقل مقدار آب باید به صورت آشامیدنی در اختیار مردم قرار گیرد. این وضعیت می‌تواند تأثیر منفی بر تولید داشته و لذا بر رشد اقتصادی نیز تأثیر خواهد گذاشت.»
محمودی با تأکید بر وضعیت معیشت کشاورزان و احتمال بروز تنش آبی در بخش‌هایی از کشور به ویژه مناطق جنوبی ادامه می‌دهد: «در صورتی که این شرایط ادامه یابد، لازم است که در همین زمستان چاره‌ای برای تابستان پیش‌رو بیندیشیم.»
او به قدردانی از کشورهای موفق در پرداختن به آبخیزداری می‌پردازد و می‌گوید: «بسیاری از کشورهایی نظیر ایالات متحده، کانادا، سوئد و آلمان و به‌ویژه کشورهای هند، افغانستان و پاکستان بودجه‌های قابل توجهی را به این مبحث اختصاص داده‌اند که در کشور ما به کلی فراموش شده است.»
وضعیت سدها در کشور
در حالی که میزان ورود آب به سدهای کشور در سال آبی جاری نسبت به زمان مشابه سال قبل تغییر محسوسی نداشته، افزایش ۲۰ درصدی در خروجی آب از سدها در فصل پاییز و زمستان کم‌بارش امسال مشاهده می‌شود.
برخلاف انتظار پیش‌بینی‌های سازمان هواشناسی که توقع بارش‌های بیشتر از حد نرمال را داشتیم، به‌طور کلی پاییز و زمستانی را تجربه کرده‌ایم که بارش‌های آن کمتر از نرمال بوده است.
در شرایط کنونی، میزان ورودی آب به سدهای کشور در ۹۹ روز ابتدایی سال آبی جاری (از اول مهر تا ۹ دی ۱۴۰۲) تقریباً با سال گذشته برابر بوده است و در همین مدت شاهد افزایش ۲۰ درصدی در خروجی آب از سدها به منظور تأمین آب شرب، کشاورزی، صنعتی و نیازهای زیست‌محیطی بوده‌ایم.
در این مدت، خروجی آب از سدها ۶ میلیارد و ۵۲۰ میلیون مترمکعب ثبت شده که این میزان در مدت مشابه سال گذشته معادل ۵ میلیارد و ۴۵۰ میلیون مترمکعب بود.
به عبارتی، در مدت فوق، ورودی آب به سدها ۴ میلیارد و ۸۹۰ میلیون مترمکعب بوده که این مقایسه نشان‌دهنده کارکرد مؤثر مخازن در ذخیره‌سازی و مدیریت آب در سال‌های کم‌بارش است.
در زنجیره کارون که شامل سدهای کارون ۴، کارون ۳، شهید عباسپور، مسجد سلیمان و گتوند می‌شود، در حال حاضر مجموع ذخایر این سدها به ۷ میلیارد و ۶۱۸ میلیون مترمکعب رسیده که در حدود نیمی از این میزان در مخزن بزرگ سد گتوند ذخیره شده است.
بدین ترتیب، با وجود سد گتوند، رهاسازی آب از سدهای بالادست به قصد تأمین آب و تولید انرژی برق‌آبی به‌درستی انجام می‌شود، زیرا هر مقدار آبی که از سدهای بالادست رها می‌شود، در مخزن بزرگ سد گتوند ذخیره و مدیریت شده و هیچگونه آبی از دسترس خارج نمی‌شود.
۶۰ درصد از ظرفیت سدهای کشور خالی است
در حال حاضر، میزان ذخایر آبی سدهای ایران به بیش از ۲۰ میلیارد و ۷۰ میلیون مترمکعب رسیده که نسبت به زمان مشابه سال گذشته که ۱۸ میلیارد و ۵۴۰ میلیون مترمکعب بود، رشد ۸ درصدی را نشان می‌دهد. علیرغم این ذخایر ۲۰.۰۷ میلیارد مترمکعبی، هم‌اکنون ۶۰ درصد از ظرفیت سدهای کشور خالی و ۴۰ درصد آن پر است.
سدها در حال حاضر حجم بیشتری دارند
علیرضا ارسطویی، مدیر دفتر بهره‌برداری و نگهداری تاسیسات آبی و برق‌آبی شرکت آب منطقه‌ای تهران در گفتگو با «شهروند» می‌گوید: «خشکسالی‌های متوالی در سه سال آبی گذشته و سال آبی جاری منجر به کاهش حجم آب ورودی به مخازن سدهای استان تهران و به‌تبع آن کاهش قابل توجه در حجم مخازن شده است. در حال حاضر، مجموع حجم مخازن سدهای استان تهران به ۲۷۱ میلیون مترمکعب رسیده که نسبت به حجم ۲۵۹ میلیون مترمکعبی سال گذشته، ۱۲ میلیون مترمکعب افزایش یافته است.»
او اضافه می‌کند: «حجم مخازن سدهای امیرکبیر و طالقان به‌ترتیب ۵۱ و ۱۶۵ میلیون مترمکعب است که در مدت مشابه سال قبل، به ترتیب ۳۲ و ۱۵۲ میلیون مترمکعب بودند. همچنین مجموع حجم مخازن سدهای سامانه شرق استان تهران، ۵۳ میلیون مترمکعب است در حالی که این رقم در مدت مشابه سال قبل برابر با ۷۶ میلیون مترمکعب بود و در حال حاضر آب شرب تهران به‌طور پیوسته از تمامی سدهای پنجگانه تحت پوشش شرکت آب منطقه‌ای تهران تأمین می‌شود.»
ارسطویی همچنین یادآور می‌شود که بهترین توصیه در شرایط فعلی به شهروندان، صرفه‌جویی در مصرف آب و پرهیز از هرگونه استفاده نادرست از آب شرب است. ذکر این نکته حائز اهمیت است که شرکت آب منطقه‌ای و آبفای استان تهران در پاسخ به پیش‌بینی‌های سازمان هواشناسی و روند کم‌بارشی‌های اخیر، مدیریت مخازن سدها و بهره‌برداری از تمامی ظرفیت‌های آبی موجود را در دستور کار قرار داده و امید است با کمک و همکاری شهروندان عزیز، بتوانیم سال آبی پیش‌رو و تابستان را بدون هیچگونه مشکلی سپری کنیم.
روزنامه شهروند
“`