درختان چنار خیابان ولیعصر تهران به تعداد ۱۰۰ اصله از دور خارج خواهند شد و به جای آن ها، درختان جوان تری کاشته می شوند؛ چنارهایی که از تاریخ و خاطره های گذشته بی خبرند و هیچ شک و تردیدی در مورد زنده ماندن آنان وجود ندارد؛ این موضوع به نوعی مرثیه ای برای درختان این شهر خواهد بود. چنارهای این خیابان آرام آرام در حال فراموشی هستند و جانشینی آنان با درختان جدید به هیچ عنوان قادر به پر کردن خلاء ناشی از حذف این درختان نخواهد بود.
طبق گزارش هم میهن، مسئولان شهرداری با صراحت اعلام می کنند که تعدادی از درختان خشکیده اند و لازم است قطع شوند، در حالیکه کارشناسان میراث فرهنگی تهران هیچ اطلاعی از روند استعلام این اقدام ندارند و متخصصان محیط زیست باور دارند که کاشت مجدد چنار در این منطقه که هنوز آلودگی ها از بین نرفته، بی نتیجه خواهد بود. بنابراین باید به وداعی با چنارهای خیابان ولیعصر بی اندیشیم و به جای آن، به کاشت گونه های متفاوتی از درختان فکر کنیم.
مسئله تعویض و حذف چنارهای خیابان ولیعصر با نهال های جوان تر یک موضوع تازه نیست و در طول دهه نود بارها پیش آمده است؛ این تغییرات همواره با اعتراضات مردمی همراه بوده اند؛ مانند آخرین مورد که در اوایل اسفند ماه امسال، برای قطع درختان خشک از پارک وی تا تجریش انجام شد و با واکنش های منفی مردم روبرو گردید. شهرداری تهران اعلام کرده است که این اقدامات به منظور جایگزینی درختان آسیب دیده با چنارهای جوان تر صورت می گیرد.
خزان چنارها در تابستان
هر ساله، شهرداری مناطق مختلف درختان خشک شده را در بلندترین خیابان تهران قطع کرده و در عوض، نهال های پنج ساله را می کارد. اما با وجود این، مشکلاتی مانند فضاهای بتنی و سیمانی، آلودگی آب و خاک و ساخت وسازهای ادامه دار اطراف درختان و چراغ های شبانه هنوز به قوت خود باقی اند که به وضوح به عنوان مسببان مرگ چنارهای تهران شناخته می شوند. این سیاست های شهری در دهه اخیر مانع از آن شده که چنارها دوباره زنده بمانند و اکنون بین راه آهن تا پارک وی، دیگر دالان سبز قابل مشاهده نیست و تعداد چنارها به حدی کاهش یافته که به راحتی می توان آن ها را شمرد. طرح احیای درختان کهنسال خیابان ولیعصر از اسفند ۱۳۹۷ آغاز شد و هدف آن کاشت هزار اصله درخت در مسیر پارک وی تا میدان راه آهن بود، ولی به دلیل وضعیت چنارهای دیگر قسمت های خیابان ولیعصر، اطلاعات روشنی از این پروژه وجود ندارد. نتیجه این طرح؟ هنوز مشخص نیست.
اکنون شهرداری منطقه یک تهران از اوایل اسفند به دنبال ادامه همان طرح، اقدام به واکاری درختان چنار کرده و قصد دارد ۱۰۰ چنار را از محدوده پارک وی تا ابتدای خیابان شریعتی با درختانی بالای ۵۰ سال که از شمال ایران آورده شده اند، جایگزین کند. هرچند درباره سازگاری این چنارها با اقلیم تهران سوالات متعددی مطرح است.
مسئولان منطقه یک شهرداری عنوان می کنند که پس از یک ماه نگهداری در تهران، این درختان می توانند با شرایط اقلیمی شهر هم خوانی پیدا کنند، اما هادی کاشانی، مدیرعامل جمعیت داوطلبان سبز و کارشناس درختان شهری، معتقد است این تصمیم تأثیری در بقای این درختان نخواهد داشت. او یادآور می شود که نه تنها انتقال چنارهای قدیمی بلکه ادامه کاشت چنار در تهران پُرنقص و آلوده فعلی نیز بی فایده است و باید به جای آن از گونه های دیگر درخت بهره برد، چرا که شرایط تهران برای زنده ماندن چنارها نامساعد است.
چنار به عنوان یک گونه بومی ایرانی شناخته می شود، اما این درختان به شدت نسبت به آلودگی و شرایط بد زیست محیطی حساس هستند و به رطوبت و آب نیاز دارند و دماهای خنک را می پسندند؛ این وضعیت به وضوح با شرایط کنونی تهران همخوانی ندارد؛ جایی که چنارها در معرض آلودگی های گوناگون در هوا و زمین قرار دارند و به سمت زوال و خشکی پیش می روند.
کاشانی همچنین اشاره می کند که سطح مقطع بزرگ برگ های چنار باعث مسدود شدن روزنه های آن ها به وسیله آلودگی ها می شود و این معضل مخل روند فتوسنتز و تنفس گیاه خواهد بود. چنارها نمی توانند دماهای بالا را تحمل کنند و به همین دلیل در اوج گرمای تابستان، خصوصاً از اواخر خرداد تا اوایل مرداد، با مشاهده خزان تابستانه چنارها رو به رو هستیم که برگ های آن ها از گرما آسیب می بیند و پس از کاهش دما، دوباره به تولید برگ های جدید می پردازند.
ساخت پیاده راه ها و کانال های آبی که با مصالح بتنی و سیمانی چندین سال پیش ایجاد شده اند، تهویه خاک را مختل کرده و تاسیسات شهری مانند حفاری های مربوط به کانال های فاضلاب و برق مشکلاتی را برای ریشه های چنارها به وجود آورده اند. آبی که در حال حاضر در کنار این درختان جریان دارد، ناشی از کانال کشی های قدیمی در نزدیکی ده اوین و رود درکه بوده که اکنون وجود ندارد و به جای آن فقط پساب های بارش و آب آلوده از مناطق بالادست پای چنارهای خیابان ولیعصر می رسد.
کاشانی متذکر می شود که با تأکید مدیریت شهری بر کاشت مجدد گونه های بزرگ چنار، این مشکل ادامه دارد: «با توجه به این که شرایط محیطی در خیابان ولیعصر هیچ دگرگونی نکرده است، انتقال چنارهای بزرگ از نواحی شمالی یا شهرهای همجوار، با هزینه های بالای آن و کاشت آن ها در بستر ولیعصر تنها در یک یا دو سال اولیه که ریشه در خاک قرار دارد، کارآمد خواهد بود و با خروج ریشه ها از این فضا، دوباره روند زوال آغاز خواهد شد؛ چون عوامل خشک شدن درختان همچنان باقی می مانند.
در نتیجه، هرگز در این منطقه درختی در میانسالی زنده نخواهد ماند. شهرداری همچنان به تکرار اقدامات سابق ادامه می دهد. چند سال پیش در کنار خیابان فاطمی چنارها قطع شده و چنارهای بزرگی کاشته شدند، اما حالا به وضعیت آن ها نگاهی بیندازید؟ با وجود عواملی که درختان را به سمت خشک شدن سوق می دهند، احیای چنارهای خیابان ولیعصر باقیمت کنونی، صرفاً یک اقدام بی فایده خواهد بود.»
در منطقه یک، بین تجریش و پارک وی، آخرین نشانه های درختان چنار خیابان ولیعصر یافت می شود و در سایر نقاط تقریباً چیزی باقی نمانده است. ممکن است این ناحیه آخرین پناهگاه برای چنارها باشد. «شهرداری منطقه یک برای درختان چنار یک پیمانکار ویژه ای را استخدام کرده که بهتر است نام آن مطرح شود تا تجربیات و سوابق آن به گوش برسد.
علاوه بر سازوکارهای نظارتی شهرداری، سازمان های مردم نهاد و نهادهای دانشگاهی نیز باید در این پروسه نظارتی مشارکت داشته باشند. پیشتر سازمان بوستان ها و فضای سبز با تشکیل یک کارگروه ویژه برای حفظ درختان خیابان ولیعصر فعالیت می کرد، اما به نظر می رسد این کارگروه مدتی است که از کار افتاده است. نهادهای دیگر مانند مؤسسه تحقیقات آب و خاک و جنگل ها نیز می توانند اعضایی در این کارگروه داشته باشند که توان آن ها فراتر از توان مدیریتی شهرداری باشد، اما درحال حاضر چنین روندی مشاهده نمی شود.»
از دیدگاه او، در این وضعیت بهتر است که مدیریت شهری برآورد کند که حفظ چنارها، به ویژه در خیابان های شلوغ و آلوده، دیگر امکان پذیر نیست و مناسب تر است که از گونه های مقاوم تری در برابر آلاینده ها بهره ببرند. «در این شرایط، باید به گونه های مقاوم تر مانند «داغداغان» توجه کرد که آستانه تحمل آن ها در برابر خشکی، کم آبی و آلودگی ها چشمگیرتر است و امیدواریم که آن ها زودتر بتوانند تاب آوری بیشتری در حاشیه خیابان داشته باشند.»
چنارهای باقی مانده را از دست می دهیم
آلودگی نوری در شب، آرامش درختان خیابان ولیعصر را مختل ساخته و پساب های شن و نمک پاشی ها به ویژه در منطقه یک به آبیاری درختان آسیب وارد می کنند. نتیجه این شرایط، تنه های خشک و ریشه های سست است که با وزش باد سبک و بارش کم ممکن است درختان به زمین بیفتند: «در چنین شرایطی، مدیریت شهری در پیچیدگی قرار می گیرد که باید این درختان را به دلیل خطرات موجود، حذف کند.
بر اساس مقررات، یک روند برای این موضوع پیش بینی شده که در نهایت کمیسیون ماده ۷ سازمان بوستان ها و فضای سبز شهر تهران مسئول شناسایی درخت خشک از درخت سالم و صدور مجوز برای قطع درختان خشک در تهران است. در ابتدا، خطر از درختان خشک باید از طریق حذف شاخه ها کاهش یابد و اگر پوسیدگی بیش از اندازه باشد، تنه باقی مانده نیز باید قطع گردد. تأکید بر کاشت درخت تنها به خاطر ثبت ملی درختان چنار ولیعصر است و شهرداری می خواهد این مسیر را با چنارها ادامه دارد که هرگز به حقیقت نخواهد پیوست.»
آیا امیدی برای احیای چنارهای تهران وجود دارد؟ پاسخ شهرداری تهران و متخصصان فضای سبز شهری به این تصور متفاوت است. کاشانی می گوید، در برخی موارد، در محیطی مانند یک پارک بزرگ یا مکانی با میکروکلیمای خنک تر (مثل اردوگاه منظریه یا کاخ سعدآباد یا غرب پارک ملت) ممکن است بتوانیم امیدی برای زنده ماندن درختان داشته باشیم، اما در حاشیه خیابانی با چنین حجم وسیعی از خطرات و آلودگی نمی توان به زنده ماندن چنارها امید داشت.
«احتمال از بین رفتن باقی مانده چنارها نیز به تدریج بیشتر می شود و به نظر می رسد ما باید فاتحه چنارهای ولیعصر را در سال های آینده بخوانیم.» اما مسئولان شهرداری تهران اعلام کرده اند که برنامه هایی را آغاز کرده اند تا وضعیت چنارها را مورد بررسی قرار دهند و برای هر درخت یک شناسنامه و توصیف مشخص دارند و مطابق به نیاز درمانی هر درخت آگاهی دارند.
به درختان سالم کاری نداریم
خیابان ولیعصر در دی ماه ۱۳۹۰ به عنوان یک میراث ملی ثبت گردید؛ از آسفالت تا درختان سلسله وار، و شهرداری تهران موظف است برای قطع درختان از میراث فرهنگی استان تهران مجوز بگیرد، اما محسن سعادتی، معاون میراث فرهنگی استان تهران به «هم میهن» می گوید که شهرداری در این زمینه هیچ استعلامی نکرده است؛ موضوعی که معاون خدمات شهرداری منطقه یک تهران تأکید می کند که درختان کاملاً خشک شده اند و «ما هیچ توجهی به درختان سالم نداریم و برعکس، بر این موضوع تمرکز داریم که اصالت و منظر خیابان ولیعصر باید حفظ شود و در راستای این هدف نیز اقدامات لازم را انجام می دهیم.»
آمارهای منتشر شده درباره تعداد چنارهای باقی مانده در این خیابان متغیر و بین شش تا هشت هزار درخت برآورد شده است و رئیس کمیسیون سلامت، محیط زیست و خدمات شهری شورای شهر نیز به تازگی اظهار کرده که درختان خیابان ولیعصر دچار بیماری شده اند و به شهرداری تذکر داده که از قطع درختان ارزشمند بین المللی خیابان ولیعصر، زیباترین و بلندترین خیابان این شهر، خودداری کند و خواسته که به این درختان توجه بیشتری صورت گیرد.
پیرهادی بیان کرد که سازمان بوستان ها و فضای سبز شهرداری تهران که مسئولیت نگهداری و حفاظت از پارک های شهری را بر عهده دارد، باید به ما توضیح دهد که چرا این درختان ارزشمند دچار بیماری شده اند؟ مدیرعامل سازمان بوستان ها و فضای سبز شهرداری تهران، محمدعلی مختاری، پیشتر از کشت حدود چهار هزار و ۶۰۰ اصله درخت چنار در خیابان ولیعصر خبر داده و بیان کرده است: «در راستای طرح احیای درختان در این خیابان، تمامی درختان خشک و بیمار قطع خواهند شد و درختان جدید جایگزین خواهند شد.»
چنارها را اسکن کردیم
«حدود یک سال و نیم است که برنامه توموگرافی درختان خیابان ولیعصر، که فاصله آن بین پل پارک وی تا میدان تجریش است، در دستور کار قرار گرفته است. در این پروژه، تمامی درختان اسکن شده و آفات آن ها شناسایی خواهند شد و بر اساس آن می توان تصمیمات مناسب برای حفظ و نگهداری درختان اتخاذ کرد. این روند به تازگی برای درختان خیابان ولیعصر انجام شده و نسخه پیچی و نگهداری ویژه بر اساس کدبندی و شماره گذاری صورت گرفته است. پیش از این، اکثریت درختان خیابان ولیعصر توسط سازمان بوستان ها شناسایی و شناسنامه دار شده بودند.
کمتر از پنج درصد از درختان خیابان ولیعصر دچار مشکلاتی هستند. تنها بحث آفات نیست بلکه عواملی که محیطی نیز باید مورد توجه قرار گیرند تا برطرف شوند. در کل، درختان خیابان ولیعصر در این ناحیه وضعیت نسبتا خوبی دارند.» این موضوع را احسان صفایی، معاون خدمات شهری منطقه یک تهران به هم میهن گفته و جزئیات این طرح را توضیح می دهد. او اضافه می کند که سطح نگهداری از خیابان ولیعصر نسبت به گذشته با دقت بیشتری انجام می شود و امیدواریم تا پایان عمر طبیعی درختان فعلی، درختان جدیدی به این درختان خشک اضافه نشود.
صفایی به تعداد درختانی که باید جایگزین شوند، اشاره کرده و آن را به ۱۰۰ عدد اعلام می کند: «کمتر از ۱۰۰ درخت خشک در این محدوده وجود دارد، اما ما نزدیک به ۱۰۰ درخت را واکاری می کنیم تا مبلغ تراکم درختان را مطابق با طرح اولیه خیابان ولیعصر به حالت اول خود برگردانیم. این چنارهای با سن بالای ۵۰ سال تهیه شده اند و در حال حاضر مراحل جمع آوری، کَندَکشی و واکاری آن ها در حال انجام است. این نمونه های خشک متعلق به سه تا چهار سال پیش هستند و در خلال سه یا چهار سال گذشته هیچ درخت جدیدی در خیابان ولیعصر خشک نشده است، زیرا برای ثبت آن ها سامانه ای وجود داشته و عمدتاً از درختان قدیمی هستند. به دلایل مختلف، برخی به صورت عمدی و بعضی دیگر به دلیل آفات و دیگر مسائل خشک شده و از بین رفته اند.»
به گفته صفایی، این درختان خشک به آفات مختلف تبدیل می شوند و به درختان دیگر آسیب می زنند. همچنین ریشه این درختان سست شده و وزش باد و طوفان ممکن است منجر به سقوط آن ها شود. به همین دلیل و همچنین تحمیل مراحل قانونی ثبت در سامانه، رأی کمیسیون ماده ۷ این درختان در حال جمع آوری هستند و در فاصله کمتر از ۲۴ ساعت، درختان جدید جایگزین خواهند شد.
این روند جمع آوری در شب به منظور جلوگیری از بروز خطر برای شهروندان انجام می شود و در روز فرآیند کاشت صورت می گیرد. «اقدام دیگر ما شناسایی و کنترل مسیر هرزآب هایی است که ممکن است آلوده شوند؛ اکنون در حال مدیریت آب ورودی به این ناحیه از خیابان ولیعصر هستیم. امیدواریم از اردیبهشت و خردادماه این بخش به حالت اول خود برگشته و پاکسازی شود. در مناطق دیگر نیز بیشتر تأکید بر واکاری است تا حذف درختان خشک. این طرح در راستای احیای درختان خیابان ولیعصر که از چند سال پیش آغاز شده و سازمان بوستان ها همواره خود درختان را تهیه و کشت کرده است.
سال گذشته نیز ۵۰ درخت بن بالا در این منطقه کاشته شده و امسال نیز در مسیر چنار سبز شمیران قدیم که از پارک وی فعلی تا جاده قدیمی شمیرانات یا همان خیابان شریعتی در حال انجام است و پیش از پایان سال به اتمام خواهد رسید.» صفایی در حالی از آفت زده بودن درختان صحبت می کند که کاشانی این را عامل اصلی نمی داند و بر این نقطه تأکید می کند که مشکلات چنارها گاه ناشی از بیماری های مختلف است و هنگامی که درخت در حال زوال است، به وضوح می توان آفات ثانویه ای نظیر چوب خوارها و پوست خوارها را مشاهده کرد. با این حال او اذعان می دارد که آفات هیچ گاه عامل اصلی زوال نبوده اند.»
درخواست برای نظارت سازمان های مردمی
از آذرماه امسال، دو کارزار مردمی به منظور اعتراض به قطع درختان کهنسال خیابان ولیعصر راه اندازی شده است؛ درخواست کارزار اول، توقف فرایند قطع و جایگزینی درختان جراحی شده و درخواست کارزار دوم، ایجاد راهی برای نظارت بر اجرای کار پیمانکار و برطرف کردن تمام عواملی است که به خشک شدن درختان این خیابان منجر شده است.
یونس خسروبیگی، فعال محیط زیست و نویسنده کارزار دوم، توضیح می دهد که چرا این درخواست از شهرداری مطرح شده است. او تاکید می کند که قطع درختان خشک باید تحت نظارت سازمان های مردم نهاد و فعالان محیط زیست انجام شود. «ما همیشه با مشکلاتی در کنار پیمانکارها مواجه بوده ایم، حتی در شهرهای شمالی و جنگل های هیرکانی نیز با این موضوع روبرو شده ایم.
ابتدا هر زمانی که کار قانونی پیش می رود، به مشکل برمی خورد و وقتی کار به پیمانکار سپرده می شود، با کارشکنی هایی مواجه می شویم و هیچ نظارتی نیز بر روی آن ها وجود ندارد. کمیسیون ماده ۷ در مورد قطع این درختان تصمیم گیری می کند و ما نمی توانیم جلوی این روند را بگیریم، اما باید در قسمت اجرایی نظارت ها صورت گیرد. نمونه ای از آن، شیوه جایگزینی نهال هایی است که در چاله های غیر اصولی کاشته شده اند و به درختان کهن سال همجوار آسیب خواهد زد.
اکنون که برخی درختان در آستانه خشک شدن قرار دارند، این سوال مطرح می شود که چرا فرآیند درمان و نظارت این درختان پیگیری نمی شود تا بار دیگر تعدادی از آن ها جان تازه ای بگیرند. در موارد متعددی، درخت جایگزین شده اما به خوبی رشد نکرده و به درختان قبلی آسیب های بیشتر وارد شده است. بسیار منطقی تر است که درختان موجود را نگه داریم. شهرداری تمامی جوب های درختان ولیعصر را سنگ فرش کرده و مانع نفوذ آب شده، که خود به عاملی برای خشک شدن درختان تبدیل شده است.»
در حال حاضر، درخواست او و دیگر امضاکنندگان این کارزار این است که شماره گذاری درختان خیابان ولیعصر با دقت بیشتری انجام شود و جایگزینی درختان نیز با نظارت کارشناسانه صورت گیرد.
او همچنین با چند کنشگر دیگر در بررسی سرزده های روز جمعه متوجه آسیب جدی به ریشه های چنارهای مجاور شده است که این مشکل به ریشه های چنارهای دیگر آسیب جدی می زند و باعث خشک شدن نهایی آن ها می شود.
آنان متذکر می شوند که درختان چنار بین پارک وی و تجریش، علاوه بر چند مورد خاص، دچار تراکم زیادی هستند و بیرون آوردن ریشه تنها با آسیب به ریشه درخت مجاور ممکن است؛ بنابراین در صورت نیاز به قطع درختان، باید حداقل به شیوه سالم تری اقدام شود. همچنین این شیوه نادرست قطع نه تنها باعث حذف شاخه های سالم شده، بلکه در عوض نهال هایی را جایگزین کرده که احتمال تاب آوری کمتری دارند. علاوه بر این، علی رغم ثبت ملی چنارهای خیابان ولیعصر، این درختان تاکنون پلاک گذاری نشده اند و هیچ سازوکاری برای نظارت بر روند قطع آن ها وجود ندارد. بنابراین باید هرنوع اقدام تعدیل تا زمان انجام پلاک گذاری و تحقق روش های پایش عمومی متوقف گردد.