از سویی، برخی کارشناسان بر این باورند که افزایش قیمت بنزین به‌طور زنجیروار منجر به افزایش هزینه‌های حمل‌ونقل و قیمت اقلام اساسی و غیر اساسی می‌شود و این موضوع حتماً با واکنش‌های جامعه در گروه‌های مختلف همراه خواهد بود، که این مسأله قبلاً در دوران ریاست‌جمهوری روحانی تجربه شده است. به اعتقاد بیشتر متخصصان، ثبات قیمت بنزین در سال‌های اخیر، در حالی که سایر محصولات و خدمات در حال افزایش قیمت هستند، رویکردی است که در نهایت به انفجار این تثبیت اجباری و بازتاب‌های آن بیش از هر زمان دیگری ختم خواهد شد.
افزایش قیمت به بهانه قاچاق بنزین
محسن مرادی، کارشناس حوزه انرژی در این رابطه به «آرمان ملی» گفت: بنزین به‌عنوان یکی از کالاهای استراتژیک اقتصادی ایران محسوب می‌شود و هر نوع تغییر در قیمت آن، با توجه به پرداخت یارانه‌های کلان دولتی، می‌تواند پیامدهای فراوانی به همراه داشته باشد. از سوی دیگر، مصرف بالا و قاچاق بنزین به کشورهای همسایه، از مشکلاتی است که سیاست‌گذاری در مورد قیمت‌گذاری آن را پیچیده‌تر می‌کند. بدون تردید، افزایش قیمت بنزین به‌صورت مستقیم و غیرمستقیم هزینه‌های زندگی را بالا می‌برد؛ که در اولین گام تأثیر آن را در افزایش هزینه‌های حمل‌ونقل می‌توان مشاهده کرد. این موضوع به تبع خود منجر به افزایش قیمت کالاها و خدمات خواهد شد و بیشترین فشار آن و تورم ناشی از آن بر دوش اقشار کم‌درآمد جامعه خواهد بود.
تجربیات تلخ از افزایش ناگهانی قیمت بنزین
این کارشناس ادامه داد: تجربیات قبلی نشان داده که افزایش ناگهانی قیمت بنزین می‌تواند منجر به ناآرامی‌های اجتماعی شود. به عنوان نمونه، افزایش قیمت بنزین در آبان ۱۳۹۸ سبب بروز اعتراضات وسیعی در کشور شد که واکنش دولت را در پی داشت. از آن زمان، دولت در این زمینه احتیاط بیشتری به خرج داده و حتا به واردات بنزین یارانه‌دار مجبور شده و آن را با قیمت پایین‌تری از نرخ خریداری شده توزیع کرده است. یارانه‌های سنگینی که برای خرید بنزین اختصاص می‌یابد، درصد قابل توجهی از بودجه کشور را به خود اختصاص داده و عمدتاً به نفع اقشار مرفه جامعه است که از بنزین بیشتری استفاده می‌کنند. به این ترتیب، به نظر می‌رسد که افزایش تدریجی قیمت بنزین می‌تواند منجر به کاهش این یارانه‌ها و توزیع عادلانه‌تر منابع شود. مرادی به قاچاق بنزین به کشورها اشاره کرده و افزود: تفاوت قیمت میان بنزین در ایران و سایر کشورها، انگیزه‌ای قدرتمند برای قاچاقچیان فراهم کرده است. با افزایش قیمت بنزین، این تفاوت کاهش یافته و مانع قاچاق سوخت می‌شود. البته افزایش قیمت بنزین تنها به بهانه قاچاق توجیه پذیر نیست و دولت باید با تقویت نظارت‌ها و اقدامات امنیتی، مانع از وقوع تخلفات در این زمینه شود، نه اینکه با فشار بر مردم، از بروز تخلفات و مشکلات جلوگیری کند که نافع آنها نیست.
اصلاح فرهنگ استفاده از خودروهای شخصی
او گفت: تردد وسیع خودروهای شخصی در ایران به مراتب بیشتر از بسیاری کشورهای دیگر است؛ به‌طوری‌که در بسیاری از خانواده‌ها، هر یک از اعضای خانواده دارای یک خودروی شخصی هستند و استفاده از آنها در سطح شهر، نه تنها مصرف بنزین را افزایش می‌دهد، بلکه به آلودگی محیط‌زیست نیز کمک می‌کند. به همین دلیل، اصلاح قیمت بنزین می‌تواند افراد را به استفاده بیشتر از حمل‌ونقل عمومی ترغیب کرده و از میزان استفاده از خودروهای شخصی بکاهد. این اقدام در نتیجه می‌تواند به کاهش ترافیک و آلودگی هوا نیز منجر شود.
راهبردهای پیشنهادی برای افزایش قیمت بنزین
مرادی ادامه داد: با توجه به شرایط فعلی، افزایش تدریجی قیمت بنزین می‌تواند به عنوان روشی برای متعادل ساختن بسیاری از شاخص‌ها در کشور مطرح باشد، اما دولت باید اقداماتی انجام دهد تا آثار منفی این افزایش را کاهش دهد. در واقع، روند افزایشی قیمت بنزین که از زمان دولت احمدی‌نژاد متوقف شده، به تدریج به گونه‌ای تبدیل شده که آماده انفجار و تحریک جامعه است. هرگونه واکنش برای اصلاح آن، حساسیت‌هایی را در بین اقشار مختلف جامعه به دنبال داشته است؛ در حالی که افزایش تدریجی قیمت بنزین با اطلاع‌رسانی مناسب می‌تواند از شوک‌های ناگهانی به اقتصاد و جامعه پشتیبانی کند. همچنین، دولت می‌تواند با حمایت از اقشار آسیب‌پذیر و ارائه یارانه‌های هدفمند به آنان، اثرات منفی افزایش قیمت بنزین را کاهش دهد. از دیگر اقدامات مهم در این زمینه، تقویت و توسعه حمل‌ونقل عمومی است، زیرا این کار نه‌تنها هزینه‌های حمل‌ونقل را برای مردم کاهش می‌دهد، بلکه می‌تواند تأثیرات منفی افزایش قیمت بنزین را نیز کاهش دهد.
نظارت دولتی با اقدامات کارشناسی
او توضیح داد: به‌طور کلی، افزایش قیمت بنزین در ایران موضوعی پیچیده با ابعاد اقتصادی، اجتماعی و سیاسی است. هر چند دلایل منطقی برای افزایش قیمت بنزین وجود دارد، اما باید به پیامدهای آن نیز توجه ویژه‌ای شود. بنابراین، هرگونه تصمیم‌گیری در این زمینه باید با دقت و با تأکید بر منافع تمامی اقشار جامعه صورت گیرد، چرا که بحث افزایش قیمت بنزین در ایران از مسائل حساس و چالشی است که در طول زمان دائماً مورد بحث و تبادل نظر قرار گرفته است. این موضوع به‌دلیل تأثیر مستقیم آن بر اقتصاد خانوارها، حمل‌ونقل و حتی امنیت اجتماعی از اهمیت خاصی برخوردار است.
تحلیل قاچاق بنزین در ایران
حمیدرضا صالحی در خصوص افزایش قاچاق سوخت و راه‌های پیشگیری از آن اظهار داشت: کشور ما سال‌هاست که با معضل قاچاق دست و پنجه نرم می‌کند و این موضوع به دلیل اختلاف قیمت با کشورهای همسایه است. هنگامی که قیمت تمام شده سوخت در ایران با کشورهای همسایه فاصله زیادی دارد، امکان قاچاق افزایش می‌یابد و قاچاق از مناطق مختلفی از کشور صورت می‌گیرد؛ به طوری که هم‌اکنون از شرق و غرب کشور با خودرو و یا به صورت کولبری و از جنوب از طریق لنج و کشتی سوخت به خارج قاچاق می‌شود. وی مهمترین عامل بسط قاچاق سوخت را پایین بودن قیمت آن دانست و افزود: باید از تمامی راه‌ها، اقدامات پیشگیرانه جدی را در این زمینه پیاده‌سازی کنیم؛ اما لازم به یادآوری است که این کار پیچیدگی‌های خاص خود را دارد. یکی از راه‌های کاهش فاصله قیمتی در این خصوص، آزادسازی قیمت در شهرهای مرزی است که قاچاق صورت می‌گیرد و به تدریج قیمت در نقاط دیگر کشور نیز باید به سمت واقعی شدن پیش رود تا امکان قاچاق به حداقل برسد. صالحی، عضو کمیسیون انرژی اتاق بازرگانی گفت: باید به این نکته توجه کرد که چرا میان ترکیه و افغانستان و یا عراق و افغانستان قاچاق نمی‌شود و الگوهای قاچاق عمدتاً از مبدا ایران آغاز می‌شود؟ دلیل واضح است که قیمت سوخت در ایران به شدت پایین است. وی تاکید کرد: یکی از راهکارهای جلوگیری از قاچاق سوخت، اصلاح قیمت‌گذاری است. البته این قیمت را نمی‌توان ناگهانی به حالت واقعی رساند زیرا موجب فشار بر مردم می‌شود. برای واقعی شدن قیمت، باید مجموعه‌ای از پروژه‌ها به اجرا درآید؛ از جمله اقدامات برای کنترل قیمت در مناطق غربی و شرقی و در صورتی که قیمت سوخت بخواهد واقعی شود، باید به مردم نشان دهیم که درآمدهای حاصل از آن به جیب مردم برمی‌گردد و به بهبود سبد خانوار کمک می‌کند و یا سطح زندگی و امکانات بهداشتی و آموزشی را ارتقاء می‌دهد تا مردم حمایت کنند.
با اصلاح قیمت منافع ملی را حفظ کنیم
صالحی تأکید کرد: واقعی شدن قیمت سوخت یک راهکار اساسی است؛ اما این تغییر باید به تدریج انجام شود. در مناطق مورد نظر که در حال حاضر قاچاق صورت می‌گیرد، می‌توان سریع‌تر این پروژه‌ها را به مرحله اجرا درآورد و در جاهایی که قاچاق انجام نمی‌شود، قیمت با افزایش کمتر و شیب ملایم‌تری افزایش یابد. وی یادآور شد: نمی‌توان تا ابد دست به قیمت‌ها نزد، زمانی که یک لیتر آب از یک لیتر بنزین گران‌تر است، مردم متوجه می‌شوند که این رویه غیرواقعی است و نتیجه آن تشدید قاچاق خواهد بود. به واقع، هزینه‌های آن به دوش خود مردم خواهد بود؛ بنابراین دولت باید با افزایش آگاهی عمومی در این زمینه، به‌طور هنرمندانه واقعی‌سازی را پیش ببرد و همچنین از سوی دیگر در نظر داشته باشد که دهک‌های پایین جامعه آسیب نبینند و اقتصاد خانوار رو به رشد برود، کسب و کارهای جدید شکل بگیرد، خودروهای هیبریدی وارد کشور شوند و ایستگاه‌های سوخت‌رسانی خودروهای برقی هم راه‌اندازی شود، نه اینکه فقط به فکر انحصار خودروی سوختی باشیم و از سوی دیگر سیاست بنزین را هم ادامه دهیم. همه این موارد در نهایت مانع از حل ابرچالش ناترازی بنزین خواهند شد. عضو کمیسیون انرژی اتاق بازرگانی بیان داشت: در حال حاضر مصرف سوخت به ۱۱۵ میلیون لیتر رسیده و ما به سمت واردات بنزین نیز رفته‌ایم که این امر شایسته کشوری نیست که زمانی صادرکننده بنزین بوده است.
با مردم صادق باشیم
وی تأکید کرد: اگر با مردم به‌طور صادقانه رفتار کنیم و نشان دهیم که درآمدهای حاصل از افزایش قیمت بنزین به سفره‌های دهک‌های پایین جامعه خواهد رسید، قدرت خرید مردم افزایش یافته و قاچاق سوخت کاهش می‌یابد و خودروهای باکیفیت‌تر وارد چرخه حمل‌ونقل می‌شود، حتماً شاهد همراهی مردم خواهیم بود. تمامی این موارد به یک برنامه جامع و مدون نیاز دارد. صالحی در ادامه گفت: بجز قاچاق سوخت به خارج از کشور، برخی کالاها نیز به وسیله قاچاق و از مسیر غیررسمی در عوض پول سوخت به کشور وارد می‌شوند و با توجه به اینکه قیمت آنها پایین‌تر از کالاهای تولید داخلی است، به صنایع داخلی آسیب می‌زند، یعنی با تولید داخل رقابت کرده و بازار ایران را از دست تولیدکنندگان داخلی خارج می‌کند و این موضوع به نفع تولیدکنندگان خارجی تمام می‌شود. وی درخصوص میزان قاچاق افزود: اگر رقم قاچاق را حداقل ۷ میلیون لیتر در نظر بگیریم، به نرخ فوب خلیج‌فارس، حدود ۸ دهم یورو در هر لیتر (تقریباً ۴۰ هزار تومان) رقم قابل توجهی است و حتی اگر این رقم کمتر هم باشد، باز هم خسارتی است که به جامعه و مردم تحمیل می‌شود، زیرا پیامدهای آن تعطیلی صنایع، نابودی تولید داخلی، افزایش بیکاری و در مجموع به مصلحت ملی آسیب می‌زند.