آسیب به کودکان در سایه سوگند به رازداری!

همه بزرگ‌سالان به‌وضوح تفاوت بین سورپرایز، راز و مسائلی که جنبه خصوصی دارند را درک می‌کنند، اما این مفاهیم برای کودکان می‌تواند به‌ویژه مبهم و گمراه‌کننده باشد. متأسفانه، برخی از متجاوزان جنسی از این ناآگاهی کودکان سوءاستفاده کرده و با وعده‌های پوشاندن حقیقت، آن‌ها را مورد آزار قرار می‌دهند. از این رو، ضروری است که والدین با ارائه آموزش‌های مناسب درباره مفهوم رازداری و تفکیک بین رازهای مثبت و منفی، از وقوع آزارهای جنسی و صدمات روحی به فرزندان خود جلوگیری کنند.

دکتر آرزو سادات ملک نیا، روانشناس کودک و نوجوان در گفت‌وگویی با ایرنا، نکات اساسی درباره اهمیت آموزش رازداری به کودکان را مطرح می‌کند که در ادامه به آن پرداخته خواهد شد.

انتظارات از کودک در زمینه راز نگهداری تا چه حد منطقی است؟

حدود انتظاراتی که می‌توانیم از کودکان در راستای رازداری داشته باشیم، به سن و سطح درک آن‌ها بستگی دارد. آیا فرزند شما معنای واقعی رازداری را درک می‌کند؟ آیا این کودک توانایی فهم مفاهیم انتزاعی را دارد تا بتوان به او مفهوم راز و چگونگی استفاده از آن را آموزش داد؟ لازم است کودک توانایی طبقه‌بندی را داشته باشد تا بتواند رازها را به دو دسته خوب و بد تقسیم‌بندی کند. بنابراین، آموزش رازداری به کودکان بسیار خردسال که در مراحل ابتدایی رشد مغزی هستند، اثر بخش نخواهد بود و در واقع از آن‌ها خواسته می‌شود که با مفهومی روبرو شوند که با سنشان هم‌خوانی ندارد.

آیا صحبت کردن درباره رازها و قرار دادن کودکان در موقعیت محرم اسرار مجاز است؟

بدون شک، نمی‌توان هر رازی را با کودکان در میان گذاشت. یکی از چالش‌های جدی در برخی خانواده‌ها این است که والدین خود مفهوم واقعی راز را درک نکرده و مسائل شخصی خود را با فرزندانشان مطرح می‌کنند، که معمولاً به شکایات از مشکلات زندگی مربوط می‌شود. صحبت‌های مادر درباره سختی‌های گذشته ممکن است به کودک آسیب رسانده و بار سنگینی را بر دوش او بگذارد، به‌گونه‌ای که این آسیب‌های روحی در بزرگسالی ادامه یابد و روابط اجتماعی او را تحت تأثیر قرار دهد. والدین باید به عواقب این نوع صحبت‌ها دقت کنند، زیرا به این طریق به فرزندان خود نشان می‌دهند که جهان امن نیست و افراد قابل اعتماد نیستند.

والدی که در نظر فرزند خود قهرمان است، اگر از تلاش‌های پدر شکایت کند، می‌تواند مانع از ایجاد اعتماد و اطمینان در کودک نسبت به او و محیط خانه شود. در واقع، این گفتار نمی‌تواند به عنوان راز محسوب شود، بلکه به یادآوری تجربیات منفی است که می‌تواند به کودک آسیب بزند. هیچ کودکی نمی‌تواند بار نگهداری یک راز منفی را بر دوش بکشد و این موضوع به روح و روان او ضربه عمیقی خواهد زد.

چگونه می‌توان به کودک یاد داد که بین رازهای مثبت و منفی تمایز قائل شود؟

بسیار مهم است که کودک یاد بگیرد درباره رازهایی که او را ناراحت می‌کنند صحبت کند. باید به او آموخته شود که میان رازهای خوب و بد می‌بایست تمایز قائل شود. بهترین روش برای آموزش این دو نوع راز به کودکان، استفاده از رنگ‌هاست؛ چراکه رنگ‌ها به‌عنوان نمادهایی عینی در ذهن کودک پایبندتر می‌مانند.

به کودک توضیح می‌دهیم که ما دو نوع راز داریم: رازهایی که قرمز هستند و نباید آن‌ها را پنهان کنیم چراکه نه گفتن به آن‌ها ممکن است به خود یا دیگران آسیب برساند؛ و رازهای سبز که خطرناک نیستند. می‌توانیم یک جعبه با عنوان “جعبه راز” درست کرده و رازها را روی برگه‌های کوچک به این جعبه بسپاریم. سپس با کودک خود هرکدام را بررسی کرده و رنگ‌گذاری می‌کنیم: رازهای قرمز را با نشانه قرمز مشخص کرده و رازهای سبز را با علامت سبز. بعد به او می‌گوییم که رازهای قرمز باید پاره شده و دور انداخته شوند چون نمی‌تواند آن‌ها را نزد خود نگه دارد، اما رازهای سبز را می‌تواند برای خود حفظ کند. بدین ترتیب، به کودک می‌آموزیم که چگونه بین رازهای خوب و بد تمایز قائل شود.

آیا کودک باید راز دیگران را با والدین خود در میان بگذارد؟

بعد از اینکه کودک یاد گرفت رازهای سبز و قرمز چه هستند، باید به او گفته شود اگر رازی که به او گفته شده، متعلق به دسته رازهای سبز باشد، نیازی به بیان آن به کسی نیست، اما اگر آن راز در زمره رازهای قرمز قرار می‌گیرد، باید این موضوع را با خانواده در میان بگذارد، چراکه ممکن است به خودش یا به دیگران آسیب برساند. این امر به کودک کمک می‌کند تا از خطر سوءاستفاده‌های جنسی و جسمی دور بماند.

لزوماً والدینی وجود دارند که از کودکان خود می‌خواهند که در مورد دیگران اطلاعاتی فراهم کنند، به‌ویژه زمانی که در جمع نیستند و از فرزندان خود می‌پرسند که آیا درباره آن‌ها صحبت شده یا خیر. این نوع رفتار ممکن است منجر به آموزش عدم رازداری به فرزندان شود. بهتر است از بزرگ‌سالانی که به‌نوعی در مراقبت از کودک شما نقش دارند، بخواهید که در صورت شنیدن نظرات کودک درباره حریم شخصی دیگران، او را به سکوت تشویق کنند.

اگر کودک راز سبز یا اهمیتی مانند سورپرایز تولد را فاش کند، والدین چه واکنشی باید نشان دهند؟

تا زمانی که فرزند شما فرآیند یادگیری راجع به رازداری را طی نکرده، بهتر است موضوعات مهم را در حضور او مطرح نکنید. رازداری درجات مختلفی دارد که ممکن است به موضوعاتی نظیر سورپرایز تولد که دارای هیجان و شادی است مربوط باشد، به شرطی که کودک درک کافی از این مناسبت‌ها و حفظ رازها داشته باشد. اما اگر اینگونه مسائل را بدون در نظر گرفتن سن کودک برای او توضیح دهید، نمی‌توانید انتظار داشته باشید او بتواند آن‌ها را حفظ کند. در نتیجه، اگر رازهایی را بدون توجه به سن او بیان کرده و او آن‌ها را فاش کرد، نباید او را تحقیر کرده و به او برچسب خبرچینی بزنید. در زمانی که کودک در وضعیت مناسب روحی و روانی قرار دارد، به آرامی به او بگویید که از او انتظار نداشتید چنین اقدامی انجام دهد و امیدوارید که در آینده بیشتر تلاش نماید تا رازها را حفظ کند. از بیان عدم رعایت رازداری کودک خود و ایجاد حس شرمندگی در او اجتناب کنید، زیرا این رفتار ممکن است منجر به کاهش تلاش او در راستای نگهداری رازداری شود.

آیا فاش کردن رازهای سبز در کودکان طبیعی است یا دارای دلیل خاصی است؟

با در نظر گرفتن سن کودک و احتمالاً عدم توانایی او در حفظ وقایع، او ممکن است به‌طور ناخواسته راز را فاش کند که این رفتار نشان‌دهنده بی‌توجهی او به توصیه‌های والدین نیست، بلکه کودکان در برخی سنین به‌سختی می‌توانند رازها را نگهداری کنند. صحبت کردن آزادانه کودکان در جمع می‌تواند نشانه‌ای از جلب توجه به دیگران باشد. والدین می‌توانند با رفتار خود الگوی خوبی برای فرزندان باشند. اگر ما نیز از صحبت‌های کودک در جمع به‌راحتی بگذریم، کودک نیز تمایل به رفتاری مشابه خواهد داشت.

رفتارهای خشونت‌آمیز البته ممکن است باعث انتقام‌جویی کودکان از والدین شود و در این شرایط آن‌ها ممکن است مطالبی را که نباید بیان کنند، بازگو کنند که والدین را ناراحت کند. لذا برای بهبود رابطه خود با کودک، به شیوه‌ای ملایم رفتار کنید تا او نسبت به رازداری اقداماتی مؤثر انجام دهد.

چگونه می‌توان اهمیت رازداری را به کودکان آموزش داد؟

بهترین رویکرد برای آموزش رازداری در سنین کودکی، الگودهی است. والدینی که به‌خوبی رازداری می‌کنند، می‌توانند به‌عنوان الگوهای مناسبی برای فرزندان خود عمل کنند. اگر فرزند شما مسئله‌ای را با شما در میان گذاشته، لازم است که آن را به‌عنوان راز نگه‌دارید و در جمع به آن اشاره نکنید. اگر پدر موضوعی را با مادر بر اساس صحبت‌های کودک در میان بگذارد، این عمل بدون اجازه کودک مجاز نیست. این روش می‌تواند یک نمونه عملی برای آموزش کودک باشد.

رویکرد دیگری که می‌توان انجام داد، شکل‌دهی رفتار کودک است. می‌توان از کودک خواست قراردادی با این مضمون ببندد که در صورت رازداری، از او تقدیر و پاداش به عمل آورده شود. چنین مداخلاتی موجب تقویت الگوی رازداری در کودک خواهد شد و می‌توان این معادله و فعالیت‌ها را از سنین پایین در دل کودک نهادینه کرد، نه از طریق کلام و نصیحت، بلکه با عمل که این عمل می‌تواند به کمک بازی‌های نمایشی و داستان‌گویی والدین اجرا شود. مادر باید داستان‌ها را طوری روایت کند که شخصیت‌های داستان به‌خوبی درک شوند و ارزش رازداری به کودک آموزش داده شود.