در سال‌های اخیر، شیوع انتشار تصاویر کودکان در فضای اینترنت به طرز محسوسی افزایش یافته است. والدینی که به جای تهیه آلبوم‌های سنتی از عکس‌های فرزندانشان، ترجیح می‌دهند این تصاویر را در شبکه‌های اجتماعی به اشتراک بگذارند. این روند، به تدریج برای بعضی از افراد به منبع درآمد تبدیل شد و حتی برخی را وادار کرد تا برای کسب درآمد از این طریق، بچه‌دار شوند!
تا اوایل دهه ۹۰ که هنوز اثری از اینستاگرام و دیگر پلتفرم‌ها وجود نداشت، عکس‌های کودکانی که فعالیت‌های خاصی انجام می‌دادند یا به اصطلاح شیرین‌زبان بودند، از طریق بلوتوث تبادل می‌شد و امکان وایرال شدن آنها نسبت به امروز کمتر بود. در این شرایط، دو وضع ممکن وجود داشت؛ اول اینکه جذابیت ویدیو به قدری باشد که کودک را به عرصه پروژه‌های سینمایی و تلویزیونی بکشاند و دوم اینکه همچون ویدیو «شیب‌وبام» باعث ترک تحصیل کودک شود زیرا در میان دوستانش مورد تمسخر قرار می‌گرفت. اگرچه این فرد در نهایت توانست با حضور در برنامه سال تحویل احسان علیخانی، فرصتی برای بازی در سریال پایتخت ۴ را از محسن تنابنده به دست آورد و به نوعی معروف شود، اما آیا سال‌های از دست رفته عمرش به خاطر ترک تحصیل، صرفاً با بازی در یک نقش کوتاه قابل جبران بود؟
بیشتر بخوانید:
آیا کودکانمان اموال ما هستند؟!
از سال ۱۳۹۲ که استفاده از اینستاگرام رایج شد، فضایی برای افراد مهیا شد تا بدون متحمل شدن هزینه‌ای، از این بستر استفاده کرده و به شهرت برسند. بعد از آن که مشخص شد این روند می‌تواند به درآمدزایی بینجامد، تعداد زیادی به این بازی پیوستند. برخی به خاطر استعداد و خلاقیتی که داشتند، معروف شدند، ولی عده‌ای دیگر که هیچ‌گونه تجربه یا نزاکتی نداشتند، شیوه‌ای جدید برای جذب توجه پیدا کردند: استفاده از کودکان و شیرین‌کاری‌هایشان!
درآمدزایی کودک‌بلاگرها
<p والدینی که خود استعداد خاصی برای جذب دنبال‌کننده نداشتند، به فرزندان خود روی آوردند؛ روندی که ممکن است در ابتدا برای ایجاد تنوع در محتوای صفحه مجازی‌شان بوده باشد، اما به تدریج و با افزایش علاقه مخاطبان، ویدیوهای کودکان و رفتارهای جذاب آنها تبدیل به محتوای اصلی صفحه و منبع درآمدزایی شد و اصطلاح «کودکان کار مجازی» را به وجود آورد؛ کودکانی که در نگاه اول ظاهراً سوءاستفاده از آنها به چشم نمی‌آید، اما باعث شکل‌گیری صفحاتی به نام «کودک بلاگرها» شدند.
این صفحات کودک بلاگرها به تبلیغ محصولات متنوع در پنج دسته شامل آرایشی، غذایی، لوازم منزل، لباس کودک و آتلیه‌های کودکان می‌پردازند. با این حال، اکثر این موارد به غیر از دو مورد لباس و آتلیه کودکان، هیچ ارتباطی به خود کودک ندارد و او ناچار است تحت فشار خانواده یا تولیدکنندگان محتوا، برای تولید محتوای مرتبط با آنها فعالیت کند.
اختلال در رشد کودک به بهانه پذیرش تبلیغات
در این میان، کودک به تبع برخی ویژگی‌های انتسابی مانند ظاهرش، مورد ارزیابی قرار می‌گیرد و تحت شرایطی مشابه کالایی رفتار می‌شود. این روند، به مرور می‌تواند با رشد قوه تعقل در او، آسیب‌های روانی جدی به دنبال داشته باشد. از سوی دیگر کالا‌شدن در برخی موارد ممکن است والدین را به سمت اقداماتی همچون به‌کارگیری روش‌های طاقت‌فرسا برای حفظ وضعیت ایده‌آل کودک جهت جذب تبلیغات سوق دهد، که در نتیجه باعث اختلال در رشد او خواهد شد.
بیشتر بخوانید:
کودکی که قربانی زیاده‌خواهی پدرش شد!
این ناهنجاری رفتاری نسبت به کودکان به اوج خود می‌رسد وقتی که آنها وارد دوران بلوغ می‌شوند و جذابیت‌های کودکانه‌شان به تدریج محو می‌شود. در این دوران حساس که گذر از کودکی به نوجوانی است، علاوه بر مواجهه با بحران هویت، باید با پس‌زده شدن از سوی آژانس‌های تبلیغاتی و کاربرانی که قبلاً تمام محتوای او را با اشتیاق دنبال کرده‌اند، دست و پنجه نرم کند و دائماً در اندیشه باشد که آیا هنوز برای کسی ارزش دارد یا خیر.
سوءاستفاده سایر افراد از تصاویر کودک
آنچه والدین برای شهرت و درآمدزایی از طریق کودکان خود انجام می‌دهند، می‌تواند به سوءاستفاده سایرین نیز منجر شود. انتشار برخی تصاویر حساس (مانند تصاویر نیمه‌برهنه و …) نه تنها حریم خصوصی کودک را نقض می‌کند، بلکه امنیت او را نیز تهدید می‌سازد. با انتشار تصاویر کودکان در شبکه‌های اجتماعی، عموم کاربران به این تصاویر دسترسی پیدا کرده و در این میان افرادی با اختلالات روانی می‌توانند به راحتی برای سوءاستفاده از این تصاویر اقدام کنند. همچنین انتشار تصاویر کودک می‌تواند هویت او را افشا کرده و او را در معرض خطراتی نظیر زورگیری و آدم‌ربایی قرار دهد.
در چنین فضایی که شاهد رشد افسارگسیخته صفحاتی برای تولید محتوا با هدف کسب درآمد از کودکان هستیم، برخی والدین نیز به انتشار تصاویر فرزندان خود در صفحات شخصی‌شان ترغیب می‌شوند. این الگویی از رفتار که ظاهراً نتیجه فشارهای ناشی از صفحات پرطرفدار است. اما آیا والدین در چنین شرایطی مجاز به انتشار تصاویر کودکانشان هستند؟ آیا اینگونه حریم خصوصی کودک نقض نمی‌شود؟
بلاگری حتی پیش از تولد!
علاوه بر چالش‌های موجود در زمینه انتشار تصاویر کودکان در صفحات والدین، برخی پدر و مادرها احساس می‌کنند وظیفه دارند حتی برای کودکانی که هنوز به دنیا نیامده‌اند، صفحات مجازی راه‌اندازی کنند! صفحاتی که با به اشتراک‌گذاری تصاویری از سونوگرافی جنین، حریم خصوصی کسی که هنوز به دنیا نیامده است را به خطر می‌اندازند.
در حالی که طی سال‌های اخیر، فعالان حقوق کودک و رسانه‌ها تلاش کرده‌اند با آموزش در مورد عواقب ناشی از انتشار تصاویر کودکان در فضای مجازی، آگاهی را در این زمینه افزایش دهند، اما همچنان میدان برای جلب توجه و کسب درآمد با تصاویر کودکان پررنگ‌تر از اطلاع‌رسانی‌ها به نظر می‌رسد.
با این وجود، قانون‌گذار هنوز خط و مرز مشخصی برای مصادیق نقض حریم خصوصی ناشی از انتشار تصاویر کودکان تعیین نکرده است که بتوان از طریق قانون به فرهنگ‌سازی بیشتر پرداخته شود. اما فعال شدن کمیته فضای مجازی در مرجع ملی حقوق کودک، گامی مهم به شمار می‌رود که می‌تواند به بررسی مساله بهره‌کشی از کودکان در فضای مجازی و خطراتی که ممکن است متوجه آنان باشد، بپردازد. دبیر مرجع ملی حقوق کودک به این نکته اشاره می‌کند که «هنوز تعقیب قضایی جدی در مورد والدینی که از فرزندان خود در فضای مجازی سوءاستفاده می‌کنند، انجام نشده و نیاز است که جمع‌بندی در کارگروه فضای مجازی صورت گیرد.» وی همچنین خاطرنشان کرد: «پیش‌نویس اصلاحیه و الحاقیه‌ای به قانون حمایت از کودکان در حال تدوین است.» خبری که با گذشت حدود یک سال از اعلام آن هنوز اطلاعات دقیقی درباره جزئیات آن منتشر نشده است.