رئیس بخش میکروب‌شناسی در انستیتو پاستور ایران به بیان این نکته پرداخته که سازمان بهداشت جهانی در خصوص بیماری «ام‌پاکس» (آبله میمونی) اعلام وضعیت اضطراری جهانی کرده است. وی تأکید کرد که این بیماری در زمره موارد اپیدمیک کشور نیست و در عین حال، اقدامات و آمادگی‌‌های انستیتو پاستور برای مواجهه با ممکنات احتمالی این بیماری را تشریح نمود.
دکتر مهدی روحانی ، با تعریف بیماری‌های «بازپدید» به این موضوع اشاره کرد که برخی بیماری‌ها به‌طور دوره‌ای در یک منطقه شایع بوده و برای مدتی ناپدید می‌شوند، اما مجدداً در آن ناحیه شناسایی می‌گردند. این دسته از بیماری‌ها، بیماری‌های بازپدید نامیده می‌شوند.
وی همچنین توضیح داد که برخی بیماری‌ها به دلایلی هرگز در یک منطقه شایع نبوده‌اند اما ممکن است در زمان‌های بعد در آنجا به ظهور برسند که به آن‌ها بیماری‌های «نوپدید» می‌گویند. به‌علاوه، بیماری‌هایی که به‌تازگی در جمعیت انسانی ظاهر می‌شوند و قبلاً ناشناخته بوده‌اند نیز در گروه بیماری‌های نوپدید قرار می‌گیرند. به عنوان مثالی از این دسته، می‌توان به کرونا اشاره کرد که بزرگ‌ترین پاندمی چند دهه اخیر بود و به‌عنوان یک بیماری ناشناخته شناخته می‌شد.
این متخصص به این نکته اشاره کرد که با وجود تلاش‌های علم پزشکی برای کنترل، تشخیص و مهار «ویروس‌ها»، «باکتری‌ها» و «عوامل بیماری‌زا»، این عوامل نیز به‌روز می‌شوند و تأکید کرد: ویروس کرونا «سد حیوانی» را شکست و این شکست نه تنها منجر به انتقال بیماری به انسان‌ها گردید بلکه جوامع بشری را با چالش‌های اساسی مواجه کرد.
ضرورت توجه به «سلامت واحد»
عضو هیئت علمی انستیتو پاستور ایران با تأکید بر اهمیت «سلامت واحد» تصریح کرد: انسان‌ها به اشکال مختلفی در ارتباط مستمر با محیط پیرامون خود هستند. این تعامل بین انسان و محیط به دلیل اهمیت بالایی که «سلامت واحد» دارد، باید در کانون توجه قرار گیرد. وقتی درباره سلامت انسان‌ها در دنیای کنونی فکر می‌کنیم، باید به سلامت «حیات‌وحش»، «دام» و «محیط‌زیست» نیز توجه کنیم؛ زیرا که سلامت انسان، سلامت حیات‌وحش، دام و محیط‌زیست به اصول «سلامت واحد» وابسته است و این رویکرد کمک خواهد کرد تا مدل‌های بحرانی کمتری روی دهیم.
روحانی در پرسشی درباره اینکه آیا کاوش‌های مداوم انسان‌ها در محیط پیرامون باعث ایجاد بیماری‌های نوپدید در هزاره سوم شده است، پاسخ داد: یکی از نظریه‌ها درباره انتقال کرونا این است که با افزایش جمعیت، انسان‌ها با محدودیت در منابع غذایی مواجه می‌شوند و ناگزیر به استفاده از منابع غذایی مختلف روی می‌آورند. در این‌گونه شرایط، ارتباط انسان با محیط طبیعی‌اش گسترش می‌یابد و این می‌تواند منجر به گذر عوامل عفونی از سد حیوانی و انتقال آن به انسان گردد.
وضعیت اضطراری جهانی در مورد «ام‌پاکس»
وی به توضیح این نکته پرداخت که هر سال با اپیدمی آنفولانزا روبرو هستیم و گفت: با اینکه همه ساله اپیدمی آنفولانزا را تجربه می‌کنیم، این مسئله که آنفولانزا به یک پاندمی بزرگ تبدیل شود، موضوع دیگری است. تبدیل آنفولانزا به پاندمی با عوامل خاصی ارتباط دارد که لازم است این عوامل ویژگی‌های مشابه با کرونا داشته باشند.
رئیس بخش میکروب‌شناسی انستیتو پاستور ایران با اشاره به شیوع فعلی «ام‌پاکس»، خاطرنشان کرد: این بیماری در دهه‌های اخیر به‌ویژه در قاره آفریقا شایع بوده و اکنون در حال گسترش به مناطق دیگر است. شیوع ام‌پاکس سبب ایجاد اضطراب در جوامع انسانی گردیده و به عنوان یک وضعیت اضطراری جهانی شناخته می‌شود.
لزوم عملکرد دقیق و شفاف در برابر هشدار جهانی
روحانی به پرسشی درباره این مطلب که «سازمان بهداشت جهانی از کشورها خواسته است تا در مقابله با ام‌پاکس به‌صورت شفاف عمل نمایند؛ دلیل این درخواست چیست؟» پاسخ داد: نگرش به ام‌پاکس به گونه‌ای متفاوت با کرونا است؛ به بیان دیگر، در حال حاضر با یک پاندمی بزرگ که دنیا را به تسخیر خود درآورده مواجه نیستیم. سازمان بهداشت جهانی برنامه‌ای برای «تولید انبوه واکسن ام‌پاکس» ندارد و هدف آن واکسیناسیون هدفمند در مناطق مستعد گردش ویروس است.
وی ادامه داد: با توجه به واگذاری واکسیناسیون هدفمند ام‌پاکس، سازمان بهداشت جهانی از کشورها خواسته است تا در مواجهه با این بیماری به شکلی شفاف عمل نمایند تا بتوانند «مدیریت»، «کنترل» و «جلوگیری از وقوع حوادث ناگوار» را به نحو شایسته‌ای انجام دهند. شناسایی مناطق در حال گسترش بیماری بسیار حائز اهمیت است تا در صورت وجود موارد پابجای اپیدمیک، امکان پیشگیری از بیماری وجود داشته باشد. به همین علت سازمان بهداشت جهانی خواستار اقدام شفاف از سوی دولت‌ها در زمینه ام‌پاکس شده است.
اقدامات انستیتو پاستور در راستای مقابله با ام‌پاکس
روحانی در مورد اقدامات انستیتو پاستور ایران برای کنترل بیماری ام‌پاکس در کشور خاطرنشان کرد: در سال ۲۰۲۲، گسترش این بیماری برای نخستین‌بار به وقوع پیوست و انستیتو پاستور ایران به‌عنوان مرکزی با بیش از یک قرن سابقه در مقابله با بیماری‌های عفونی، در آن زمان فعال شد. این مرکز اقدام به تولید کیت‌های غربالگری نموده تا ویروس‌های متعلق به خانواده «ارتوپاکس» که «ام‌پاکس» جزو آن است، شناسایی شود. «آزمایشگاه مرجع سلامت» و «مرکز مدیریت بیماری‌های واگیر وزارت بهداشت» چهارده مرکز آزمایشگاهی را تعیین کردند و کیت‌های غربالگری این خانواده ویروسی به این چهارده آزمایشگاه تحویل داده شد. خوشبختانه، پس از پاندمی کرونا مراکز آزمایشگاهی پیشرفته‌ای در کشور فعال هستند و در حال حاضر، کیت‌های غربالگری خانواده ارتوپاکس به این مراکز معرفی گردیده است.
آمادگی برای پاسخ‌دهی به موارد مشکوک آبله میمونی
رئیس بخش میکروب‌شناسی انستیتو پاستور ایران در ادامه بیان کرد که موارد مشکوک بلافاصله گزارش می‌شوند و در صورت وجود مشکوکی از بیماری آبله میمونی، این موضوع برای تأیید نهایی به انستیتو پاستور ارجاع داده می‌شود. در سال ۲۰۲۲، یک مورد مبتلا به بیماری آبله میمونی که وارداتی بود، با استفاده از کیت‌های غربالگری تأیید شد که این فرد به دلیل سفر به کشورهای آلوده به بیماری مبتلا شده بود. شبکه آزمایشگاهی کشور در وضعیت مطلوبی به سر می‌برد و آمادگی کامل برای پاسخ به موارد مثبت احتمالی داریم.
آبله میمونی در زمره اپیدمیک‌های کشور نیست
روحانی با تصریح این نکته که آبله‌میمونی جزو اپیدمیک‌های کشور محسوب نمی‌شود، افزود: احتمال شیوع و گسترش ام‌پاکس در کشور بسیار پایین است، با این حال، اگر مورد مشکوکی در شبکه آزمایشگاهی شناسایی شود، به انستیتو پاستور برای تعیین وضعیت نهایی ارسال خواهد شد. شبکه آزمایشگاهی کشور هیچ‌گونه کمبودی برای تشخیص بیماری ام‌پاکس ندارد.
وی در رابطه با وجود جهش ژنی در آبله میمونی کلاده ۱b و اقدام انستیتو پاستور برای به‌روزرسانی کیت‌های غربالگری خاطرنشان کرد: ما در حال بررسی این موضوع هستیم. کیت‌های غربالگری انستیتو پاستور ایران قابلیت تشخیص تمامی ویروس‌های خانواده ارتوپاکس را دارند؛ بنابراین درخصوص تشخیص کلاده ۱b هیچ مشکلی وجود نخواهد داشت. انستیتو پاستور ایران تمام کیت‌های تولیدشده توسط شرکت‌های دانش‌بنیان را مورد بررسی قرار می‌دهد تا اطمینان حاصل کند که در فرایند تشخیص از هیچ گونه مشکلاتی برخوردار نباشیم.
یادگاری کرونا برای شبکه آزمایشگاهی کشور
رئیس بخش میکروب‌شناسی انستیتو پاستور ایران تأکید کرد که به نظر نمی‌رسد احتمال مواجهه با شیوع ام‌پاکس در کشور وجود داشته باشد. با وجود این که درباره پیش‌بینی‌های علمی نمی‌توان نظر قطعی داد، اما به نظر نمی‌رسد که شاهد گسترش ام‌پاکس در کشور باشیم. اگر شرایط به‌گونه‌ای رقم بخورد که تعداد آزمایشگاه‌های انجام‌دهنده تست ام‌پاکس افزایش یابد، انستیتو پاستور و شرکت‌های دانش‌بنیان آماده‌اند تا تولید کیت‌های غربالگری ام‌پاکس را افزایش دهند.
وی اضافه کرد که با وجود چالش‌های جدی‌ای که روزهای کرونایی ایجاد کردند، اما یک شبکه آزمایشگاهی گسترده به یادگار در کشور باقی مانده است. به‌طوری‌که بیش از ۵۰۰ آزمایشگاه فعال در کشور وجود دارند که هر یک از این آزمایشگاه‌های بهداشتی دانشگاه‌های علوم پزشکی قابلیت پاسخ به موارد اورژانسی را دارا می‌باشند.
ویژگی‌های واکسن آبله میمونی و آمادگی انستیتو پاستور برای تولید
روحانی در خصوص اقدامات انستیتو پاستور در تولید واکسن ام‌پاکس تصریح کرد: تصور نمی‌کنم به تولید واکسن انبوه نیاز داشته باشیم؛ زیرا سازمان بهداشت جهانی اعلام کرده که واکسن فقط در موارد خاص و در مناطقی که آلودگی وجود دارد، مورد استفاده قرار خواهد گرفت. اگر شرایط به‌گونه‌ای پیش برود که نیاز به تولید انبوه واکسن باشد، انستیتو پاستور در این موضوع نیز مداخله خواهد کرد؛ مشابه آنچه که در دوران پاندمی کرونا به تولید واکسن اقدام کرد.
وی همچنین در اشاره به تولید واکسن مطابق با ویژگی‌های بومی هر منطقه اضافه کرد که در زمینه ام‌پاکس این موضوع مصداق ندارد، چون این بیماری دارای یک شکل ثابت جهانی است و یک نوع واکسن می‌تواند برای کل جهان مورد استفاده قرار گیرد. تقریباً برای هر بیماری می‌توان یک واکسن واحد برای تمامی مناطق جهان استفاده کرد. اگر بیماری دارای «سروتیپ‌های» مختلف باشد، در این حالت باید واکسن‌های خاصی مطابق با نوع منطقه استفاده شوند. به عنوان مثال، «پنوموکوک» دارای سروتیپ‌های متفاوتی است و واکسن آن طبق نوع سروتیپ وارد کشور می‌شود. اما بیماری‌هایی مانند ام‌پاکس، سرخک و آبله از نوع تک‌سروتیپ هستند و در نتیجه واکسن مخصوصی برای هر ناحیه وجود ندارد.
ارزیابی کیت‌های غربالگری به دو روش
روحانی با بیان این مطلب که هیچ چالش جدی در خصوص تولید کیت‌ها وجود ندارد، گفت: ممکن است برخی از شرکت‌های دانش‌بنیان از کمبود مواد اولیه رنج ببرند.
رئیس بخش میکروب‌شناسی انستیتو پاستور ایران توضیح داد که ارزیابی کیت‌های تشخیصی به دو شیوه «آنالیتیکال» و «کلینیکال» انجام می‌گیرد. این انستیتو در زمینه ارزیابی آنالیتیکال هیچ‌گونه محدودیتی نداشته، اما در ارزیابی کلینیکال با چالش‌هایی مواجه است، چرا که به دلیل عدم وجود نمونه مثبت از بیماری ام‌پاکس در کشور، امکان بررسی کلینیکال وجود ندارد. بعضی از شرکت‌ها، نمونه‌های مثبت بیماری را برای فروش عرضه می‌کنند که ما می‌توانیم برای دسترسی به نمونه‌های مثبت و منفی به این شرکت‌ها مراجعه کنیم.
وی به این نکته اشاره کرد که هیچ‌گونه مشکلی در شناسایی عوامل عفونی وجود ندارد و در صورتی که آزمایشگاه‌های کشور بطور ۳ شیفت مستمر فعالیت کنند، توانایی انجام ۴ هزار تست در روز را خواهند داشت. بررسی‌ها نشان می‌دهد که ۵ میلیون تست در شبکه آزمایشگاهی کشور در دوره کرونا به انجام رسیده است.
روحانی نسبت به عدم گزارش موارد ابتلا به کلاده ۱b در کشور تأکید کرد و از مردم خواست که توجهی به شایعات منتشر شده در شبکه‌های اجتماعی نداشته باشند. وی گفت: اگر مورد مشکوکی در شبکه آزمایشگاهی مشاهده شود، این موضوع به انستیتو پاستور ارجاع داده می‌شود تا ارزیابی نهائی انجام شود. اگر موردی از ابتلا به ام‌پاکس وجود داشته باشد، صادقانه اعلام خواهد شد.