۱۳:۱۸ – ۲۶ آذر ۱۴۰۳
شب یلدا، به عنوان آخرین شب پاییز و آغاز زمستان، در فرهنگ غنی ایرانی حاوی داستان‌های مختلفی است. واژه یلدا که از زبان سریانی و به معنای زایش می‌باشد، نشان‌دهنده اعتقادات ایرانیان باستان است که به همراه شعرخوانی و قصه‌گویی، این شب را بیدار می‌ماندند تا با هم بودن از غم تاریکی و سردی طولانی روزهای آینده دوری کنند. اما در آسمان شب چه وقایعی در حال وقوع است که به کوتاه شدن روز و طولانی شدن شب می‌انجامد و انقلاب زمستانی را به همراه دارد؟ آیا واقعاً شب اول دی‌ماه، طولانی‌ترین شب سال است و روز اول دی، کوتاه‌ترین روز سال می‌باشد؟
کاظم کوکرم در بحث شب یلدا و ارتباط آن با نجوم اذعان داشت: شب یلدا امسال باید جمعه شب ۳۰ آذر باشد که به طور کلی در بسیاری از نقاط نیمکره شمالی زمین، طولانی‌ترین شب سال نیز به شمار می‌رود.
وی ادامه داد: در زمان رسیدن به شب یلدا، از دیدگاه نجومی خورشید به نقطه انقلاب زمستانی در آسمان می‌رسد؛ این نقطه به محلی اطلاق می‌شود که خورشید بیشتر از هر زمان دیگری به نیمکره جنوبی نزدیک و از نیمکره شمالی دور شده است.
شب اول دی در تهران، یک ثانیه طولانی‌تر از شب یلداست
این منجم آماتور توضیح داد: لحظه ای که خورشید به نقطه انقلاب زمستانی می‌رسد، در سال جاری مصادف با روز اول دی‌ماه و حوالی ساعت ۱۲:۵۰ ظهر به وقت ایران خواهد بود. برخی سال‌ها این زمان ۳۰ آذر و در برخی دیگر اول دی‌ماه برگزار می‌شود.
وی متذکر شد: از آنجا که این لحظه در وسط روز اول دی‌ماه قرار دارد، یک پدیده جالب به وجود می‌آید. به طوری که در تهران، طول شب اول دی‌ماه امسال تقریباً یک ثانیه بیشتر از شب یلدا (۳۰ آذر، جمعه شب) خواهد بود. در حالی که در بسیاری از شهرهای ایران، طول شب در این دو تاریخ تقریباً برابر است.
این منجم آماتور همچنین به این نکته اشاره کرد: در تهران، و همچنین در شمالی‌ترین و جنوبی‌ترین نقاط کشور، شب‌های ۳۰ آذر و اول دی به نسبت شب‌های پیش و پس از آن‌ها، حدود ۳ تا ۴ ثانیه بیشتر طول می‌کشند. بنابراین می‌توان گفت اگر نتوانستید شب یلدا را جشن بگیرید، می‌توانید این مراسم را در اول دی نیز برگزار کنید. ضمن اینکه اول دی روز ولادت حضرت فاطمه زهرا (س) نیز هست و فردای آن روز در ایران به عنوان روز مادر شناخته می‌شود، که باز هم فرصتی مناسب برای دور هم جمع شدن خانواده‌ها است.
این روزنامه‌نگار علمی در پایان اظهار داشت: از روز دوم دی به تدریج طول روز افزایش یافته و طول شب کوتاه‌تر می‌شود و این روند تا آخر خردادماه و اول تیر سال آینده ادامه خواهد داشت. در آن زمان به طولانی‌ترین روز سال و کوتاه‌ترین شب سال خواهیم رسید و این چرخه در طبیعت به طور محسوسی وجود دارد و در تقویم هجری شمسی با دقت محاسبه می‌شود که خود یکی از جذابیت‌های تقویم و علم نجوم است.
داستان تقویم فعلی و چرا شب اول دی، طولانی‌ترین شب سال نیست
مدرس نجوم و تقویم نیز درباره اینکه چرا امسال فقط شب یلدا بلندترین شب سال نیست، توضیح داد: امسال طول شب از غروب خورشید در ۳۰ آذر تا طلوع آفتاب یکم دی در تهران ۱۴ ساعت و ۱۶ دقیقه و ۲ ثانیه است، در حالی که این مدت ز من از غروب خورشید یکم دی تا طلوع آفتاب دوم دی برابر با ۱۴ ساعت و ۱۶ دقیقه و ۳ ثانیه می‌باشد. اگر به شمالی‌ترین نقطه ایران یعنی روستای بورآلان در شهرستان ماکو نگاه کنیم، این زمان در هر دو شب ۳۰ آذر و یکم دی، ۱۴ ساعت و ۳۹ دقیقه و ۲۰ ثانیه محاسبه می‌شود و برای جنوبی‌ترین نقطه ایران، یعنی روستای پسابندر در شهرستان دشتیاری نیز هر دو شب ۳۰ آذر و یکم دی طول شب ۱۳ ساعت و ۲۵ دقیقه و ۳۷ ثانیه است.
علی ابراهیمی سراجی افزود: به طور کلی، طولانی‌ترین شب سال همیشه ۳۰ آذر نمی‌شود. دلیل این پدیده به نحوه قراردادی تنظیم شدن تقویم هجری شمسی به عنوان تقویم رسمی ایران از نوروز ۱۳۰۴ شمسی بازمی‌گردد.
وی ادامه داد: قانونی به نام «تبدیل بروج به ماه‌های فارسی» ۹۹ سال پیش در پنجمین دوره مجلس شورای ملی به تصویب رسید که اساس تقویم کنونی ما را تشکیل می‌دهد. تقویم قبلی که به نام تقویم هجری شمسی برجی شناخته می‌شد، بر اساس مقدار واقعی عبور خورشید از هر برج محاسبه می‌شد. به همین دلیل ممکن بود ماه‌ها در این تقویم بین ۲۹ تا ۳۲ روز متفاوت باشند و مانند تقویم قمری هر سال، این اعداد بر حسب حرکات انتقالی زمین تغییر می‌یابد.
وی جمع‌بندی کرد: لذا، تقویم فعلی به صورت قراردادی با شش ماه ۳۱ روزه، پنج ماه ۳۰ روزه و اسفند ۲۹ روزه (در سال‌های کبیسه ۳۰ روزه) شکل گرفت تا مجموع آن به ۳۶۵ روز برسد.