سده‌هاست که مردم ایران در آخرین شب پاییز، یعنی شب یلدا، که به عنوان بلندترین و تاریک‌ترین شب سال شناخته می‌شود، جشن و شادی می‌کنند و این شب را با آداب و رسوم مختلف به یاد ماندنی سپری می‌نمایند.
از جمله آیین‌های شناخته شده در شب یلدا می‌توان به روشن کردن آتش، قصه‌گویی توسط ریش‌سفیدان و بزرگترها، تناول تنقلات و خواندن اشعار حافظ اشاره کرد.
این طولانی‌ترین شب سال نمایانگر نبرد با تاریکی و نشان‌دهنده امید است که با جمع‌آمدن خانواده‌ها، قرائت اشعار حافظ و خوردن میوه‌های نمادین مانند انار و هندوانه گرامی داشته می‌شود. این سنت که به طور تقریبی ۲۵۰۰ سال قدمت دارد، نه تنها روابط خانوادگی را تقویت می‌کند بلکه پیوند عمیقی با فرهنگ و ادبیات فارسی به وجود می‌آورد.
اما یلدا تنها یک شب نیست، بلکه بهانه‌ای ست برای گرد هم آمدن، شنیدن داستان‌های دلنشین از بزرگترها، خوانش اشعار حافظ و نوشیدن چای همراه با انارهای قرمز و هندوانه‌های شیرین. در جهانی که فناوری و مشغله‌های روزمره ممکن است ما را از یکدیگر دور سازد، یلدا یادآور ارزشمندی لحظاتی است که در کنار خانواده و دوستان می‌گذرانیم.
امسال نیز، در آستانه فرا رسیدن یلدا، بیایید چند لحظه دور از شتاب زندگی مدرن، با عشق و محبت این شب را در خانه‌های خود جشن بگیریم. اگرچه ممکن است سفره‌هایمان به سادگی گذشته نباشد، اما گرمای حضور و عشق در دل‌های‌مان می‌تواند جلوه‌گرترش کند.
شب یلدا، شب امید است؛ امید به روزهای بهتر، شب‌های کوتاه‌تر و دل‌های روشن‌تر. بیایید این شب را با عشق، احترام و همدلی گرامی بداریم.
یلدا در ادبیات فارسی؛ از سنایی تا پروین
استاد ادبیات فارسی دانشگاه‌های یزد در حاشیه مراسم تاریخ یزد درباره فلسفه حافظ‌خوانی در شب یلدا بیان کرد: اینکه از چه دوره‌ای حافظ‌خوانی به یکی از رسوم یلدا مبدل شده به روشنی مشخص نیست، اما بدون شک این سنت بعد از زمان حافظ شکل گرفته است.
سید حسین شهاب رضوی ضمن اشاره به تاریخچه یلدا، افزود: یلدا سابقه‌ای حدود ۲۵۰۰ ساله دارد و اشعاری مرتبط با این شب در آثار شاعرانی مانند سنایی، خاقانی و پروین اعتصامی موجود است.
شهاب رضوی تصریح کرد: تاریخ نشان‌دهنده این است که هر گروه و محله‌ای آیین‌های خاص خود را دارند ولی نکته‌ای که به عنوان یک سنت مشترک باقی مانده، جمع شدن خانواده‌ها در شب یلدا، قرائت اشعار حافظ و خوردن میوه‌هایی چون انار و هندوانه است. رنگ قرمز این میوه‌ها نماد خورشید و روشنی است که در برابر تاریکی شب قرار می‌گیرد.
وی علت اصلی یلدا را نبرد با تاریکی و تقویت پیوندهای خانوادگی برشمرد و افزود: شب یلدا فرصتی است تا خانواده‌ها دور هم جمع شوند و از یکدیگر حمایت کنند، این حمایت نمایانگر تلاش برای غلبه بر شب و جشن گرفتن طلوع نور است. یلدا نقشی کلیدی در تقویت روابط خانوادگی و حفظ ارزش‌های فرهنگی ایفا می‌کند.
نشستی هفتگی با موضوع یلدا در فرهنگ ایرانی در بافت تاریخی یزد برگزار شد.
خبرنگار برای کسب اطلاعات بیشتر درباره این موضوع با محمدرضا محمدپور، معاون میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی استان زنجان گفت‌وگو کرده است.
میراث ناملموس چیست و چه مواردی را شامل می‌شود؟
در سال ۲۰۰۱ یونسکو برای دستیابی به توافق میان کشورها در خصوص تعریف میراث ناملموس و تصویب یک توافق‌نامه در این زمینه اقداماتی را انجام داد که نتیجه آن کنوانسیون پاسداری از میراث ناملموس بود که در سال ۲۰۰۳ به تصویب رسید. میراث ناملموس به فرآیندهای فرهنگی اطلاق می‌شود که از نسل‌های قبل و به شکل سینه به سینه منتقل شده و حفظ شده است. این میراث شامل ترانه‌سرایی، موسیقی، درام، آشپزی، هنرهای دستی و جشنواره‌های متعدد می‌شود، که این موارد بخشی از فرهنگ هستند، اما به صورت ملموس قابل ثبت و ضبط نیستند و نمی‌توان آن‌ها را به شکل فیزیکی در مکان‌هایی مانند موزه قرار داد. یونسکو این میراث را گنجینه‌های بشری نامیده است. میراث فرهنگی ملموس شامل آثار غیرمنقول، منقول و طبیعی می‌تواند در معرض خطر حوادثی مانند جنگ، سیل و زلزله قرار بگیرد، اما میراث ناملموس از این زمره مستثنی است و این یکی از ویژگی‌های حائز اهمیت آن‌ها به حساب می‌آید.
ثبت جهانی شب یلدا به عنوان میراث ناملموس در چه جایگاهی قرار دارد؟
میراث فرهنگی ناملموس یا معنوی هر کشور گنجینه‌های فرهنگی ارزشمند مردمان آن سرزمین را در خود جای داده که ریشه در تمدن و تاریخ آن کشور دارد. ایران نیز با پیشینه فرهنگی عمیق و تاریخی غنی، یادگارهای معنوی ارزشمندی از گذشته بر دوش دارد. یکی از این عناصر فرهنگی، آیین و مراسم یلدا یا شب چله است که در آذرماه ۱۴۰۱ به‌طور مشترک با کشور افغانستان به عنوان نوزدهمین عنصر میراث ناملموس ایران در فهرست میراث جهانی یونسکو به ثبت رسید. در پرونده یلدا در یونسکو، این آیین به این شکل توصیف شده است: یلدا، جشن کهنی که در آن توجه به فزونی روشنایی خورشید، نور و حرارت زندگی ارزشمند است. انقلاب زمستانی در نیمکره شمالی برابر با یکم دی‌ماه در تقویم ایرانی بوده و این تاریخ همزمان با آغاز بلندتر شدن روزها در این منطقه می‌باشد. خانواده‌ها در آخرین شب پاییز، در منزل بزرگتر فامیل جمع می‌شوند و یلدا را جشن می‌گیرند. بزرگترها به عنوان حاملان و ناقلان این جشن آیینی به شمار می آیند. در خلال برگزاری مراسم یلدا، ارزش‌هایی نظیر هویت فرهنگی، توجه به طبیعت و احترام به بزرگترها، زنان و کودکان در خانواده، آشتی، دوستی و مهمان‌نوازی مورد توجه قرار می‌گیرد و به نسل‌های آینده منتقل می‌شوند. در زمانی که برخی کشورها در تلاش برای معرفی هویت و تاریخ خود هستند، ثبت و معرفی چنین آیین‌ها و مراسمی در یونسکو فرصتی بسیار مهم برای نمایاندن تمدن چندین هزار ساله و ارزشمند کشورمان تلقی می‌شود. ضروری است تا هر ساله و در آخرین شب فصل پاییز که بلندترین شب سال به شمار می‌رود، این مراسم به شکلی باشکوه‌تر و با محوریت خانواده و بزرگترها برگزار شود و دستگاه‌های مربوطه در این راستا نقش بسزایی ایفا کنند.
مراسم شب یلدا بیانگر چیست؟
برگزاری مراسم شب یلدا نشان‌دهنده این حقیقت است که ایرانیان جشن پیروزی نور بر تاریکی و نیکی بر بدی را برگزار می‌کنند. یکی از جذاب‌ترین آیین‌های شب یلدا که به تدریج در حال فراموشی است، مَتل‌گویی است که نوعی شعرخوانی و داستان‌خوانی به حساب می‌آید که در کنار کرسی‌های قدیمی برگزار می‌شده است. کرسی در گذشته علاوه بر اینکه محلی برای گرم شدن بود، فضایی برای بازگویی خاطرات دوران کودکی به شمار می رفت. در گذشته، کرسی از چهار بخش تشکیل می‌شد و بالاترین بخش آن به بزرگ خانواده اختصاص داشت و بخشی که به درب ورودی اتاق نزدیک بوده به مادر خانواده تعلق می‌گرفت. همچنین آیین‌های دیگری نیز برگزار می‌شده که بازگو کردن آن‌ها توسط بزرگان خالی از لطف نیست.
چه مراسمی در زنجان برای این شب در نظر گرفته شده است؟
اداره کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان با همکاری شهرداری زنجان، صدا و سیما، اداره کل فرهنگ و ارشاد اسلامی و تعدادی از سازمان‌های غیر دولتی، در راستای برگزاری دورهمی تاریخی و دیرینه شب یلدا اقداماتی را انجام می‌دهد. متاسفانه، در دنیای امروز توسعه فناوری و اینترنت بر اینگونه دورهمی‌های خانوادگی تاثیر منفی گذاشته است و به نظر می‌رسد که برگزاری چنین مراسمی می‌تواند فرصتی باشد برای فاصله گرفتن از دنیای مجازی به مدت چند ساعت و چشیدن طعم واقعی شب یلدا با بازگویی داستان‌ها و سرگذشت‌های اجداد.