بر اساس گزارش خبرنگار مهر، در فصول گرم سال، از جمله اواخر بهار و تابستان، تهران با افزایش تابش خورشید مواجه می‌شود. در پی این افزایش دما و تابش، «شاخص فرابنفش» (UV Index) نیز به طور قابل توجهی بالا می‌رود. این شاخص به منظور اندازه‌گیری میزان پرتوهای فرابنفش در ساعات مختلف روز طراحی شده و در مقیاس ۱ تا ۱۱+ اندازه‌گیری می‌شود. شاخص فرابنفش به مخ‌صوص افراد کمک می‌کند تا از خطرات ناشی از قرارگیری در معرض پرتوهای فرابنفش آگاه شده و اقدامات حفاظتی لازم را انجام دهند.
با آغاز فصل تابستان، در برخی از شهرها مانند تهران، شاخص پرتوی فرابنفش به سطوح بسیار بالایی می‌رسد که نسبت به آن هشدارهایی صادر شده است.
دکتر عباسعلی علی‌اکبری بیدختی، رئیس بخش پژوهش‌های ازون و آلودگی هوا در مؤسسه ژئوفیزیک دانشگاه تهران، با اشاره به وضعیت گرما در سال جاری بیان کرد: امسال گرمایش و خشکسالی توأم (با کم‌آبی جدی) ساکنین خاورمیانه، به ویژه ایران را غافلگیر کرده است. به گونه‌ای که دما در آخرین روزهای اردیبهشت به نزدیک ۴۰ درجه سانتیگراد نیز رسید. متأسفانه تغییرات اقلیمی به دلیل گرمایش بیشتر در مناطق قابل توجهی چون خاورمیانه، منجر به افزایش دما و کاهش ابرناکی و در نتیجه افزایش تابش خورشید شده است.
وی به توضیحاتی در مورد ارتباط بین پرتوهای فرابنفش و ازون پرداخت و گفت: تابش خورشیدی شامل پرتوهای ماوراءبنفش (UV) در باندهای A، B و C است که جو زمین و لایه ازون توانسته است بخش بیشتری از تابش فرابنفش با طول موج کوتاه‌تر C و مقداری از باند B را جذب کند، اما بخشی از باند B و عمده باند A (که کم‌ضررتر است) به سطح زمین می‌رسد.
این عضو هیئت‌علمی مؤسسه ژئوفیزیک به آسیب‌های لایه ازون اشاره کرد و گفت: لایه ازون در دهه‌های گذشته به دلیل استفاده بشر از گازهای CFC (کلروفلوئوروکربن) آسیب دیده بود، اما هم‌اکنون با جایگزینی و ممنوعیت این گازها، لایه ازون به تدریج در حال ترمیم است. این لایه که در حدود ۲۰ تا ۳۰ کیلومتری سطح زمین قرار دارد، بخش عمده‌ای از تابش فرابنفش را جذب کرده و شیلد محافظی در برابر تابش‌های مضر خورشیدی برای زندگی موجودات زمین به شمار می‌آید.
خرداد و مرداد بالاترین میزان فرابنفش در تهران
وی افزود: در مطالعه‌ای که در بخش پژوهشی ازون و آلودگی هوای مؤسسه ژئوفیزیک انجام شده (توسط دکتر علی‌اکبری بیدختی و خانم مهندس شرعی‌پور)، نتایج نشان می‌دهد که شهر تهران در ماه‌های «خرداد» و «مرداد» بیشترین میزان پرتوی فرابنفش را دریافت می‌کند.
علی‌اکبری بیدختی به افراد مشغول در عرصه‌های باز توصیه کرد که به ویژه در این ماه‌ها از تجهیزات حفاظتی در برابر تابش مستقیم آفتاب استفاده کنند و عموم مردم نیز باید مدت زمان قرارگیری خود در معرض نور خورشید را کاهش دهند.
تهرانی‌ها حدود یک‌پنجم سال در معرض پرتوی فرابنفش بسیار زیاد هستند
این استاد دانشگاه تصریح کرد: براساس نتایج بلندمدت تحقیق انجام شده در بخش ازون و آلودگی هوای مؤسسه ژئوفیزیک دانشگاه تهران که پیوسته وضعیت «ازون» کلی جو زمین را پایش می‌کند، در حدود ۲۱ درصد از روزهای سال، شهر تهران در وضعیت پرتوگیری فوق‌العاده زیاد قرار دارد. در این روزها، شاخص استاندارد UV بالاتر از ۱۱ است (این شاخص عددی از یک تا ۱۲ را شامل می‌شود که یک کمترین و ۱۲ بیشترین تأثیر پرتو UV را به ویژه در باند B نشان می‌دهد).
وی همچنین بر این نکته تاکید کرد که در این روزها نیاز به حفاظت اضافی برای بدن به ویژه چشم‌ها در برابر تابش خورشید ضروری است، چرا که قرارگیری بیش از حد در معرض پرتوهای فرابنفش ممکن است منجر به آفتاب سوختگی، پیری زودرس پوست، بیماری‌های پوستی و چشمی از قبیل آب مروارید گردد، همچنین می‌تواند آسیب‌هایی به زنجیره DNA و مشکلات سیستم ایمنی بدن را رقم بزند.
چ زمانی ازون خطرناک است؟
علی‌اکبری بیدختی به جنبه‌های نگران‌کننده‌تر تابش فرابنفش اشاره و اظهار داشت: تابش UV-B که به سطح زمین می‌رسد، در فصول گرم و در نواحی شهری، سبب تولید ازون سطحی می‌شود که یک آلاینده ثانویه خطرناک به شمار می‌آید. تابش UV-B در کنار اکسیدهای نیتروژن، که عمدتاً از آلاینده‌های وسایل نقلیه احتراق داخلی مانند خودرو و موتورسیکلت‌ها حاصل می‌شود، با مواد آلی فرار مانند بنزن در فرآیندهای فتوشیمیایی در تولید ازون سطحی دخیل هستند.
وی اضافه کرد: ازون سطحی به همراه ترکیبی آلاینده دیگر به نام PAN، بخش بزرگی از «فتومه‌دود» (Photochemical smog) نواحی شهری را تشکیل می‌دهند.
افزایش سالانه روزهای با ازون زیاد در تهران
این پژوهشگر هشدار داد که متأسفانه هر سال در فصول گرم تعداد روزهایی که آلاینده ازون در شهر تهران بیش از حد مجاز است، افزایش می‌یابد. این آلاینده‌های ثانویه نه تنها برای انسان مضر هستند، بلکه برای سایر موجودات و گیاهان نیز زیان‌آورند.
عضو هیئت‌علمی مؤسسه ژئوفیزیک خاطرنشان کرد که ازون سطحی یک آلاینده خطرناک است و به‌خصوص برای بیماران تنفسی یک تهدید جدی محسوب می‌شود. زیرا ازون دارای خواص اکسیدکننده قوی است که می‌تواند باعث التهاب و آسیب به دیواره‌های مجاری تنفسی و سوزش چشم‌ها گردد. در نتیجه، در فصول گرم، زمان حضور ساکنان شهرهایی چون تهران در فضای باز نیز باید به حداقل رسد.
وی به ضرورت محدود ساختن منابع آلوده کننده اشاره نموده و بیان کرد: به منظور کاهش آلودگی‌های شهری و افزایش تاب‌آوری شهرها در مقابل تغییرات اقلیمی وکزادی جمعیتی، بهتر است منابع آلوده‌کننده محدود شوند. در این راستا، استفاده از انرژی‌های تجدیدپذیر، اجرای سازه‌های مناسب، به کارگیری وسایل نقلیه برقی و گسترش شبکه‌های مترو در محله‌های مختلف به عنوان راهکارهای مطلوب مطرح و اجرا می‌شوند.
مواجهه با ازون چه مشکلاتی ایجاد می‌کند؟
همان‌طور که مهر گزارش داده، در یک مطالعه مروری که پیش‌بینی می‌شود اوایل سال ۲۰۲۵ منتشر شود، شواهد مرتبط با آثار آلودگی هوا، به ویژه ازون تروپوسفری یا ازون سطح زمین بر سلامت انسان بررسی شده است.
آلودگی هوای ناشی از ازون می‌تواند علائم تنفسی را حتی در افراد سالم تشدید کرده و به طور خاص بر روی بیمارانی که از مشکلات ریوی مانند آسم و بیماری مزمن انسدادی ریه (COPD) رنج می‌برند، تأثیر بگذارد. حتی مواجهه کوتاه‌مدت با این آلاینده‌ها می‌تواند منجر به التهاب و آسیب به ریه‌ها شود.
ازون همچنین می‌تواند علائمی از قبیل سرفه، گلودرد، خشکی گلو، تحریک در چشم و بینی و احساس تنگی نفس ایجاد کند. برای افرادی که دچار آسم هستند، قرارگیری در معرض ازون، خطر ابتلا به حملات آسم و تشدید آن را افزایش می‌دهد. برآورد شده که ۹ تا ۲۳ میلیون از مراجعات سالیانه به اورژانس بیمارستان‌ها در سال ۲۰۱۵ به علت آسم ممکن است ناشی از ازون تروپوسفری یا ازون سطح زمین باشد که این میزان معادل ۸ تا ۲۰ درصد کل مراجعات جهانی به بیمارستان است.
قرارگیری طولانی‌مدت در معرض ازون نیز با کاهش عملکرد ریه و اختلال در رشد طبیعی ریه در کودکان مرتبط است. به علاوه، تحقیقات نشان می‌دهد که ارتباط معناداری میان قرار گرفتن مداوم در معرض سطوح بالای ازون و دی‌اکسید نیتروژن (NO2) وجود دارد که می‌تواند منجر به افزایش خطر تشدید حاد در بیماران مبتلا به فیبروز ریوی ایدیوپاتیک شود.
چه افرادی بیشتر در معرض خطر هستند؟
سازمان جهانی بهداشت و آژانس حفاظت از محیط زیست ایالات متحده، گروه‌های آسیب‌پذیرتر در برابر ازون را شناسایی کرده‌اند. بر این اساس، سالمندان، کودکان، ورزشکاران و افرادی که به‌طور روزانه در فضای باز کار می‌کنند (مانند کارگران ساختمانی و آتش‌نشانان)، بیشترین تأثیرات منفی ازون تروپوسفری را متحمل می‌شوند. همچنین، زنان با خطر قابل توجهی برای سلامت خود و آسیب احتمالی به جنین خود مواجه هستند. علاوه بر این، افرادی که دچار چاقی، دیابت، ذات‌الریه، فیبروز کیستیک و بیماری‌های قلبی-تنفسی هستند نیز با خطر بیشتری روبه‌رو هستند.
در نواحی شهری، آلاینده‌های مختلفی نظیر ازون، ذرات معلق، ذرات ناشی از سوخت دیزل، NO2، دی‌اکسید گوگرد (SO2) و کربن سیاه معمولاً به صورت ترکیبی وجود دارند. تعاملات هم‌افزای این آلاینده‌ها با یکدیگر می‌تواند التهاب و آسیب ریه‌ها را به طور چشمگیری افزایش دهد، که در نتیجه منجر به تشدید بیماری‌های مزمن ریوی و ریسک بیشتری برای سلامت تنفسی نسبت به آلاینده‌های منفرد می‌شود.
با توجه به پیش‌بینی افزایش غلظت ازون در سال‌های آتی، به ویژه در مناطق شهری، کاهش مواجهه با ازون و سایر آلاینده‌های ناشی از فعالیت‌های انسانی از اهمیت بالایی برخوردار است تا از سلامت عمومی و پایداری اقتصادی محافظت شود.
اقدامات لازم برای کاهش آلودگی ازون
برای مدیریت و کاهش آلودگی ازون، باید یک سری اقدامات اساسی را در نظر گرفت. مهم‌ترین این اقدامات کاهش انتشار آلاینده‌های پیش‌ساز نظیر ترکیبات آلی فرار (VOCs) و اکسیدهای نیتروژن (NOx) است که عمدتاً از احتراق سوخت‌های فسیلی و اگزوز وسایل نقلیه ناشی می‌شوند.
این هدف نیازمند کاهش محسوس مصرف سوخت‌های فسیلی و ارتقاء سیستم حمل و نقل عمومی و استفاده از وسایل نقلیه پاک مانند خودروهای الکتریکی است. همچنین، تدوین و اجرای سیاست‌ها و مقررات مؤثر زیست‌محیطی و سرمایه‌گذاری در انرژی‌های تجدیدپذیر ضروری است. آگاهی عمومی افراد و همکاری‌های بین‌المللی نیز در این راستا نقش حیاتی ایفا می‌کنند. در ساعات اوج آلودگی ازون، به افراد توصیه می‌شود که از انجام فعالیت‌های بیرون از منزل خودداری نمایند.
جدول شاخص کیفیت هوا برای ازون می‌تواند مرجع خوبی برای مقادیر مجاز ازون سطح زمین یا ازون تروپوسفری باشد.