دو روی سکه فیلترشکن‌ها

استفاده از فیلترشکن‌ها و پیامدهای ناشی از آن، یکی از مسائلی است که در سال‌های اخیر توجه‌ها را به خود جلب کرده است. اگرچه در گذشته نیز کاربران از فیلترشکن‌ها بهره می‌بردند، اما با وضع محدودیت‌ها برای برخی پلتفرم‌های بین‌المللی در دو سال اخیر، این آسیب‌ها به وضوح بیشتر نمایان شد.

فیلترشکن چیست؟

فیلترشکن‌ها را می‌توان به‌عنوان ابزارهایی برای گذر از فیلترها تعریف کرد؛ این نرم‌افزارها و روش‌ها به کاربران اجازه می‌دهند به محتوای مورد نظر خود دسترسی پیدا کنند. در عین حال، برخی فیلترشکن‌ها به صورت امنیتی عمل می‌کنند و با تغییر آدرس آی‌پی کاربر، به حفظ امنیت او کمک می‌کنند، اما برخی دیگر از این نرم‌افزارها ممکن است حاوی بدافزارهایی باشند که توسط هکرها و با هدف سوءاستفاده از کاربران توسعه یافته‌اند.

تخصصی‌ها به این نکته تأکید می‌کنند که بدافزار بودن به خودی خود ویژگی خاصی از وی‌پی‌ان‌ها نیست و این مسئله می‌تواند درباره سایر برنامه‌ها نیز صدق کند. حتی یک اپلیکیشن ساده مانند ماشین‌حساب نیز ممکن است دچار این مشکل باشد. با این حال، محدودیت‌هایی که برای برخی از پلتفرم‌ها ایجاد شده، موجب شده است تا کاربران به وی‌پی‌ان‌ها و نرم‌افزارهای ناشناس روی آورند، در حالی که ممکن است این اپلیکیشن‌ها اجازه دسترسی‌های غیرمعمولی نظیر مکان‌یابی و فهرست تماس‌ها را بگیرند و از این اطلاعات سوءاستفاده کنند.

در دو سال گذشته، کارشناسان مکرراً درباره خطرات ناشی از استفاده از وی‌پی‌ان‌ها هشدار داده‌اند. این اپلیکیشن‌ها می‌توانند دستگاه‌های کاربران را در معرض حملات هکرها قرار دهند؛ لذا توصیه می‌شود که افراد تا حد امکان از آنان دوری کنند. علاوه بر آلودگی دستگاه، افزایش حملات سایبری در چند سال اخیر نیز از جمله نگرانی‌هایی است که به واسطه استفاده از فیلترشکن‌ها به وجود آمده است. این موارد موجب شده که عزم جدی برای مقابله با فیلترشکن‌ها و پیامدهای آن شکل بگیرد.

بر اساس آمار، تقریباً دو سوم از کاربران تلفن همراه از فیلترشکن‌ها استفاده می‌کنند که اکثراً به شیوه‌ای غیررسمی تامین می‌شوند و این خود باعث می‌شود که گوشی‌ها یا سیستم‌ها به عنوان ابزاری برای حملات به زیرساخت‌های ملی مورد استفاده قرار گیرند که این مسئله تهدیدی جدی برای امنیت سایبری به شمار می‌آید.

دستور رئیس‌جمهور برای رسیدگی به مسئله فروش فیلترشکن

تحقیقات نشان می‌دهد که نگرانی‌ها از استفاده از فیلترشکن‌ها به دو گروه تقسیم می‌شود؛ گروه اول شامل فیلترشکن‌های رایگان است که در فضای اینترنت یافت می‌شوند و کاربران برای دسترسی به صفحات محدود از آن استفاده می‌کنند و گروه دوم فیلترشکن‌های پولی هستند که بار مالی بر دوش مردم می‌گذارند.

در این راستا، با آغاز به کار دولت چهاردهم، پیگیری جدی در مورد فیلترشکن‌ها دوباره به جریان افتاده است. برای نمونه، سید ستار هاشمی – وزیر ارتباطات و فناوری اطلاعات – پیش از دریافت رأی اعتماد از نمایندگان مجلس شورای اسلامی به آسیب‌های ناشی از استفاده از فیلترشکن‌ها به‌ویژه در افزایش هزینه‌های خانوار اشاره کرد. همچنین بسیاری از حملات سایبری از طریق فیلترشکن‌های غیرمجاز بر روی گوشی‌ها صورت می‌پذیرد.

در همین زمینه، مسئله فروش فیلترشکن‌ها در نخستین جلسه شورای عالی فضای مجازی دولت چهاردهم به ریاست مسعود پزشکیان مورد بحث قرار گرفت. رئیس‌جمهور در این جلسه با اشاره به این‌که عده‌ای سودجو از فروش فیلترشکن‌ها به درآمدهای کلان رسیده‌اند، دستور داد که این موضوع به شکلی دقیق و جدی مورد پیگیری قرار گیرد و تدابیر لازم برای مقابله با این نوع کسب و کار اتخاذ شود.

موضوعی که وزیر ارتباطات و فناوری اطلاعات به تازگی در خصوص آن اشاره کرد این است که طبق گزارش‌های منتشر شده، به صورت میانگین دو سوم از کاربران همراه از فیلترشکن‌ها بهره‌برداری می‌کنند که بسیاری از آنها از منابع غیررسمی در دسترس قرار می‌گیرند و این کار باعث می‌شود که این دستگاه‌ها به عنوان بستری برای حملات به زیرساخت‌های ملی مورد بهره‌برداری قرار گیرند که این خود تهدیدی جدی برای امنیت سایبری به حساب می‌آید.

وی همچنین تأکید کرد که استفاده از فیلترشکن‌ها علاوه بر اینکه بار مالی به خانوارها تحمیل می‌کند، دارای یک چرخه اقتصادی غیرشفاف است. نتایج پژوهش‌ها نشان می‌دهد که بخشی از این اقتصاد که کمبود شفافیت دارد از وجوه دولتی خارج شده و به جای آن که برای تقویت زیرساخت‌ها استفاده شود، به بازارهایی غیرشفاف منتقل می‌گردد. از منظر فرهنگی، فرزندان ما در معرض انواع محتوای نامناسب قرار گرفته‌اند که این خود نگرانی‌هایی را به وجود آورده است. در گذشته، قبل از سال ۱۴۰۱ و در فضای محدودیت‌ها، شاهد چنین وضعیتی نبودیم.

هاشمی در خصوص وابستگی‌های نسبی فروشندگان فیلترشکن‌ها بیان کرد: در این زمینه کارهای امنیتی و اطلاعاتی در حال انجام است، اما به دلایل مختلف ممکن است چندان مؤثر نباشد. در کوتاه‌مدت، شاید مددکار باشد، اما در بلندمدت، راهکاری مؤثر نخواهد بود. اگر بر بحث گردش مالی غیرشفاف سال‌های گذشته تأکید کنیم، این وجوه به سمت بازار رمزارزها حرکت می‌کند و عملاً امکان نظارت بر آن وجود نخواهد داشت.

پیش از طرح موضوع برخورد با فروش فیلترشکن‌ها و ارائه‌دهندگان وی‌پی‌ان در دولت چهاردهم، در سال‌های اخیر نیز اقدامات مشابهی صورت می‌گرفت. به عبارتی، در دولت سیزدهم نیز مقامات اعلام کردند که فروش فیلترشکن و کسب درآمد از آن اقدام مجاز نیست، اما تحقق جرم‌انگاری آن‌ها هنوز انجام نشده و تلاش‌هایی در جریان است تا این اقدام علاوه بر غیرمجاز بودن، به جرم نیز شناخته شود. به همین ترتیب، قوه قضائیه موظف شده که به همکاری با وزارت ارتباطات و فناوری اطلاعات و سایر نهادهای مربوطه، با تخلفات فروشندگان فیلترشکن‌ها و وی‌پی‌ان‌های غیرمجاز اقدام قانونی کند و مجرمان را مجازات نماید.

بر اساس این تصمیم، تولیدکنندگان، توزیع‌کنندگان و فروشندگان فیلترشکن‌ها و وی‌پی‌ان‌های غیرمجاز مجازات‌های ماده ۷۵۳ قانون مجازات اسلامی شامل حالشان خواهد شد و در خصوص اشخاص حقوقی نیز علاوه بر مجازات مقرر در ماده ۷۵۳، احتمال لغو امتیاز و تعطیلی این گونه شرکت‌ها و مؤسسات وجود دارد.

آیا برخورد با فروشندگان فیلترشکن مؤثر خواهد بود؟

کارشناسان بر این باورند که در بسیاری موارد، هویت فروشندگان فیلترشکن‌ها شفاف نیست و معاملاتی که در فضای مجازی صورت می‌گیرد، غالباً از طریق ایمیل و پیام‌رسان‌ها با تبادل دو کد انجام می‌شود و همان‌طور که در بسیاری از شماره‌های تبلیغاتی شاهد هستیم، ممکن است به سادگی شناسایی نشوند. به همین خاطر، به نظر می‌رسد اقداماتی که به منظور بازداشت و مجازات فروشندگان فیلترشکن در نظر گرفته شده، در عمل نمی‌تواند مانعی برای کسانی باشد که به هر نحو تمایل به استفاده از این فضای دیجیتال دارند.