درخت حرّا، که به عنوان یکی از شگفتی‌های زیستگاه‌های دریایی شناخته می‌شود، به طرز قابل توجهی برای پرندگان، ماهیان، سخت‌پوستان و حتی برخی گونه‌های جانوری خشکی مفید است و به تثبیت خاک نیز کمک می‌کند.
، «حرّا» یا مانگرو در ایجاد یک اکوسیستم کامل سهم بسزایی دارد؛ پرندگان بر روی شاخه‌های آن نشسته و دوزیستان و ماهیان کوچک در میان ریشه‌های آن به‌سر می‌برند. این درخت همچنین به تثبیت خاک سواحل کمک کرده و از فرسایش آنها جلوگیری می‌کند. لاک‌پشت‌ها و سخت‌پوستانی چون میگو و خرچنگ در کنار این درخت به تخم‌گذاری می‌پردازند و از طرفی این گیاه نقش اقتصادی فوق‌العاده‌ای در تأمین غذا و تهیه چوب برای ساخت و ساز ایفا می‌کند، به‌خصوص که در تعادل اکولوژیکی سواحل دریا نیز به‌شدت اهمیت دارد.
درخت حرّا به‌عنوان مادر هر پرنده دریایی و جاندار آبی در مناطق ساحلی گرمسیری و استوایی محسوب می‌شود و به‌عنوان منبع غذایی برای شترها و گوسفندانی که در بیابان‌ها به دنبال برگ‌های آن برای تغذیه هستند، شناخته می‌شود.
طبق اطلاعات ارائه شده توسط سازمان حفاظت محیط زیست، گونه‌های مختلف درختان حرّا در زیستگاه‌های استوایی به‌خوبی رشد می‌کنند. این نوع گیاهان به سمت شمال و جنوب گسترش یافته اما از عرض‌های ۲۰ درجه شمالی و ۲۰ درجه جنوبی فراتر نمی‌روند. همچنین در منطقه دریایی راپمی (کنوانسیون دفاع از محیط زیست دریایی خلیج فارس و دریای عمان) نمونه‌هایی از این همزیستی بین درختان حرّا و گیاهان مقاوم در برابر شوری وجود دارد. این گیاهان در مجموع نزدیک به ۱۴ میلیون هکتار از سطح زمین را پوشش می‌دهند. درخت حرّا در سواحل مناطق استوایی پراکنده بوده و در دماهای بین ۱۹ تا ۴۲ درجه سانتی‌گراد به زندگی ادامه می‌دهد و علاوه بر آن در نواحی ساحلی جنوب شرق آسیا و منطقه دریای راپمی گسترش یافته است.
درختان حرّا در سواحل غربی دریای سرخ، به ویژه در مصر و سودان، و همچنین در سواحل شرقی آن، یعنی عربستان و یمن، رشد می‌کنند؛ جایی که این درختان حداقل در ناحیه‌ای به طول نزدیک به ۱۰۰ کیلومتر وجود دارند. این درخت همچنین در خلیج عقبه نیز هست. به نظر می‌رسد ویژگی‌های ژئومورفولوژی و اقلیمی این سواحل برای زندگی گیاه حرّا بسیار مناسب است؛ زیرا خلیج‌های کوچک که به سواحل منتهی می‌شود و از صخره‌های مرجانی یا جزایر محافظت می‌شوند، به عنوان مکانی ایده‌آل برای رشد این درختان عمل می‌کنند. این مکان‌ها قابلیت کاهش شدت امواج را دارند که معمولاً به نابودی و آسیب به نهال‌ها و درختان می‌انجامد. نکته جالب در مورد درخت حرّا این است که این گیاه در سواحل دریایی با شوری بالا رشد می‌کند و با تغییرات مد و جزر در آب، از آن بهره می‌برد.
جنگل‌های مانگروی ایران یکی از زیستگاه‌های منحصربه‌فرد مانگروهای جهان به حساب می‌آید که در بین عرض‌های ۲۵ تا ۲۷ درجه گسترش یافته است و این ناحیه از لحاظ جغرافیایی خاص محسوب می‌شود.
بیشتر بخوانید:
وجود بیش از ۲۷ هزار هکتار جنگل حرّا در ایران
اکوسیستم‌های درختان حرّا در نقاط مختلف دنیا بستری برای زندگی بیش از ۲۰۰۰ گونه از ماهی‌ها و جانداران بی‌مهره و همچنین گیاهان فراهم می‌آورند.
گونه‌های حرّا
در سطح دنیا حدود ۸۰ گونه از گیاهان حرّا وجود دارد که ۷۸ گونه آن دو لپه و دو گونه دیگر تک لپه هستند. این گیاه به ۱۸ تیره و ۲۳ رده تقسیم‌بندی می‌شود و عمدتاً در مناطق استوایی و نزدیک به استوایی (معتدل) پراکنده است. بیشتر این گونه‌ها، یعنی ۶۵ گونه، در منطقه جنوب شرق آسیا و نزدیک به ۱۱ گونه دیگر در قاره آمریکا و منطقه کارائیب تشخیص داده شده است. با این حال، از این گونه‌ها تنها دو گونه در سواحل کشورهای عضو سازمان منطقه‌ای راپمی موجودند و هر کدام به یک تیره گیاهی متفاوت تعلق دارند. نخستین گونه حرّا، «ابن سینا» (Avicennia marina) نامیده شده و به دانشمند ایرانی نامدار، ابن سینا نسبت داده می‌شود، در حالی که گونه دوم، «چندل» (Rhizophora mucronata) نام دارد.
بیش‌ترین گسترش گیاه حرّا در سطح دنیا متعلق به گونه نخست یا حرّا ابن سینا است که از شرق آفریقا و دریای سرخ، که بهترین محل برای رشد آن محسوب می‌شود، شروع شده و به سواحل استوایی و نزدیک به استوایی در اقیانوس هند، جنوب چین، اغلب نواحی استرالیا، پلینزیا، جزایر فیجی و نیوزیلند می‌رسد. گونه دوم، یعنی چندل، در سواحل و تالاب‌های نیمه شور جنوب فلوریدا، مکزیک، غرب هند و همچنین کشورهای مرکزی و جنوبی آمریکا به وفور یافت می‌شود، هرچند این گونه در سواحل کشورهای عضو راپمی، از جمله ایران، به‌صورت محدود وجود دارد.
مساحت جنگل‌های مانگرو در ایران بیش از ۲۷ هزار هکتار می‌باشد و غالب گونه‌های آن از نوع ابن سینا است. این جنگل‌ها شامل نواحی از خلیج نایبند در بوشهر تا خلیج گواتر در جنوب سیستان و بلوچستان و در حاشیه دریای عمان هستند. بیش از ۹۰ درصد این جنگل‌ها، چه از نظر کیفیت و چه از لحاظ کمیت، در استان هرمزگان وجود دارند، به‌ویژه در بندر خمیر و جزیره قشم؛ البته منطقه‌ای کوچک در خور آذینی در شهرستان سیریک، گونه چندل را در خود جای داده است.
در کشورهای عربی نیز سه گونه مختلف گیاه حرّا وجود دارد که علاوه بر دو گونه مذکور، گونه دیگری به نام (Bruguiera Gymnorrhiza) نیز در این نواحی رشد کرده است.
مهمترین ویژگی‌های گیاهان حرّا
گیاهان حرّا جزء گیاهان همیشه سبز به شمار می‌آیند که در تمام طول سال دارای برگ سبز هستند. این گیاهان از آب دریا تغذیه می‌کنند. در برخی مناطق، گیاهان حرّا به‌صورت درختچه‌های کوتاه دیده می‌شوند، در حالی که در دیگر مناطق ممکن است به درختان بزرگ و تنومندی تبدیل شوند که ارتفاع آنها به ۳۰ تا ۴۰ متر می‌رسد. شاخه‌های درهم این گیاهان به سمت بالا یا پایین در آب‌های مردابی ساحلی رشد می‌کنند.
درختان حرّا باعث تشکیل پوشش گیاهی اصلی سواحل مناطق گرم می‌گردند و معمولاً در کنار آب‌های اقیانوس‌های آرام یافت می‌شوند. با این حال، جنگل‌های انبوه حرّا در نقاط کم‌عمق آبی یا در امتداد خلیج‌ها، دریاچه‌ها و مصب‌ها زندگی می‌کنند. ریشه‌های درهم این گیاهان به رسوبات می‌چسبند و جریان آب در دهانه‌ها و مصب‌های رودخانه‌ها را آرام می‌کنند و بدین ترتیب به تثبیت رسوبات کمک کرده و مناطق ساحلی مناسب را برای زاد و ولد بسیاری از گونه‌های ماهی و جانداران دریایی فراهم می‌آورند.
گیاه حرّا این قابلیت را دارد که در نوار میان آب‌های دریای اقیانوس‌ها و خشکی‌های سواحل و خلیج‌ها در مناطق گرم و نیمه گرم رشد کند. تالاب‌های حرّا عمدتاً در آب‌های کم‌عمق ساحلی، مناطق گل‌آلود نزدیک سواحل و یا مناطق جزر و مدی، به‌ویژه در خلیج‌ها و مصب‌ها که از ضربات شدید امواج در امان هستند، شکل می‌گیرند.
درختان حرّا به همراه گیاهان شور دیگر، گروه‌های گیاهی خاصی را تشکیل می‌دهند. این گیاه با شرایطی که برای اکثر گیاهان شایسته زیست امکان‌پذیر نیست، سازگار است و در برابر شوری بیش از حد مقاوم بوده و می‌تواند غلظت‌های بالای آن را تحمل کند. گیاه حرّا آب شور را تصفیه و نمک اضافی را به برگ‌های خود منتقل می‌کند.
این گیاه در زیستگاه‌هایی با بستر شنی و یا گلی بدون هوا رشد می‌کند و به دلیل ریشه‌های ویژه‌اش، قادر است در سواحل شنی درشت‌دانه زندگی کند، حتی اگر این شن‌ها با گِل هم پوشیده شده باشند. حرّا همچنین به تمام شرایط سخت آب و هوایی نظیر دماهای بالا، خشکسالی، رطوبت زیاد و جریان‌های جزر و مدی مقاوم است. درختان حرّا نیازی به مراقبت و نگهداری کشاورزی ندارند، زیرا به خوبی با شرایط زیست محیطی اطراف خود سازگاری پیدا کرده‌اند.
درختان حرّا در سواحل گلی، در مناطق جزر و مدی در خلیج‌های نیمه بسته و دارای جریان آب آرام و همچنین در آب‌های شور و لب شور رشد می‌کنند.
گیاهان حرّا یکی از مهمترین منابع برای مقابله با عوامل منفی تأثیرگذار بر محیط زیست دریایی، شامل تجزیه بخش‌هایی از دریا از طریق رسوب‌گذاری و خشک شدن یا آلودگی‌های مختلف را به عهده دارند.
تهدیدهای جنگل‌های حرّا
با وجود اینکه درختان حرّا از نظر زیست‌محیطی ارزشمند و منحصر به فرد هستند، این روزها تحت تأثیر آسیب‌ها و تخریب‌های انسانی قرار دارند. متاسفانه بخشی از مردم در جهان به محافظت از این درخت توجه لازم را ندارند، به‌طوری که مناطق زیست حرّا پر از زباله و پسماند هستند، یا به کمک بولدوزرها تخریب می‌شوند. به دلیل این فعالیت‌های نادرست انسان‌ها و ویرانی مداوم سواحل به واسطه ریختن زباله و گسترش خشکی‌ها، با خشک کردن دریا به منظور ایجاد امکانات تفریحی و ساخت و سازهای مسکونی، ریشه‌ها و شاخه‌های درخت حرّا در بسیاری از نواحی دریایی جهان در معرض نابودی قرار گرفته‌اند.