مدیرکل امور تربیتی، مشاوره و مراقبت در برابر آسیب‌های اجتماعی وزارت آموزش و پرورش با تاکید بر این نکته که یک درصد از آسیب‌های اجتماعی به رفتارهای پرخطر مربوط می‌شوند، تصریح کرد: طبق برنامه نماد و آیین‌نامه قانون حمایت از اطفال و نوجوانان، آموزش و پرورش موظف است تمامی دانش‌آموزان در مدارس دولتی و غیردولتی را از نظر تحصیلی و رفتاری زیر نظر داشته باشد، به‌طوری‌که در سال جاری بیش از شش میلیون و ۶۰۰ هزار دانش‌آموز مورد غربالگری قرار گرفته‌اند.
، امیر تجلی نیا در یک نشست خبری خاطرنشان کرد که آسیب‌های اجتماعی در طی زمان به طور مداوم در حال افزایش هستند و بیان کرد: این آسیب‌ها اکنون تنوع بیشتری یافته‌اند، سن افرادی که با این مشکلات مواجه هستند کاهش یافته و برخی از آنها به وضوح نمایان شده‌اند و خانواده‌ها نیز به نوعی در این فرآیند درگیر شده‌اند، به طوری که با موجی جدید از آسیب‌های اجتماعی روبه‌رو هستیم.
وی ادامه داد: آسیب‌های اجتماعی به یک چرخه تبدیل شده‌اند، یعنی دانش‌آموزانی که با رفتارهایی همچون فرار از منزل مواجه هستند، درگیر آسیب‌های بعدی نیز خواهند شد. او افزود: این آسیب‌ها دلایل متعددی دارند، برخی از آنها به گذشته بازمی‌گردند و همچنان اثر خود را حفظ کرده‌اند و برخی دیگر جدیدتر هستند.
مدیرکل امور تربیتی، مشاوره و مراقبت در برابر آسیب‌های اجتماعی وزارت آموزش و پرورش در ادامه به دسته‌بندی آسیب‌های اجتماعی اشاره کرد و گفت: دسته‌بندی‌های مختلفی برای آسیب‌های اجتماعی وجود دارد؛ یک درصد از این آسیب‌ها مربوط به رفتارهای پرخطر است (مانند اعتیاد به مواد، خودآسیبی، خشونت و فرار از منزل یا مدرسه) که ویژگی اصلی آنها مسری بودن است؛ یعنی این رفتارها می‌توانند از یک دانش‌آموز به دیگران منتقل شوند.
تجلی نیا اظهار کرد که هنگام مواجه با رفتارهای پرخطر، بهتر است تا حد امکان از آگاهی افراد غیرضروری جلوگیری شود و اضافه کرد: در مورد دانش‌آموزانی که در معرض خطر بوده‌اند، باید مداخلات شایسته‌ای انجام شود.
وی توضیح داد که برنامه نماد (نظام مراقبت اجتماعی دانش‌آموزان) از سال ۱۳۹۴ معرفی شده است و مشخص کرد که دانش‌آموزانی که با مسائل و آسیب‌های اجتماعی دست و پنجه نرم می‌کنند، نیازهای مختلفی دارند (مانند افرادی که با اختلالات روان‌شناختی، فقر شدید، نیاز به درمان، خدمات مددکاری یا وضعیت خانوادگی نامناسب مواجه هستند) و از طریق برنامه نماد به آنها رسیدگی می‌شود.
مدیرکل امور تربیتی، مشاوره و مراقبت در برابر آسیب‌های اجتماعی وزارت آموزش و پرورش افزود: به‌طورکلی آسیب‌های اجتماعی در محیط مدرسه متولد نمی‌شوند، بلکه مدرسه محلی برای ظهور و بروز این آسیب‌هاست. از ابتدای دوره دوم ابتدایی شاهد ظهور آسیب‌های اجتماعی هستیم، اما معمولاً علت اصلی آن آموزش و پرورش نیست.
تجلی نیا با اشاره به چالش‌های آموزش و پرورش گفت: اگر این نهاد بخواهد نقشی ایفا کند، نه نیرو و نه بودجه کافی دارد، همچنین مسئولیت ذاتی در این خصوص وجود ندارد، در حالی که هر مشکل مربوط به دانش‌آموز باید با همکاری دستگاه‌های مربوطه مورد توجه قرار گیرد.
وی در مورد پیشگیری بیان کرد که این فرآیند شامل دو بخش کنشی و واکنشی می‌شود که تفاوت آنها در زمان مداخله است، و افزود که پیشگیری در آموزش و پرورش نیازمند رویکرد کنشی است. دستگاه‌ها باید پیش از بروز آسیب، به دانش‌آموزان دسترسی داشته باشند تا مداخله مناسب را ارائه دهند.
مدیرکل امور تربیتی، مشاوره و مراقبت در برابر آسیب‌های اجتماعی وزارت آموزش و پرورش عنوان کرد که برنامه نماد یک سند اعتلافی است که دستگاه‌های مختلف باید برای همکاری و هم‌افزایی در ارائه خدمات به دانش‌آموزان نیازمند همکاری کنند و افزود: نماد به‌عنوان یک نخ تسبیح عمل می‌کند که تمامی نهادهای خدمات‌رسان را به هم متصل می‌سازد.
وی همچنین گفت که ۸۰ درصد این برنامه مربوط به پیشگیری است و در آن به دانش‌آموزان آموزش مهارت‌های خودمراقبتی، به اولیاء آموزش مهارت‌های فرزندپروری و به همکاران نیز روش‌های مدیریت کلاس و حفظ سلامت روانی دانش‌آموزان آموزش داده می‌شود.
مدیرکل امور تربیتی، مشاوره و مراقبت در برابر آسیب‌های اجتماعی وزارت آموزش و پرورش در ادامه اظهار کرد که فرآیند دیگر برنامه نماد غربالگری است و افزود: آیین‌نامه قانون حمایت از اطفال و نوجوانان ماده ۴۴، آموزش و پرورش را ملزم کرده است تا تمامی دانش‌آموزان مدارس دولتی و غیردولتی را از نظر تحصیلی و رفتاری در سامانه از طریق برنامه نماد مورد رصد و پایش قرار دهد.
تجلی نیا ادامه داد: مدیران مدارس موظف هستند با شناسایی دانش‌آموزانی که در معرض خطر یا آسیب ببیننده هستند، به ارائه خدمات آموزشی، مشاوره فردی و خانوادگی، و انجام مداخلات لازم بپردازند و در صورت نیاز به خدمات قضایی و اجتماعی، آنها را به بهزیستی یا دفتر حمایت از اطفال و نوجوانان دادگستری هدایت کنند.
وی همچنین گفت که غربالگری در برنامه نماد شامل دو بخش روان‌شناختی و آسیب‌های اجتماعی است و افزود که در بخش روان‌شناختی، آزمون‌های غربالگری متناسب با نیازها و شرایط دانش‌آموزان طراحی می‌شود، به‌طوری‌که در دوره ابتدایی دو نسخه روان‌شناختی برای والدین و آموزگاران وجود دارد.
تجلی نیا خاطرنشان کرد که تا سال ۱۴۰۰-۱۴۰۱ آخرین سال غربالگری نماد، ۹۶۰ هزار دانش‌آموز مورد غربالگری قرار گرفته‌اند و در سال جاری این روند گسترش یافته و تاکنون بیش از شش میلیون و ۶۰۰ هزار دانش‌آموز در پایه‌های سوم، پنجم، هفتم، هشتم و دهم تحت غربالگری روان‌شناختی قرار گرفته‌اند.
وی افزود که هشت خرده مقیاس از جمله بیش فعالی، پرخاشگری، افسردگی، اضطراب، نقص در انجام تکالیف، عدم خودکنترلی و رفتارهای خودآسیب‌زننده در این غربالگری بررسی می‌شود و همچنین گفت که غربالگری در پایه اول نیز انجام شده است.
مدیرکل امور تربیتی، مشاوره و مراقبت در برابر آسیب‌های اجتماعی وزارت آموزش و پرورش به یکی از درگاه‌های آسیب اجتماعی به نام پیشرفت تحصیلی اشاره کرد و توضیح داد که افت تحصیلی می‌تواند منجر به ترک تحصیل و کشیده شدن دانش‌آموز به دنیای آسیب‌های اجتماعی گردد.
تجلی نیا تصریح کرد که قانون حمایت از اطفال و نوجوانان به حفاظت از دانش‌آموزان در محیط مدرسه می‌پردازد و خاطرنشان کرد که وقتی دانش‌آموزان از مدرسه خارج می‌شوند، احتمال روبه‌رو شدن با آسیب‌های اجتماعی افزایش می‌یابد.
وی با اشاره به اهمیت شناسایی و درمان به‌موقع اختلالات یادگیری افزود: این اختلالات اگر به‌سرعت شناسایی نشوند، می‌توانند تأثیرات منفی بر روی افت تحصیلی و ترک تحصیل داشته باشند. به همین دلیل، در پایه اول برای نخستین بار در سطح کشور، آزمون غربالگری اختلالات یادگیری طراحی و اجرا شده است.
مدیرکل امور تربیتی، مشاوره و مراقبت در برابر آسیب‌های اجتماعی وزارت آموزش و پرورش اضافه کرد که غربالگری در برنامه نماد به دو مرحله تقسیم می‌شود: در مرحله اول، تمامی دانش‌آموزان با کمک نیروی غیرمتخصص غربال می‌شوند و اگر دانش‌آموزی در این مرحله در وضعیت قرمز قرار گیرد، به مرحله دوم ارجاع داده می‌شود که در آن نیروی متخصص کار غربال را انجام می‌دهد.
تجلی نیا فرآیند سوم برنامه نماد را مداخله مختصر نامید و تاکید کرد که این مداخله باید از سوی تمامی کارکنان مدرسه (مدیر، معاون، مربی) جز مشاورین انجام شود زیرا مشاور مسئول مداخله‌های تخصصی است.
وی همچنین بیان کرد که در برنامه نماد سه ورودی اصلی وجود دارد: سطح نشانگان، پیمایش غربالگری و فوریت‌ها. او افزود که دانشگاه فرهنگیان باید نقش مهمی در این راستا ایفا کند، زیرا دانشجومعلمان معلمان آینده کشور را تربیت می‌کنند و بنابراین باید آموزش‌های عمیق و دقیقی به آنها ارائه شود.
مدیرکل امور تربیتی، مشاوره و مراقبت در برابر آسیب‌های اجتماعی وزارت آموزش و پرورش به سند نظام جامع مصوب شورای عالی آموزش و پرورش اشاره کرد و بیان کرد که طبق این سند، ۲۰ نمره از ارزشیابی کلیه کارکنان آموزش و پرورش به ایفای نقش در حوزه تربیت، راهنمایی و مشاوره اختصاص می‌یابد و عملیاتی کردن این بند می‌تواند به فرایند نماد در مدارس کمک کند.
تجلی نیا تصریح کرد که برنامه نماد باید معلم محور باشد و در صورتی که معلم آموزش‌های مطلوبی را دریافت کند و از انگیزه کافی برخوردار باشد، ما در بخش پیشگیری، غربالگری و درمان به نحو موثری پیشرفت خواهیم کرد.
وی ادامه داد که در سال گذشته، آموزش‌های حضوری برای مشاوران، رابطین مشاوره، اولیا و مدیران مدارس به فرم مجازی برگزار شده است و امیدواریم با بهبود وضعیت اعتبارات، بتوانیم قانون حمایت از اطفال و نوجوانان و نظام مراقبت اجتماعی دانش‌آموزان را به تمامی آموزگاران، دانشجومعلمان و مدیران مدارس ارائه کنیم.
مدیرکل امور تربیتی، مشاوره و مراقبت در برابر آسیب‌های اجتماعی وزارت آموزش و پرورش فرآیند چهارم را درمان معرفی کرد و تاکید کرد که در این بخش مطابق با سند نظام جامع آموزش و پرورش، هسته‌های مشاوره به مراکز مشاوره ارتقاء یافته و در هر ناحیه و منطقه به ارائه خدمات مشاوره‌ای و مراقبتی می‌پردازند.
تجلی نیا اظهار داشت که تا کنون نزدیک به ۷۰۰ مرکز مشاوره راه‌اندازی شده و نیروی انسانی به آنها تخصیص یافته و به تدریج مراکز تجهیز خواهند شد و این مراکز به عنوان بازوهای عملیاتی برنامه نماد در سطح ناحیه، منطقه و شهرستان خدمت‌رسانی خواهند کرد.
وی در ادامه فرایند پنجم را ارجاع دانش‌آموزان نیازمند معاضدت قضایی، حمایتی و اجتماعی به نهادهای مربوطه عنوان کرد و گفت که وضعیت دانش‌آموز مورد ارزیابی قرار می‌گیرد و سپس اقدامات لازم انجام خواهند شد.
مدیرکل امور تربیتی، مشاوره و مراقبت در برابر آسیب‌های اجتماعی وزارت آموزش و پرورش خاطرنشان کرد که در برنامه نماد، سازمان برنامه و بودجه رئیس برنامه، قوه قضاییه نایب رئیس و آموزش و پرورش به عنوان دبیر این برنامه در سطح کشور فعالیت می‌کنند. آیین‌نامه اجرایی نماد ابتدا در شورای سیاست‌گذاری نماد و سپس در شورای اجتماعی کشور تصویب شد و به زودی برای اجرایی شدن به دستگاه‌ها ابلاغ می‌شود.
تجلی نیا با بیان اینکه دو بخش مهم برای ضمانت اجرایی ارائه خدمات به دانش‌آموزان وجود دارد، تصریح کرد: حضور فعال استانداران در جلسات شورای نماد و نظارت و پیگیری وزارت دادگستری، به ویژه مرجع ملی کودک در پیشگیری از وقوع جرم قوه قضائیه می‌تواند تاثیر بسزایی داشته باشد.
وی تأکید کرد که برنامه نماد صرفاً یک برنامه است و راهی صحیح برای خدمت‌رسانی به دانش‌آموزان می‌باشد و این نیازمند همکاری دستگاه‌ها و اعتماد دانش‌آموزان، اولیا و آموزگاران برای پیشگیری از آسیب‌های اجتماعی و حمایت‌های لازم است تا اگر کسی درگیر شود، در مراحل ابتدایی شناسایی و خدمات لازم ارائه شود.
مدیرکل امور تربیتی، مشاوره و مراقبت در برابر آسیب‌های اجتماعی وزارت آموزش و پرورش با اشاره به وجود اصولی مانند حفظ اخلاق حرفه‌ای و رعایت محرمانگی اطلاعات در برنامه نماد، عنوان کرد که اطلاعات به طور دوره‌ای پاکسازی می‌شود.
تجلی نیا همچنین یکی از اصول برنامه نماد را ارائه خدمات مراقبتی به دانش‌آموزان در حین دریافت خدمات آموزشی عنوان کرد و تصریح کرد: هدف این است که کودکان از خانواده جدا نشوند.
وی به طرح همیار مشاور اشاره کرد و گفت: این طرح در مقاطع اول و دوم متوسطه اجرا می‌شود؛ در آن دانش‌آموزان یک فرد را به عنوان همیار مشاور انتخاب می‌کنند تا با آموزش‌های ویژه‌ای که دریافت می‌کنند، به خود و دیگر دانش‌آموزان در پیشگیری از آسیب‌های اجتماعی کمک کنند.
مدیرکل امور تربیتی، مشاوره و مراقبت در برابر آسیب‌های اجتماعی وزارت آموزش و پرورش اعلام کرد که ما در حوزه آموزش و پرورش با کمبود نیروی مشاور مواجه هستیم و گفت: امسال ۶۰۰۰ نیروی مربی سبک زندگی جذب خواهند شد که به وظایف مراقبت از سلامت، تدریس ورزش، تربیتی و مشاوره‌ای خواهند پرداخت و همچنین ۸ هزار مربی مشاور جدید استخدام خواهند شد تا این کمبودها جبران گردد.
تجلی نیا همچنین به خط ۱۵۷۰ اشاره و بیان کرد که این خط ملی نماد یک خط فوریتی و مشاوره‌ای است که در ایام هدایت تحصیلی نیز به دانش‌آموزان در این زمینه مشاوره می‌دهد؛ مشاوران آموزش و پرورش از ساعت ۸ صبح تا ۸ شب آماده پاسخگویی به سوالات هستند.
وی با اشاره به ضرورت آگاهی دانش‌آموزان بیان کرد که در مواقع نیاز به شنونده و مشورت می‌توانند با این خط تماس بگیرند و مسائل و مشکلات خود را مطرح کنند و افرادی برای کمک به آنها پاسخگو خواهند بود. همچنین در تلاش هستیم این خط به یک شماره سه رقمی تبدیل شود و در حال حاضر تماس‌های با این خط رایگان بوده و فقط هزینه تماس از طرف دانش‌آموز محاسبه خواهد شد.
مدیرکل امور تربیتی، مشاوره و مراقبت در برابر آسیب‌های اجتماعی وزارت آموزش و پرورش بیان کرد که هدایت تحصیلی نقش بسزایی در مسائل اجتماعی دارد و از آمارهای مربوط به آزمون توانایی و رغبت، اعلام کرد که تا کنون بیش از ۹۱ درصد دانش‌آموزان این آزمون را گذرانده و تا پایان اردیبهشت فرصت برای شرکت وجود دارد.
تجلی نیا به عوامل مؤثر در زمینه پیشگیری نیز اشاره کرد و توضیح داد که دو دسته عوامل محافظت کننده و عوامل خطر وجود دارد و هدف اصلی ارتقاء عوامل محافظت کننده و کاهش عوامل خطر است. اگر بخواهیم در حوزه پیشگیری اقدامات مؤثری در آموزش و پرورش انجام دهیم، باید به هر دو دسته عوامل توجه ویژه‌ای داشته باشیم.