چالش بحران آب یکی از بحرانی ترین مسائلی است که کشور با آن دست به گریبان است. در این میان، حفاری و بهره برداری از چاه های غیرمجاز به عنوان یکی از عوامل اصلی افت سطح آب های زیرزمینی، خساراتی جبران ناپذیر به منابع آب کشور وارد کرده است. این چاه ها علاوه بر کاهش ذخایر آب زیرزمینی، با برداشت بی رویه، توازن اکولوژیکی نواحی مختلف را مختل می کنند. استمرار این روند می تواند به فرونشست زمین، افت کیفیت آب و حتی خشک شدن سفره های زیرزمینی منجر شود.
مدیریت و برخورد جدی با چاه های غیرمجاز، یکی از اولویت های اساسی سیاستگذاری های کلان در حوزه آب کشور به شمار می آید که به برنامه ریزی دقیق و اجرای قوانین محدودکننده تر نیاز دارد. یکی از پیشرفت های قابل توجه در مدیریت منابع آب، به کارگیری فناوری های نوین برای پایش و نظارت است.
در این زمینه، عبادی مدیر کل دفتر توسعه نظام های فنی، بهره برداری و دیسپاچینگ برقابی شرکت مدیریت منابع آب ایران، با اشاره به بهبود سامانه های نظارتی اعلام کرد که تمامی مراحل مرتبط با پرونده های منابع آب به صورت دیجیتالی انجام می شود. به عنوان نمونه، فعالیت های حفاری اکنون تحت نظارت سامانه های دولتی قرار می گیرد و گروه های گشت و بازرسی نیز از ابزارهای هوشمند برای نظارت دقیق تر استفاده می کنند.
در برنامه هفتم توسعه، اهداف مشخصی برای صرفه جویی و مدیریت مصرف آب تعیین شده است. یکی از این اهداف، کاهش ۱۵ میلیارد مترمکعبی برداشت آب در سرتاسر کشور است. همچنین، در بخش کشاورزی، برداشت آب باید به ۶۵ میلیارد مترمکعب تقلیل یابد. به منظور تحقق این هدف، ۶۹ محدوده مطالعاتی شناسایی شده و تمرکز بر ۸۹ محدوده بحرانی می تواند ۶۶ تا ۷۰ درصد از هدف کاهش برداشت را تحقق بخشد.
نصب ۴۵ هزار کنتور هوشمند جدید در کشور و انسداد ۵۰ هزار چاه
علاوه بر این، قوانین سخت گیرانه تری برای برخورد با برداشت های غیرمجاز تهیه شده است که شامل مجازات تخلیه غیرمجاز و کنترل برداشت های مازاد بر پروانه های بهره برداری می باشد. این قوانین در قالب آیین نامه هایی تنظیم و در حال بررسی نهایی در کمیسیون های مربوطه هستند.
از جمله طرح های سال آینده، می توان به نصب کنتورهای جدید و مسدود کردن چاه های غیرمجاز اشاره کرد. برنامه های سال ۱۴۰۳ در حوزه مدیریت منابع آب شامل نصب ۴۵ هزار کنتور جدید، مسدودسازی ۵۰ هزار چاه غیرمجاز و تعدیل پروانه های برداشت آب می باشد. این برنامه ها بر اساس پیشنهادات استان ها تدوین شده و برای اجرا در سال ۱۴۰۴ آماده خواهند شد.
انسداد ۲۷۲۳ چاه غیرمجاز در تهران
طبق اعلام حبیبی سرپرست معاونت حفاظت و بهره برداری شرکت آب منطقه ای تهران، در سال گذشته ۲۴۰۰ حلقه چاه غیرمجاز در استان تهران مسدود شده که از برداشت سالانه بیش از ۱۹ میلیون مترمکعب آب زیرزمینی جلوگیری به عمل آورده است. همچنین از ابتدای امسال، ۳۲۳ چاه غیرمجاز دیگر مسدود شده اند که مانع هدررفت یک میلیون مترمکعب آب شده است.
برای کنترل برداشت های مجاز، ۸۹۳ دستگاه کنتور هوشمند در سال گذشته و ۷۰ دستگاه در سه ماه اخیر روی چاه های دارای پروانه نصب شده است. همچنین ۵۳ حلقه چاه مجاز نیز مورد کاهش منصوبات قرار گرفته که صرفه جویی بیش از ۴ میلیون مترمکعب آب را به دنبال داشته است. علاوه بر این، ۱۲۰ دستگاه حفاری غیرمجاز نیز شناسایی و ضبط شده است.
در تهران نیز برنامه های کوتاه مدت و بلندمدتی برای مدیریت منابع آب طراحی شده است که شامل انسداد چاه های غیرمجاز، صرفه جویی در مصرف آب، نصب کنتورهای هوشمند، بهینه سازی روش های آبیاری، تغذیه مصنوعی سفره های آب زیرزمینی، پخش سیلاب و بارورسازی ابرها است.
مدیریت منابع آب کشور به همکاری مداوم بین بخش های مختلف نیاز دارد. طرح های احیا و تعادل بخشی منابع آب، همراه با استفاده از فناوری های نوین و اجرای قوانین سخت گیرانه، می تواند به ایجاد تعادل پایدار در بهره برداری از منابع آبی کشور کمک کند. ادامه این روند قادر خواهد بود به جلوگیری از بحران های عمیق تر در وضعیت منابع آبی کمک کرده و بسترهای توسعه پایدار در کشور را فراهم آورد.