طبق گفته خبرنگار گروه سیاست خارجی ایرنا، آغاز فعالیت دولت چهاردهم همزمان با وقوع تعدادی از رویدادهای پیش‌بینی‌نشده در سطح بین‌المللی بود. این دولت در روز ۹ مرداد ۱۴۰۳ و با برگزاری مراسم تحلیف رئیس‌جمهور خود فعالیتش را به صورت رسمی آغاز کرد، در حالی که در اولین روز کار خود، ایران با ترور ظالمانه شهید اسماعیل هنیه توسط رژیم صهیونیستی روبه‌رو شد که موجب تشدید بحران در منطقه گردید.
دولت چهاردهم با شرایطی آغاز به کار کرد که احتمالاً مشابه آن را تنها در سال‌های ابتدایی انقلاب و در وضعیت خاص آن زمان تجربه کرده بود.
مسعود پزشکیان در زمانی که کنترل امور کشور را به دست گرفته بود، به ویژه در منطقه غرب آسیا با چالش‌ها و تنش‌های جدیدی مواجه شد که بیش از ۱۰ ماه پیش به دنبال حمله رژیم صهیونیستی به غزه آغاز گردیده بود و این درگیری‌ها نسبت به مسائل گذشته در این منطقه متفاوت و بی‌سابقه بود.
دستگاه دیپلماسی و نهادهای مرتبط با سیاست خارجی دولت در بدو شروع فعالیت خود با مجموعه‌ای از مشکلات و چالش‌های متنوعی روبه‌رو بودند که نیاز به راهکارهای مختلفی داشت.
ترور شهید هنیه و اولین روز دولت
در شب نخست استقرار پزشکیان به عنوان رئیس‌جمهور چهاردهم، ترور شهید هنیه بحران جدیدی را برای کشور به همراه داشت که از دولت جدید انتظار می‌رفت که در شرایطی که هنوز کابینه کامل نشده بود، عملکرد هوشمندانه‌ای از خود نشان دهد.
در این شرایط، دستگاه دیپلماسی با هدایت و هماهنگی مثبت سید عباس عراقچی به عنوان رابط دولت جدید و علی باقری کنی به عنوان سرپرست دولت سیزدهم در وزارت امور خارجه، موفق شد با تدبیر و دورنگری، به جلب آرامش و جلوگیری از افزایش التهاب در بین مسائل حقوقی و سیاسی بین‌المللی بپردازد و کشور را در وضعیت دشوار آن زمان حفظ نماید.
مذاکرات هسته‌ای؛ چارچوبی نوین
مذاکره در خصوص رفع تحریم ها از جمله دغدغه‌های اصلی دستگاه دیپلماسی در روزهای ابتدایی فعالیت خود بود. در زمان اینکه سید عباس عراقچی رهبری دستگاه دیپلماسی را عهده‌دار شد، رئیس‌جمهور چهاردهم در دوران انتخاباتی خود بر اهمیت موضوع رفع تحریم‌ها تاکید داشته است.
دیپلمات‌ها با چالشی تازه در خصوص مذاکرات هسته‌ای روبرو شدند؛ این مذاکرات در طول سه سال فعالیت دولت سیزدهم باوجود پیگیری‌های دلسوزانه به خوبی پیش رفته بود، اما شرایط خاص بین‌المللی در سال‌های اخیر در کنار برخی رویدادهای داخلی بر سرانجام مطلوب مذاکرات هسته‌ای تأثیرگذار بود.
عراقچی در گام نخست با اشاره به دیدگاه دولت جدید در خصوص مذاکرات رفع تحریم‌ها، بر لزوم تنظیم متنی مناسب با تحولات جدید تأکید کرد. او همچنین در فرصت حضور در نیویورک برای شرکت در اجلاس سالانه مجمع عمومی سازمان ملل، به گفت‌وگو با همتایان خود و تأکید بر ضرورت احقاق حقوق مردم ایران پرداخت.
در این سفر، او با انجام مذاکرات متعدد با همتایان اروپایی خود و دیدار با وزرای امور خارجه چین و روسیه، بستر و زمینه‌ای جدید را به منظور پیشبرد مذاکرات برای دولت جدید فراهم آورد.
دستگاه دیپلماسی دولت پزشکیان همچنین در مسیر تأکید بر اصلی بودن مذاکره و ترسیم نقشه راه برای آغاز دور جدیدی از مذاکرات، طرف‌های غربی را از هر گونه اقدام مخرّب در چارچوب برجام و قطعنامه ۲۲۳۱ برحذر داشته و بر قاطعیت دولت در صورت اتخاذ رویکرد تقابلی از سوی غرب تأکید نمود.
تنظیم روابط با آژانس بین‌المللی انرژی اتمی و مقابله با توطئه‌های غربی در شورای حکام یکی دیگر از چالش‌های مهمی بود که دستگاه دیپلماسی در کنار سازمان انرژی اتمی با آن مواجه بود.
انتخاب رویکرد خصمانه و غیرسازنده از سوی کشورهای غربی، که ادعای واهی درباره ارسال موشک از سوی ایران به روسیه داشتند و به تبع آن موج تحریم‌ها و فشارها را دنبال کردند، در آخرین مرحله در ۱۰۰ روز اول فعالیت دولت با صدور یک قطعنامه ضد ایرانی در شورای حکام آژانس بین‌المللی انرژی اتمی همراه شد.
وزارت امور خارجه و دیگر نهادهای دولتی مرتبط با این موضوع با انتخاب رویکرد هوشمندانه و هشدار به طرف‌های غربی نسبت به افزایش تنش، موفق شدند تا پیش‌فرض غلط آن‌ها درباره عدم واکنش یا واکنش ضعیف ایران به موج جدید فشارها را برهم زده و آن‌ها را از ادامه روند خصمانه خود بازدارند.
جنون صهیونیستی و واکنش قاطع ایران
دستگاه سیاست خارجی کشور در ۱۰۰ روز نخست فعالیت خود با چالش‌های خاص و مطلوب دیگری روبرو بود. از ابتدای سال ۱۴۰۳، رژیم صهیونیستی با عبور از تمامی خطوط قرمز قبلی، اقدام به افزایش سیستماتیک تنش‌ها در منطقه و به ویژه نسبت به محور مقاومت نمود.
این رژیم با حمله به ساختمان کنسولی سفارت ایران در دمشق و سپس ترور شهید زاهدی اولین حرکت خود را آغاز کرد و در مراحل بعدی با ترور شهید هنیه در تهران و عملیات ترور فرماندهان حزب‌الله لبنان، در نهایت ترور شهید سید حسن نصرالله، سید هاشم صفی‌الدین و سرلشکر شهید عباس نیلفروشان، منازعه را به بالاترین سطح خود رساند.
این استراتژی صهیونیستی که هدف اصلی آن ارعاب و وادار کردن ایران و محور مقاومت به عقب‌نشینی بود، با واکنش قوی و محکم کشورمان در عملیات‌های وعده صادق ۱ و ۲ روبرو شد. تا در کنار جانفشانی‌ها و قدرت نمایی نیروهای مسلح ایران، دستگاه دیپلماسی چه در زمان شهید امیرعبداللهیان و چه در زمان سید عباس عراقچی، همواره در تعامل موثر با نیروهای مسلح کشورمان به پیش رفت.
سید عباس عراقچی در فاصله ۲۵ روز میان ترور شهید نصرالله و عملیات وعده صادق ۲ با سفر به ۹ کشور در منطقه، پیام‌آور صلح طلبی و هشداردهنده احتمال جنگ به آن‌ها بود. عراقچی در این سفر، نسبت به هر گونه همدستی کشورهای منطقه با رژیم صهیونیستی هشدار داد و عزم قاطعانه ایران برای مجازات رژیم صهیونیستی و همپیمانانش را اعلام کرد.
در این میان، سفر عراقچی به بیروت در بحرانی‌ترین وضعیت لبنان، در شرایطی که جنوب بیروت شدیدترین حملات هوایی رژیم قرار داشت، با تقویت روحیه نیروهای مقاومت در لبنان و بازسازی ساختار اتحاد جریانات سیاسی لبنان، نقشی سازنده و مؤثر در حفظ اتحاد در برابر هجمه‌های شدید صهیونیست‌ها ایفا کرد.
در مجموع، ۱۷ سفر عراقچی در ۱۰۰ روز نخست فعالیت دولت چهاردهم رکوردی بی‌سابقه در زمینه فعالیت‌های میدانی دستگاه دیپلماسی به شمار می‌رود. این سفرها علاوه بر ارسال پیام صلح‌طلبی و هشدار جنگ آفرینی ایران، بستری مناسب برای بهبود روابط با بسیاری از کشورهای منطقه و جهان فراهم کرد.
جهان غیر غربی؛ همبستگی بیشتر از همیشه
یکی دیگر از محوری‌ترین فعالیت‌های دستگاه سیاست خارجی دولت در ۱۰۰ روز ابتدایی فعالیتش، پیگیری مستمر چارچوب اتحاد کشورهای غیر غربی در بریکس بود.
عضویت رسمی ایران در سازمان همکاری شانگهای و اتحاد بریکس که نتیجه تلاش‌های شهیدان رئیسی و امیر عبداللهیان در طول ۳ سال گذشته است، تحولاتی مهم را برای کشور رقم زده که بیش از هر چیز می‌تواند طرح خصمانه اجماع غربی علیه کشورمان که پیش از این منجر به صدور متعددی از قطعنامه‌های شورای امنیت شده بود را با چالش جدی مواجه سازد.
دولت چهاردهم با استمرار این رویکرد متعهد به بهره‌برداری از فرصت‌ها در میان کشورهای غیر غربی، به تقویت حضور ایران در سازوکارهای مرتبط با بریکس و شانگهای پرداخت.
سفر پزشکیان و عراقچی به کازان و استفاده از فرصت اجلاس سران بریکس برای تقویت همکاری بیشتر میان قدرت‌های غیر غربی و همچنین بیان صدای مظلومیت ملت فلسطین در این نشست، یکی دیگر از جلوه‌های افتخارآفرین سیاست خارجی دولت بود.
دیپلماسی عمومی؛ نشانه‌گذاری دوستی با همسایگان
یکی از دیگر فعالیت‌ها و دستاوردهای وزارت امور خارجه در ۱۰۰ روز آغازین کار دولت وفاق، توجه ویژه دولتمردان به مقوله دیپلماسی عمومی بود.
در این راستا، سفر رئیس‌جمهور و وزیر امور خارجه به عراق و ترکمنستان به عنوان نمایانگر دیپلماسی عمومی جمهوری اسلامی ایران با همسایگان اهمیت داشت.
دیدار رئیس‌جمهور و وزیر امور خارجه از مناطق کرد نشین اقلیم شمال عراق، حضور در عتبات عالیات و دیدار با عشایر در جنوب عراق، روابط برادری ملت‌های ایران و عراق را به بهترین شکل ممکن به تصویر کشید.
در این راستا، سفر به ترکمنستان و حضور پزشکیان و عراقچی در مراسم یادبود سیصدمین سال تولد مختوم قلی فراغی، شاعر ایرانی ترکمن، و همچنین شرکت در همایش بین‌المللی «ارتباط متقابل زمان‌ها و تمدن‌ها – مبنای صلح و توسعه» در ترکمنستان، جنبه‌های دیگری از دوستی ملت‌های ایران و ترکمنستان را به نمایش گذاشت.
ایران جدید در زمانه‌ای نوین
پس از گذشت ۱۰۰ روز پرتنش از فعالیت دولت چهاردهم، حالا بیش از هر زمان دیگری تغییرات در جهان، منطقه و ایران به وضوح نمایان شده است. ایران جدید در جهانی نوین و منطقه‌ای بکر با چالش‌های تازه و فرصت‌های منحصر به فرد مواجه است.
منطقه غرب آسیا در حال حاضر در آستانه شکل‌گیری نظم جدیدی است که برخلاف خواسته‌های صهیونیسم، از دل اراده ملت‌های مسلمان این منطقه نشات خواهد گرفت و در این میان، ایران نقشی کلیدی در تعیین سرنوشت منطقه ایفا خواهد کرد.
جهان امروز در حالی با چالش‌های جدیدی از جمله بازگشت یکجانبه‌گرایی ترامپیسم در سیاست بین‌الملل و نزول مشروعیت هژمونی غربی در توجیه حمایت از رژیم اسرائیل روبرو است که همزمان فرصت‌هایی برای همکاری و شکل‌گیری قدرت‌های جدید در سطح جهان غیر غربی فراهم شده است.
فرصتی که می‌تواند غرب را در استفاده از ابزار تحریم و فشار بر مخالفانش ناتوان سازد.
دستگاه سیاست خارجی امروز بیش از هر زمان دیگری در تعیین سرنوشت کشور و کمک به توسعه آن تأثیرگذار است.