در طی پنج سال اخیر، سیلاب به یکی از وقایع غیرمترقبه و مکرر کشور تبدیل شده است. سیل ویرانگر فروردین ۹۸ که پنج استان از جمله خوزستان، لرستان و گلستان را تحت تاثیر قرار داد؛ سیلاب‌های فصلی در سیستان و بلوچستان؛ سیل امامزاده صالح در تهران در تابستان ۱۴۰۱ و به‌تازگی سیل در مشهد و همچنین سیل جاده چالوس و سوادکوه که در مرز مازندران و تهران واقع شده‌اند، نمونه‌های بارز سیلاب‌هایی هستند که نه تنها خسارات مالی به بار آورده، بلکه جان هموطنان را نیز به خطر انداخته‌اند.
کارشناسان بر این باورند که این سیلاب‌های فصلی، که در دهه‌های اخیر در ایران بی‌سابقه بوده، ناشی از تغییرات اقلیمی است. به عبارتی، تغییرات آب و هوایی و گرمایش زمین بخشی از بروز این سیلاب‌های غیرمنتظره و بارش‌های خارج از فصل را به نمایش گذاشته‌اند. در این زمینه، سؤالی مطرح می‌شود که جوامع شهری و روستایی چه میزان تاب‌آوری در برابر این پدیده دارند و آیا می‌توان خسارات ناشی از سیلاب را مدیریت کرد؟
در این خصوص با حسین ظفری، سخنگوی سازمان مدیریت بحران کشور گفت‌وگو داشتیم. این سازمان فرابخشی مسئول هماهنگی نهادهای مرتبط با شرایط اضطراری است تا از ظرفیت تمامی ارگان‌ها برای مدیریت بحران و امدادرسانی به آسیب‌دیدگان بهره‌برداری شود.
سیستان و بلوچستان و فارس؛ در صدر آسیب‌دیده‌های سیل
حسین ظفری در خصوص تعداد سیلاب‌های رخ داده در سه سال اخیر گفت: در سال ۱۴۰۰، وقوع ۵۵۵ مورد، در سال ۱۴۰۱ برابر ۶۷۵ سیلاب و در سال گذشته ۳۱۶ مورد سیلاب در کشور ثبت شد که بخش عمده‌ای از آنها در سیستان و بلوچستان و فارس رخ داده است.
وی مجموع خسارات ناشی از سیلاب‌های سه سال اخیر را ۲۱ هزار میلیارد تومان برآورد کرد و افزود: بیشترین خسارت‌ها در حوزه زیرساخت‌ها و راه‌ها مشاهده شده است.
وی ادامه داد: با توجه به اهمیت سیلاب و اثرات منفی آن، یک برنامه جامع برای مقابله با سیلاب در سه سطح بلندمدت، میان‌مدت و کوتاه‌مدت تدوین و اجرایی شده است.
بیشتر خسارات سیل به زیرساخت‌ها و راه‌ها مربوط می‌شود
ظفری به برنامه بلندمدت مقابله با سیلاب اشاره کرده و گفت: این برنامه با همکاری سایر نهادها در حال توسعه است و در آن به ساخت‌وساز، جایابی شهرها و همچنین تغییرات اقلیمی توجه ویژه‌ای شده است.
وی تصریح کرد: در برنامه میان‌مدت، به مسائل سازه‌ای و غیرسازه‌ای توجه شده است، به‌گونه‌ای که موضوعاتی نظیر ساماندهی حریم و لایروبی رودخانه‌ها در دستور کار قرار گرفته است.
سخنگوی سازمان مدیریت بحران کشور همچنین بیان داشت: تا کنون ۱۲۵ کیلومتر از حریم رودخانه‌ها ساماندهی شده است؛ به عنوان مثال، دیواره‌های رودخانه‌ها تقویت شده تا آب از بستر رودخانه خارج نشود.
ظفری در مورد لایروبی رودخانه‌ها گفت: در سال گذشته، هزار و ۱۰۲ کیلومتر از رودخانه‌ها لایروبی شد که این رقم در سال پیش از آن یعنی ۱۴۰۱ به میزان هزار و ۱۷۶ کیلومتر و در سال ۱۴۰۰ برابر ۸۷۲ کیلومتر بود. بنابراین، در مجموع سه هزار و ۱۵۰ کیلومتر از نقاط حساس و بحرانی رودخانه‌ها لایروبی شده است.
وی یادآور شد که با تلاش‌های صورت گرفته در لایروبی و ساماندهی رودخانه‌ها، از بروز بسیاری از سیلاب‌ها جلوگیری شده است.
هشدار قرمز به معنای خسارات قطعی است
سخنگوی سازمان مدیریت بحران بیان کرد که از بهمن سال گذشته تا پایان خردادماه، سه بار هشدار قرمز هواشناسی در کشور اعلام شده است. وی تصریح کرد: هشدار قرمز به معنای وقوع قطعی خسارات است.
ظفری یادآور شد: در همین دوره با توجه به لایروبی و ساماندهی رودخانه‌ها، جریان آب در مناطق غرب کشور به خوبی مدیریت شد و آبی به بیرون رودخانه‌ها وارد نشد، اما در سیستان و بلوچستان به دلیل خصوصیات دشت‌مانند این منطقه، سیلاب‌هایی مشاهده شد.
توجه ویژه به آبخیزداری و آبخوان‌داری
سخنگوی سازمان مدیریت بحران کشور توضیح داد که بخش دیگری از برنامه میان‌مدت به امور سازه‌ای مرتبط با آبخیزداری و آبخوان‌داری مُعطوف است. به گفته وی، با همکاری وزارت جهاد کشاورزی، توسعه آبخیزداری و آبخوان‌داری در حال اجرا است تا موجب تأخیر در ورود آب به رودخانه و مدیریت سیلاب گردد.
ظفری گفت: اکنون مطالعات جامعی برای اجرای طرح‌های آبخیزداری در ۲۰ میلیون هکتار انجام شده و این طرح‌ها به مرور اجرایی خواهند شد.
وی همچنین از برنامه کاشت درخت به عنوان یکی دیگر از طرح‌های میان‌مدت برای مدیریت سیلاب یاد کرد و افزود: طرح کاشت یک میلیارد نهال در طی چهار سال می‌تواند در مدیریت سیلاب و روان آب‌ها مؤثر باشد.
وی ادامه داد: در استان‌های خراسان شمالی، گلستان و آذربایجان غربی، این مطالعات به حوزه‌های اجرایی وارد شده‌اند.
سخنگوی سازمان مدیریت بحران کشور گفت: برنامه‌های کوتاه‌مدت برای مقابله با سیلاب شامل اعلان هشدارها به هموطنان و برگزاری برنامه‌های آگاهی‌بخشی عمومی به منظور کاهش خطرات انسانی در زمان بروز سیلاب است.
ورود بخش خصوصی به طرح‌های آبخیزداری
سخنگوی سازمان مدیریت بحران کشور یکی دیگر از برنامه‌های این سازمان برای مواجهه با سیلاب را بهره‌برداری از ظرفیت‌های مردمی در طرح‌های آبخیزداری و مهار روان آب‌ها عنوان کرد و گفت: بر اساس تحقیقات انجام شده، برای آبخیزداری به ۱۰۰ هزار میلیارد تومان اعتبار نیاز داریم.
ظفری توضیح داد: بخش کوچکی از این مبلغ که حدود پنج هزار میلیارد تومان می‌باشد، توسط دولت تأمین خواهد شد و بنابراین برای تسریع در اجرای این طرح‌ها به مشارکت مردم و شرکت‌های صنعتی نیازمندیم.
وی ادامه داد: در این طرح، افراد و شرکت‌ها و مجموعه‌های بزرگ صنعتی که به آب نیاز دارند، می‌توانند در احداث آب‌بند و سد‌های کوچک سرمایه‌گذاری کنند و در عوض سهم آب خود را دریافت نمایند.
سخنگوی سازمان مدیریت بحران کشور تأکید کرد که البته در مناطقی مانند اطراف دریاچه ارومیه این امکان وجود ندارد، اما در دیگر نواحی که هدر رفت آب وجود دارد، مانند جایی که آب به رودخانه‌های مرزی و دریا می‌ریزد، اجرای چنین طرح‌های مشارکتی در اولویت قرار دارد.
وی در ادامه از تسهیل اقدامات دولتی برای اجرایی شدن این طرح خبر داد و افزود: سازمان مدیریت بحران این مسئله را پیگیری می‌کند تا افرادی که مایل به همکاری هستند با همکاری استانداری، آب منطقه‌ای، جهاد کشاورزی و منابع طبیعی، سرمایه‌گذاری کنند.