سه وجه مثلث کنترل دیابت / جادوگری «فعالیت بدنی» برای مبتلایان به دیابت

، تعداد افرادی که به دیابت نوع یک و نوع ۲ مبتلا هستند، به‌طور روزافزونی در حال افزایش است. متاسفانه حدود ۷۵ درصد این بیماران در کشورهای با درآمد پایین و متوسط زندگی می‌کنند و نیمی از مبتلایان به دیابت، که بیش از ۲۳۰ میلیون نفر هستند، از بیماری خود اطلاع ندارند.

براساس آمار منتشره از آخرین مطالعه کشوری در سال ۱۴۰۰، تخمین زده می‌شود که تعداد کل بیماران دیابتی در جمعیت بالای ۲۵ سال در ایران بیش از ۷ میلیون نفر باشد و برخورداری از شیوع دیابت نیز در آن سال به بیش از ۱۴ درصد رسیده بود (میانگین قند خون در این جمعیت ۱۰۵.۵۱ میلی‌گرم در دسی‌لیتر محاسبه شده است)؛ که در این بین سهم زنان ۱۴.۷۱ درصد و مردان ۱۳.۴۴ درصد گزارش گردید. همچنین، شیوع پیش‌دیابت در جمعیت مذکور به ۲۴.۷۹ درصد بلغزیده که سهم زنان ۲۳.۵۴ درصد و مردان ۲۶.۳۵ درصد می‌باشد.

دیابت و عوارض مربوط به آن، از جمله اصلی‌ترین دلایل مرگ زودرس در بیشتر کشورها معرفی شده‌اند و در این بین، عوارض قلبی_عروقی، یکی از عواملی است که به مرگ مبتلایان به دیابت منجر می‌شود و در برخی کشورها، مسئول بیش از نیمی از مرگ‌ها هستند.

دکتر سودا محرم‌زاده – متخصص فیزیولوژی ورزش کلینیک دیابت پژوهشگاه رویان در گفت‌وگویی تفصیلی با ایسنا، با تأکید بر شیوع بالای دیابت در سطح جهانی، ابراز داشت: دیابت، یکی از علل اصلی مرگ‌ومیر در سطح جهانی به شمار می‌آید و درصد قابل توجهی از مردم به خاطر ابتلا به این بیماری غیرواگیر، جان خود را از دست می‌دهند.

وضعیت ابتلا به دیابت در جهان

وی در خصوص وضعیت جهانی ابتلا به دیابت اظهار داشت: بر اساس آخرین گزارش فدراسیون بین المللی دیابت (IDF) که در سال ۲۰۲۱ منتشر شده، شمار مبتلایان به دیابت در دنیا بیش از ۵۰۰ میلیون نفر است. سرعت شیوع دیابت به‌طور چشمگیری افزایش یافته و پیش‌بینی‌ها حاکی از آن است که تعداد مبتلایان به این بیماری تا سال ۲۰۳۰ به ۷۰۰ میلیون نفر خواهد رسید.

دیابت در ایران بالاتر از میانگین جهانی

محرم‌زاده با بیان اینکه نرخ رشد دیابت در ایران نیز رو به افزایش است، تصریح کرد: متاسفانه، روند رشد دیابت در کشور ما فراتر از میانگین جهانی می‌باشد. بر اساس گزارش‌های وزارت بهداشت، میزان شیوع دیابت بیش از ۱۵ درصد برآورد شده و تقریباً ۲۵ درصد از ایرانیان به «پیش‌دیابت» مبتلا هستند.

ارتباط تنگاتنگ دیابت نوع ۲ با سبک زندگی

این متخصص فیزیولوژی ورزش کلینیک دیابت پژوهشگاه رویان توضیح داد: صحبت از دیابت، بیشتر به «دیابت نوع ۲» اشاره دارد که ارتباط محکمی با سبک زندگی دارد. برخی از عوامل مؤثر بر بروز دیابت خارج از کنترل افراد قرار دارد، اما بسیاری از عوامل مستعد کننده به راحتی تحت کنترل هستند. تغییر در سبک زندگی می‌تواند به‌طرز چشم‌گیری احتمال ابتلا به دیابت را کاهش دهد.

دیابت چیست؟

محرم‌زاده در توضیح دلایل ابتلا به دیابت بیان کرد: موادغذایی که به‌طور روزانه مصرف می‌کنیم شامل سه درشت‌مغذی یعنی «چربی»، «کربوهیدرات» و «پروتئین» هستند. در افراد مبتلا به دیابت، توانایی بدن برای «متابولیزه کردن» کربوهیدرات‌ها کاهش یافته و به همین دلیل کربوهیدرات‌ها، پس از هضم و جذب به قند تبدیل می‌شوند، اما نمی‌توانند به درستی به سلول‌ها انتقال پیدا کنند. در این وضعیت، قند در خارج از سلول باقی‌مانده و تجمع آن در خون منجر به افزایش قند خون می‌شود که به این شرایط «دیابت» گفته می‌شود.

وی همچنین تأکید کرد که «ابتلا به دیابت» دارای طیف‌های مختلفی می‌باشد و این امکان وجود دارد که برخی از مبتلایان در مراحل ابتدایی بیماری و در وضعیت «پیش دیابت» قرار داشته باشند، جایی که هنوز قند خون‌ آنها به طور قابل توجهی بالا نرفته است.

این متخصص فیزیولوژی ورزش کلینیک دیابت پژوهشگاه رویان خاطرنشان کرد: افرادی که به چاقی مبتلا هستند، دارای توده عضلانی کمتر، کسانی که رژیم غذایی سالمی ندارند و به مقدار کافی سبزیجات و فیبر مصرف نمی‌کنند و مهم‌تر از همه، افرادی که زندگی بسیار کم‌تحرک دارند، در مسیر پیشرفت به سمت دیابت قرار دارند.

خطر فقر بافت عضلانی برای ابتلا به دیابت

وی در اشاره به باورهای اجتماعی درباره دیابت گفت: بر اساس تصور عمومی، فقط افراد چاق و دارای اضافه وزن به دیابت مبتلا می‌شوند؛ در حالی که شاهد افزایش شیوع دیابت در میان افرادی که چاق نیستند نیز هستیم. شیوع دیابت در افراد لاغر نشان می‌دهد که منبع بروز دیابت محدود به تجمع چربی در بدن نیست، بلکه «کمبود بافت عضلانی» نیز می‌تواند یکی از علل ابتلا به دیابت باشد.

محرم‌زاده بیان کرد: کمبود بافت عضلانی به «سبک زندگی افراد» بستگی دارد و این سبک زندگی نقشی کلیدی در پیشگیری از دیابت ایفا می‌کند. وقتی از سبک زندگی صحبت می‌کنیم، دو مؤلفه «سبک تغذیه» و «میزان فعالیت بدنی» در کانون توجه قرار می‌گیرند.

این متخصص فیزیولوژی ورزش کلینیک دیابت پژوهشگاه رویان افزود: نهادهای علمی بر اهمیت افزایش بافت عضلانی و بهبود ظرفیت متابولیزه کردن مواد غذایی تاکید دارند تا به پیشگیری از دیابت کمک کنند. فعالیت‌های ورزشی می‌توانند به شکل مؤثری موجب رشد بافت‌های عضلانی شوند. ماهیت سیستم عضلانی بدن همانند دیگر سیستم‌های بدنی است و اگر از آن استفاده نشود، تجزیه و ضعف آن را شاهد خواهیم بود.

محرم‌زاده ادامه داد: برخی افراد ممکن است رژیم غذایی سالمی داشته باشند، اما به فعالیت‌های ورزشی بی‌توجه هستند. عدم انجام فعالیت ورزشی موجب کاهش حجم عضلات و در نهایت، بروز خطرات جدی خواهد شد. برخی مراجعان کلینیک دیابت پژوهشگاه رویان بدون آنکه چاق باشند، هیچگونه فعالیت ورزشی انجام نمی‌دهند و عضلات آن‌ها آن‌قدر نازک شده که استخوان‌های زیر آن به روشنی حس می‌شود. فقدان بافت عضلانی، باعث می‌شود که افراد نتوانند مواد غذایی را به خوبی متابولیزه کرده و به این ترتیب، آستانه ابتلا به دیابت را تجربه کنند.

پیشگیری از دیابت با ورزش

این متخصص فیزیولوژی ورزش در کلینیک دیابت پژوهشگاه رویان تأکید کرد: فعالیت ورزشی برای جلوگیری از ابتلا به دیابت بسیار مهم است و فواید بی‌نظیری دارد که تقویت بافت‌های عضلانی یکی از آنها است. به‌علاوه، برای نگهداری یک سبک زندگی سالم، «تعادل میان دریافت و مصرف مواد غذایی» را باید در نظر داشت. معمولاً میزان موادغذایی دریافتی بالاتر از نیازهای پایه‌ای بدن است که این اضافات باید سوزانده شوند؛ اگر این اضافات مصرف نشود، در بدن انباشته می‌شود و به این ترتیب به مشکلات متابولیکی مانند چاقی، سندروم متابولیک و دیابت نوع ۲ منجر می‌شود.

۳ ضلع مثلث درمان دیابت

وی با اشاره به اینکه «تغذیه»، «دارودرمانی» و «فعالیت ورزشی» سه ضلع مثلث درمان دیابت نوع ۲ را تشکیل می‌دهند، تصریح کرد: اهمیت هر یک از این اضلاع به‌طور یکسان حائز اهمیت است. در صورتی که افراد مبتلا به دیابت نوع ۲ تنها داروهای تجویز شده را مصرف کنند و به الگوی غذایی و فعالیت ورزشی توجهی نداشته باشند، نه‌تنها وضعیت آنها بهتر نخواهد شد که به مصرف دارو نیز نیاز بیشتری پیدا خواهند کرد.

محرم‌زاده در توضیح الگوهای غذایی مناسب برای مبتلایان به دیابت نوع ۲ گفت: بیماران دیابتی باید میزان قند ساده و کالری دریافتی خود را بر اساس یک برنامه غذایی مناسب کاهش دهند و از پرخوری پرهیز کرده و در عوض، مصرف فیبر را افزایش دهند.

اهمیت ورزش و توقف عضله‌سوزی در دیابتی‌ها

این متخصص با بیان اینکه درباره فعالیت‌های ورزشی بیماران دیابتی کمتر صحبت می‌شود، افزود: پیاده‌روی، ساده‌ترین و در دسترس‌ترین فعالیت ممکن است، به نحوی که تمامی افراد جامعه می‌توانند با پیاده‌روی به کنترل قند خون خود کمک کنند. با اینکه پیاده‌روی می‌تواند به کنترل قند خون کمک شایانی کند، اما قادر به جبران نقص بزرگ بیماران دیابتی یعنی کمبود بافت عضلانی نیست. بیمارانی که به دلیل ضعف و کمبود بافت عضلانی دچار دیابت شده‌اند، تنها با پیاده‌روی نمی‌توانند این کمبود را به طور شایسته جبران کنند.

وی ادامه داد: ساخت و تقویت بافت عضلانی در بیماران دیابتی به دلیل دشواری جذب کربوهیدرات‌ها به آرامی پیش می‌رود. نه تنها تولید عضله با مشکل مواجه است بلکه میزان افت بافت عضلانی در این افراد بیشتر از سایرین خواهد بود. برنامه ورزشی بیماران دیابتی نوع ۲ باید به‌گونه‌ای طراحی شود که آمادگی جسمانی آنها در توقف روند از بین رفتن بافت عضلانی افزایش یابد.

چرایی کاهش عضله‌سازی در مبتلایان دیابت

این متخصص درباره دلایل افزایش سوخت عضلانی و کاهش تولید عضلانی در افراد مبتلا به دیابت توضیح داد: مقاومت به انسولین، بارزترین ویژگی دیابت نوع ۲ می‌باشد. انسولین مانند کلیدی است که درب سلول را به روی قند می‌گشاید. زمانی که انسولین کاهش می‌یابد یا سلول‌ها به آن پاسخی نمی‌دهند، مقاومت به انسولین بروز می‌کند. سیستم بدنی بیشتر مبتلایان دیابتی به انسولین به درستی پاسخ نمی‌دهد. انسولین در کنار ضروری بودن برای جذب قند توسط سلول، یک ماده مهم با فعالیت «آنابولیک» است که در ترمیم و رشد عضلات اثرگذار است.

وی ادامه داد: انسولین یکی از چهار هورمون کلیدی در ساخت عضله است؛ به همین خاطر، چون سلول‌های عضلانی در بدن بیماران دیابتی به انسولین به طور بهینه پاسخ نمی‌دهند، فرایند عضله‌سازی به درستی انجام نمی‌گیرد. معمولاً از سن ۳۰ سالگی به بعد، سالی بین ۱ تا ۲ درصد از بافت عضلانی از دست می‌رود و این میزان در مبتلایان به دیابت به چهار تا پنج درصد افزایش می‌یابد.

محرم‌زاده افزود: انجام حرکات قدرتی به تقویت عضلات کمک می‌کند؛ بنابراین برای داشتن عضلات قوی، باید تمریناتی فراتر از فعالیت‌های روتین روزانه انجام دهیم. تمرینات ورزشی از جمله استفاده از کش، وزنه‌زدن با دمبل، کار با دستگاه‌های بدنسازی یا با وزن بدن به افزایش بافت‌های عضلانی یاری می‌دهد. در نهایت افزایش بافت عضلانی به معنای وجود منابع بیشتر برای سوزاندن قند خون می‌باشد.

و اما ورزش‌های مناسب دیابتی‌ها

این متخصص فیزیولوژی ورزش ادامه داد: تمامی راهنماهای کنترل و درمان دیابت در سطح بین‌المللی بر اهمیت این نکته تأکید می‌کنند که برنامه ورزشی بیماران دیابتی باید حداقل شامل ۱۵۰ دقیقه فعالیت ورزشی هوازی مانند پیاده‌روی و شنا باشد و همچنین برای افزایش قدرت و حجم بافت عضلانی، باید دو جلسه غیرمتوالی در هفته تمرینات مقاومتی انجام دهند.

وی با تأکید بر اینکه تمام فعالیت‌های ورزشی به افزایش بافت منجر نمی‌شوند، بیان کرد: هر فعالیتی که باعث افزایش متابولیسم بدن شود، برای دیابتی‌ها سودمند نخواهد بود. به عنوان مثال، اگر هر روز ۴ طبقه یک ساختمان را بالا برویم، با اینکه ضربان قلب افزایش می‌یابد، اما این فعالیت به‌عنوان ورزش نمی‌تواند تمام فواید آن را برای بدن به همراه داشته باشد. در حالی که پیاده‌روی فواید زیادی دارد، نمی‌تواند جایگزین یک برنامه ورزشی مؤثر قرار گیرد. با این حال، اگر این فعالیت با شدت و مدت مناسب انجام شود، می‌تواند نقش مهمی در کنترل چربی‌های دور قلب و درون شکمی و همچنین مدیریت وزن ایفا کند.

چگونه بافت‌های تحلیل رفته دیابتی‌ها را به تنظیمات کارخانه بازگردانیم؟

محرم‌زاده با اشاره به نتایج پژوهش‌های ورزشی در این زمینه گفت: یافته‌های مطالعات ورزشی بسیار جالب و درخور توجه است. دوباره یادآور می‌شوم که مثلث درمان دیابت نوع ۲ از ۳ ضلع «دارو درمانی»، «ورزش» و «رعایت الگوی غذایی» تشکیل شده است. هدف «رعایت الگوی غذایی» و «دارو درمانی» کنترل دیابت است، اما ضلع سوم یعنی «ورزش» می‌تواند به شکلی معجزه‌آسا به درمان این بیماری کمک کند. در صورتی که برنامه ورزشی بر اساس ویژگی‌های بدنی فرد مبتلا به دیابت طراحی شود، می‌تواند موجب بازگشت بافت‌های تحلیل‌رفته و اصلاح عملکرد فیزیولوژیک در بیشتر بافت‌های بدن و نه تنها عضلات شود.

این متخصص فیزیولوژی ورزش کلینیک دیابت پژوهشگاه رویان افزود: ورزش آثار خاصی بر بدن دارد و توانایی بازسازی بافت‌هایی که به‌واسطه دیابت تحلیل رفته‌اند یا دچار تغییر ساختار و عملکرد شده‌اند را تا حد زیادی افزایش می‌دهد. برخلاف داروهای تجویز شده که ممکن است عوارض جانبی داشته باشند، ورزش بیشترین سود را برای سلامتی به همراه دارد. بدین ترتیب، بافت‌های مختلف بدن در اثر فعالیت ورزشی هورمون‌های شبه‌ای ترشح می‌کنند که بر سلامت قلب، استخوان، کبد، مغز و دیگر ارگان‌های بدن تأثیرگذار است. اگرچه علم هنوز به درک کاملی از چرایی اثر این هورمون‌ها دست نیافته و بیشتر تحقیق‌ها در مرحله‌های آزمایشگاهی هستند، تأثیر فعالیت ورزشی بر بافت‌ها و همچنین عضلات بدن انکارناپذیر است.

احتمال ابتلا به سایر بیماری‌ها با حرکات ورزشی اشتباه

وی با تأکید بر اینکه سلامت عمومی در بیماران دیابتی باید در حین ورزش در نظر گرفته شود، اظهار داشت: افراد مبتلا به دیابت معمولاً با چالش‌های مختلف سلامتی مواجه‌اند و به بیماری‌های گوناگونی نظیر آرتروز و التهاب دچار می‌شوند. لذا، قبل از شروع هرگونه فعالیت ورزشی، وضعیت جسمانی این گروه از بیماران باید دقیقاً بررسی شود.

محرم‌زاده در خصوص طراحی برنامه ورزشی مناسب برای بیماران دیابتی گفت: یک برنامه ورزشی اصولی باید در ابتدا به رفع مشکلات و چالش‌های بیماران نظیر زانو درد، کمر درد یا ضعف عضلانی تمرکز کند و سپس به اهداف دیگر همچون کاهش وزن بپردازد. برگزاری برنامه‌های ورزشی باید به‌صورت پیوسته و با ارزیابی‌های منظم انجام پذیرد و بیماران ملزم به پایبندی به برنامه خود هستند.

تاخیر در بهبود زخم‌ها در مبتلایان دیابت

این متخصص فیزیولوژی ورزش تأکید کرد: بیماران دیابتی احتمال بیشتری برای آسیب‌دیدگی نسبت به سایر افراد دارند و زخم‌های آنان معمولاً با تاخیر بهبود می‌یابند. زخم‌ها ممکن است به صورت ظاهری بر روی پوست پدیدار شود یا به صورت داخلی، مانند زخم تاندون باشند. با توجه به ریسک بالای آسیب‌دیدگی بیماران دیابتی، مدیریت فعالیت‌های ورزشی برای بهره‌برداری از فواید آن و در عین حال جلوگیری از آسیب ضروری است.

وی ادامه داد: بیماران مبتلا به دیابت باید در حین ورزش درد را احساس نکنند. اگر یک بیمار دیابتی به هنگام ورزش دردی را تجربه کند، باید متوجه شود که در حال آسیب‌دیدن است. فعالیت‌های ورزشی نباید با درد همراه باشند. افرادی که برنامه‌های ورزشی را برای بیماران دیابتی تدوین می‌کنند، بایستی اطلاعات کافی درباره مکانیسم بیماری دیابت، چالش‌های متعددی که این بیماران ممکن است با آن مواجه شوند و همچنین داروهای مصرفی آنان داشته باشند. پیش از آغاز هرگونه برنامه ورزشی، مشورت با یک متخصص مرتبط برای بیماران دیابتی الزامی است. خوشبختانه، گروهی از متخصصان فیزیولوژی ورزش با دانش کافی در این زمینه فعالیت می‌کنند.

از ورزش فرار نکنید

محرم‌زاده تأکید کرد: به همه افراد جامعه توصیه می‌کنم که از فعالیت بدنی پرهیز نکنند. همچنین افراد دیابتی باید آگاه باشند که ورزش می‌تواند تاثیرات فوق‌العاده‌ای در زندگی آن‌ها بگذارد. به عنوان کسی که سال‌ها در زمینه تجویز تمرینات ورزشی برای بیماران دیابتی مشغول بوده‌ام، باید بگویم که ورزش حقیقتاً می‌تواند معجزه‌ای برای دیابت باشد.