خبرگزاری مهر – گروه دانشگاه و فناوری؛ رهبر شهید آیتالله خامنهای در بازه زمانی چهار دهه همواره بر محور موضوع «علم و فناوری» تاکید کرده اند و در بیانات خود ضرورت حیاتی علم برای عزت، استقلال و اقتدار ملی ایران اسلامی را مورد توجه قرار دادند. ایشان با تکیه بر آموزههای دینی و نگاه راهبردی، نقش علم را نه یک ابزار تزئینی، بلکه موتور محرک تمدنسازی نوین اسلامی و عامل بقاء و پیشرفت کشور در برابر نظام سلطه میدانستند.
العلم سلطان؛ علم، اقتدار است
حدیث «العلم سلطان» (علم، قدرت است) یکی از پرتکرارترین مفاهیم مورد استفاده رهبر شهید بود. ایشان علم را پایه اصلی قدرت ملی، و عامل رهایی از وابستگی و ذلت معرفی میکردند. محور مشترک همه بیانات آن است که علم زیربنای اقتدار ملی، استقلال، عزت، امنیت، پیشرفت اقتصادی و تمدنسازی است و هیچ کشوری بدون دستیابی به مرجعیت علمی نمیتواند آیندهای مستقل و قدرتمند داشته باشد. بدین معنا که علم تنها یک فضیلت فرهنگی یا آموزشی نیست، بلکه مهمترین ابزار قدرت در دنیای امروز به شمار میآید. همانگونه که کشورهای پیشرفته توانستهاند با تکیه بر دانش، ثروت، نفوذ سیاسی و قدرت نظامی خود را افزایش دهند، جمهوری اسلامی نیز برای حفظ استقلال و عزت ملی ناگزیر از دستیابی به اقتدار علمی است.
پیشرفت علمی، کشور را قدرتمند میکند
بر اساس این دیدگاه، علم منشأ قدرت اقتصادی، سیاسی، فرهنگی و حتی امنیت ملی است. جامعهای که در تولید علم پیشرو باشد، از وابستگی رهایی مییابد، در تصمیمگیریهای جهانی اثرگذار میشود و میتواند آینده خود را مستقل از اراده قدرتهای خارجی رقم بزند. در مقابل، کشوری که از علم عقب بماند، ناچار به تبعیت از دیگران خواهد بود. از منظر رهبر شهید کشوری که از دانش بیبهره باشد، نمیتواند عزت، امنیت، استقلال، رفاه و هویت ملی خود را حفظ کند. بنابراین حرکت علمی یک نیاز مضاعف و مستمر است و نباید در هیچ شرایطی متوقف شود.
علمِ درونزا است که اقتدار میبخشد
رهبر شهید استقلال علمی را شرط بقاء و وابستگی علمی را «سم بزرگ» و مانع اصلی پیشرفت می دانستند و تاکید داشتند علم باید درونزا و بومی باشد و از حالت ترجمه صرف خارج شود. انقلاب اسلامی باعث ایجاد خودباوری علمی شد و دیوارهای تحریم فکری را فرو ریخت. ایشان در بیانات خود میان «علم وارداتی» و «علم درونزا» تفاوت اساسی می گذاشتند. استفاده از دانش جهانی امری ضروری دانسته میشود، اما وابستگی دائمی به تولیدات علمی دیگران، مانع استقلال کشور است. از این رو، دانشگاهها و مراکز پژوهشی باید از مرحله ترجمه و مصرف علم عبور کنند و به مرحله تولید دانش و نوآوری برسند. تنها علمی که در درون جامعه تولید شود، میتواند اقتدار واقعی ایجاد کند.
ما نباید به ترجمه و فراگیری اندوختههای دیگران اکتفا کنیم؛ علم را باید تولید کرد
ایشان علم را بهعنوان موتور توسعه اقتصادی معرفی و تأکید می کنند که علم به تنهایی کافی نیست؛ بلکه باید به فناوری تبدیل شود، فناوری به صنعت پیوند بخورد و صنعت نیز در خدمت توسعه ملی قرار گیرد. اقتصاد دانشبنیان نتیجه طبیعی چنین زنجیرهای است و میتواند کشور را از وابستگی اقتصادی رهایی بخشد. از منظر ایشان، دشمنان جمهوری اسلامی تنها با ابزارهای نظامی یا اقتصادی مقابله نمیکنند، بلکه یکی از اهداف اصلی آنان جلوگیری از پیشرفت علمی ایران است. توقف حرکت علمی، کاهش اعتماد به نفس نخبگان و وابسته نگه داشتن کشور از مهمترین اهداف نظام سلطه معرفی میشود. بنابراین حفظ شتاب علمی کشور یک ضرورت امنیتی و تمدنی محسوب میشود.
ما احتیاج داریم به اینکه از لحاظ علمی پیشرفت کنیم؛ این نیاز قطعی ماست
در ادامه بیانات، «پیشرفت علمی» بهعنوان یک حرکت دائمی و توقفناپذیر معرفی میشود. تأکید اصلی آن است که اگر کشوری بخواهد استقلال، امنیت و عزت خود را حفظ کند، باید حرکت علمی خود را بدون وقفه ادامه دهد. توقف در این مسیر، به معنای بازگشت به وابستگی و از دست دادن فرصتهای پیشرفت است. ازاینرو، یکی از مهمترین توصیههای رهبر شهید حفظ شتاب علمی و جلوگیری از کند شدن روند تولید علم است.
ایشان به دستاوردهای علمی جمهوری اسلامی پس از انقلاب اسلامی اشاره دارند و بر این نکته تاکید می کنند که بر اساس گزارشهای مراکز علمی بینالمللی، ایران در دهههای اخیر از نظر سرعت رشد علمی در میان کشورهای جهان جایگاه برجستهای یافته و در برخی شاخصها چندین برابر متوسط جهانی رشد کرده است و این پیشرفت نتیجه خودباوری ملی، تلاش پژوهشگران، سرمایهگذاری علمی و گسترش فعالیت دانشگاهها است.
از نگاه رهبر شهید یکی از مهمترین دستاوردهای انقلاب اسلامی، ایجاد اعتماد به نفس علمی در میان جوانان و پژوهشگران است. پیش از انقلاب، بسیاری از تواناییهای علمی کشور نادیده گرفته میشد و نوعی احساس ناتوانی در برابر قدرتهای علمی جهان وجود داشت؛ اما پس از انقلاب، باور به توانایی داخلی سبب شد که کشور در حوزههایی مانند فناوری هستهای، نانوفناوری، زیستفناوری، سلولهای بنیادی، پزشکی پیشرفته و صنایع دانشبنیان به دستاوردهای قابل توجهی برسد. در همین چارچوب، مفهوم خودباوری علمی جایگاه ویژهای دارد. خودباوری به این معناست که پژوهشگران و دانشجویان ایرانی به توانایی خود برای حل مسائل کشور، تولید فناوری و گسترش مرزهای دانش ایمان داشته باشند. این روحیه، زمینهساز نوآوری، خلاقیت و عبور از وابستگی علمی است و از آن بهعنوان یکی از بزرگترین سرمایههای علمی کشور یاد میشود.
امروز کشور نیازمند یک جهاد علمی است
جهاد علمی و جنبش نرمافزاری از جمله مفاهیم اصلی رهبر شهید در رهنمودهای حوزه علم و فناوری هستند. ایشان بارها بر شکستن مرزهای دانش و تولید علم (به جای مصرفکنندگی) تأکید کردهاند. این جنبش به معنای عبور از دانش موجود و دستیابی به نوآوری و نظریهپردازی است که نیازمند شجاعت علمی، جرأت و نوآوری است. تولید علم، فراتر از تولید مقاله، به معنای افزودن بر دانش بشری و ایجاد مرزهای جدید علمی است. مقصود ایشان از این جنبش، این است که پژوهشگران، استادان و دانشجویان باید مرزهای دانش را گسترش دهند و به تولید نظریه، فناوری و دانش بومی بپردازند. تولید علم، نشانه بلوغ علمی یک ملت و شرط دستیابی به مرجعیت علمی در جهان معرفی میشود.
جهاد علمی در بیانات ایشان به معنای تلاش مستمر، هدفمند و خستگیناپذیر برای تولید علم، توسعه فناوری و رفع نیازهای کشور تعریف میشود. همانگونه که در عرصههای دفاعی و اقتصادی نیاز به مجاهدت وجود دارد، در عرصه علم نیز باید با برنامهریزی، مدیریت صحیح و همت ملی به پیش رفت. این حرکت نیازمند مشارکت استادان، دانشجویان، پژوهشگران، مدیران و سیاستگذاران است.
تدوین و اجرای نقشه علمی جامع به عنوان زیرساخت حرکت علمی کشور
رهبر شهید در یکی بیانات خود با ارائه یک رهنمود موثر با عنوان نقشه جامع علمی، زمینه ساز تدوین و اجرای نقشه جامع علمی کشور شدند و این نقشه به عنوان یک سند علمی مهم کشور تدوین شد. از منظر ایشان تدوین و اجرای نقشه جامع علمی کشور به عنوان زیرساخت حرکت علمی کشور توانست نیازهای حال و آینده را شناسایی کرده و از پراکندهکاری جلوگیری کند. ایشان تاکید داشتند اجرای این نقشه، مهمتر از تهیه آن است و نیازمند عزم جدی مسئولان و گفتمانسازی در سطح جامعه است.
ایران به مرجع علمی جهان اسلام و جهان تبدیل شود
«هدف نهایی، رسیدن به جایگاهی است که ایران به مرجع علمی جهان اسلام و جهان تبدیل شود»، این بیان رهبر شهید نشان از اهمیت مفهوم مرجعیت علمی است. ایشان تاکید داشتند مرجعیت علمی باید به گونهای باشد که جویندگان علم برای استفاده از تازههای علمی، ناچار به یادگیری زبان فارسی باشند. این امر با همت بلند نسل جوان و برنامهریزی بلندمدت محقق خواهد شد و علاوه بر عزت ملی، به معنای خدمت به بشریت با ارائه علمی اخلاقمحور و انسانی است. چنین جایگاهی تنها از طریق استمرار پژوهش، سرمایهگذاری در علم و تربیت نیروی انسانی متخصص حاصل میشود.
علم باید «نافع» باشد و نیازهای امروز و فردای کشور را تأمین کند
رهبر شهید بر «علم نافع و پاسخگو» تاکید ویژه داشتند. از منظر ایشان علم باید نیازهای امروز و فردای کشور را تأمین کند و به حل مشکلات و رفع نیازهای اساسی جامعه (اقتصاد، سلامت، صنعت) بپردازد. تحقیقاتی که به درد کشور نمیخورد، یا صرفاً جنبهی تشریفاتی و رتبهسازی دارند، فاقد ارزش هستند. علم باید هم پاسخگوی نیاز امروز باشد و هم برای تأمین نیازهای آینده کشور برنامهریزی کند.
دانشگاه در منظومه فکری رهبر شهید جایگاهی محوری دارد. دانشگاه تنها محل آموزش نیست، بلکه مرکز تربیت نیروی انسانی، تولید دانش، شکلگیری اعتماد به نفس ملی و حل مسائل کشور است. دانشگاه باید محیطی باشد که علاوه بر آموزش، روحیه مسئولیتپذیری، استقلالخواهی و نوآوری را در نسل جوان تقویت کند. دانشگاهی که نسبت به آرمانهای ملی و استقلال کشور بیتفاوت باشد، حتی اگر از نظر علمی پیشرفته باشد، نمیتواند رسالت واقعی خود را انجام دهد.
از نگاه ایشان، پژوهش بهعنوان زیربنای آموزش و توسعه علمی معرفی میشود. آموزش بدون پژوهش، توان تولید علم ندارد و دانشگاهی که صرفاً به انتقال دانش موجود اکتفا کند، نمیتواند در مرزهای دانش نقشآفرین باشد. ازاینرو، تقویت مراکز تحقیقاتی، حمایت از پژوهشهای بنیادی و کاربردی و ایجاد ارتباط میان دانشگاه و صنعت، از الزامات پیشرفت علمی کشور است.
علم زمانی ارزش عملی پیدا میکند که به فناوری تبدیل شود
یکی از محورهای تکرارشونده در بیانات رهبر شهید، ارتباط علم با فناوری و صنعت است. در این دیدگاه، علم زمانی ارزش عملی پیدا میکند که به فناوری تبدیل شود و فناوری نیز در خدمت تولید، صنعت و توسعه اقتصادی قرار گیرد. اگر علم به فناوری منجر نشود یا فناوری در خدمت نیازهای کشور نباشد، بخش مهمی از ظرفیت آن بلااستفاده خواهد ماند. ازاینرو، توسعه اقتصاد دانشبنیان بهعنوان نتیجه طبیعی این زنجیره معرفی میشود.
همچنین ایشان بر نقش اقتصاد دانشبنیان تأکید داشتند. اقتصاد متکی بر دانش، اقتصادی است که ارزش افزوده آن از نوآوری، فناوری و سرمایه انسانی ناشی میشود. چنین اقتصادی ضمن افزایش بهرهوری، وابستگی کشور به منابع خام را کاهش میدهد و زمینه رقابت در عرصه جهانی را فراهم میسازد. بنابراین، پیشرفت علمی نهتنها یک هدف فرهنگی، بلکه پیششرط توسعه اقتصادی و رفاه عمومی نیز به شمار میآید.
علوم پایه، زیربنای توسعه فناوری و صنایع پیشرفتهاند
رهبر شهید همچنین، توجه ویژهای به علوم پایه و علوم انسانی داشتند. از منظر ایشان علوم پایه، زیربنای توسعه فناوری و صنایع پیشرفتهاند و علوم انسانی نیز مسیر مدیریت، فرهنگ، سیاست و تمدن را ترسیم میکنند. بنابراین، سرمایهگذاری همزمان در این دو حوزه برای دستیابی به پیشرفت متوازن ضروری است.
اسلام نه تنها مانع علم نیست، بلکه مشوق و پایهگذار آن است
یکی از محورهای رهنمودهای رهبر شهید در حوزه علم و فناوری تاکید بر رابطه علم و ایمان بود. ایشان با نقد جدی نگاه سکولار به علم، تأکید میکردند که اسلام نه تنها مانع علم نیست، بلکه بزرگترین مشوق و پایهگذار علم در دوران طلایی تمدن اسلامی بوده است. پیشرفت علمی در ایران اسلامی باید همراه با ایمان، اخلاق و تهذیب نفس باشد تا از انحرافات و پیامدهای منفی علم در غرب (تولید سلاحهای کشتار جمعی، فساد اخلاقی، تبعیض) در امان بماند. هدف، دستیابی به تمدن نوین اسلامی است که در آن، علم در خدمت عدالت، معنویت و سعادت بشر قرار میگیرد. در این بیانات، علم همواره در کنار اخلاق مطرح میشود. ازاینرو، تربیت اخلاقی در کنار تربیت علمی از وظایف اصلی نظام آموزشی و دانشگاهها دانسته میشود.
توقف یا کاهش سرعت پیشرفت علمی ممنوع است
رهبر شهید تاکید می کردند گرچه پیشرفتهای علمی چشمگیر بوده و سرعت آن از متوسط جهانی بالاتر است، اما ایران همچنان با غرب فاصله دارد و توقف یا کاهش سرعت پیشرفت علمی ممنوع است و هر گونه تردید در این مسیر، خلاف واقعیت و مصلحت کشور است. ایشان همواره هشدار میدادند دنیا متوقف نمیشود و رقبا در حال پیشرفتند. هر گونه تردید، انکار یا سیاهنمایی در مورد این پیشرفتها، خیانت به کشور و خدمت به دشمن است. دشمنان با ابزارهای مختلف (تحریم، جنگ روانی، ترور دانشمندان) در صدد متوقف کردن این حرکت هستند و ملت ایران باید با وحدت، بصیرت و استقامت در برابر این توطئهها بایستد.
اهمیت خودسازی علمی، اخلاقی و اعتقادی نیروهای انسانی
در کنار پیشرفت علمی، خودسازی علمی، اخلاقی و اعتقادی نیروهای انسانی، به ویژه جوانان، به عنوان یک وظیفه فردی و ملی در بیانات ایشان مطرح بوده است. این خودسازی، زمینهساز ایجاد یک جامعه اسلامیِ متعالی است که در آن، پیشرفت مادی و تعالی معنوی توأمان است و میتواند الگویی برای سایر ملتها، به ویژه جهان اسلام، باشد.
، بررسی بیانات رهبر شهید در حوزه علم و فناوری نشان می دهد که از منظر ایشان پیشرفت علمی تنها با افزایش تعداد دانشجویان یا مراکز آموزشی تحقق نمییابد، بلکه مستلزم شکلگیری یک نظام علمی پویا است که در آن پژوهش، نوآوری، خودباوری، فناوری، صنعت، اخلاق، مدیریت و اقتصاد دانشبنیان در تعامل با یکدیگر قرار گیرند. هدف نهایی چنین نظامی، دستیابی به اقتدار ملی مبتنی بر علم و تبدیل شدن ایران به یکی از مراجع علمی جهان است.
همچنین علم نه یک هدف مستقل، بلکه زیربنای همه ابعاد پیشرفت کشور است. اقتدار، استقلال، امنیت، اقتصاد، فرهنگ و عزت ملی همگی بر پایه تولید علم، نوآوری، پژوهش و خودباوری علمی استوار میشوند. این چارچوب فکری، زمینه ورود به مباحث فناوری، مرجعیت علمی، جهاد علمی، اقتصاد دانشبنیان و تمدنسازی را فراهم میکند.
مفهوم کلیبیانات رهبر شهید یک راهبرد جامع برای پیشرفت بر پایه «علم به عنوان عامل قدرت» ترسیم میکند که در آن، استقلال، عزت و پیشرفت در گرو تولید علم، خودباوری، نقشهریزی دقیق و تلاش جهادی نسل جوان است.
با تحلیل مضمون و مرکزیت معنایی ابرواژه، کلیدواژه مؤلفههای بیانات رهبر شهید درباره علم و فناوری به شرح زیر استخراج شده است:
ابرواژه اول: اقتدار علمی؛ جمله محوری: عامل اصلی که به یک ملت اقتدار میبخشد، علم است. پیام راهبردی: بدون اقتدار علمی، هیچ نوع اقتدار پایدار اقتصادی، فرهنگی یا سیاسی شکل نمیگیرد.
ابرواژه دوم: استقلال علمی؛ جمله محوری: علمِ درونزا است که اقتدار میبخشد. پیام راهبردی: استقلال سیاسی بدون استقلال علمی پایدار نخواهد بود.
ابرواژه سوم: تولید علم؛ جمله محوری: باید مرزهای علم را درنوردید و علم را تولید کرد. پیام راهبردی: کشور پیشرفته، تولیدکننده دانش است نه مصرفکننده آن.
ابرواژه چهارم: دانشگاه و پژوهش؛ جمله محوری: محیط های دانشگاهی و تحقیقاتی باید به مسئله علم توجه کنند. پیام راهبردی: دانشگاه موتور محرک پیشرفت علمی کشور است.
ابرواژه پنجم: فناوری و اقتصاد دانشبنیان؛ جمله محوری: علم را باید به فناوری، فناوری را به صنعت و صنعت را به توسعه کشور وصل کرد. پیام راهبردی: اقتصاد دانشبنیان محصول طبیعی توسعه علمی است.
ابرواژه ششم: جهاد علمی؛ جمله محوری: باید برای کسب علم و تحقیق جهاد کرد. پیام راهبردی: شتاب علمی بدون مجاهدت علمی امکانپذیر نیست.
ابرواژه هفتم: تمدنسازی علمی؛ جمله محوری: علم موتور محرک تمدنسازی و پیشرفت کشور است. پیام راهبردی: غایت علم، ساخت جامعهای پیشرفته، مستقل و برخوردار از کرامت انسانی است.
از منظر تحلیل مضمون بیانات رهبر شهید سه مضمون اصلی به دست آمده است: 1) علم به مثابه منبع اقتدار ملی 2) استقلال و خوداتکایی علمی 3) تولید و نوآوری علمی به جای مصرف علم که این سه مضمون تقریباً تمامی مفاهیمی مانند دانشگاه، پژوهش، فناوری، نخبگان، جهاد علمی و جنبش نرمافزاری را در بر میگیرند.