بیماری کیست تخمدان ناشی از تشکیل یک یا چند کیست غیرطبیعی در تخمدان می‌باشد. این کیست‌ها که حاوی مایع هستند، می‌توانند درون یا بر روی تخمدان‌ها ظاهر شوند. انواع مختلفی از این بیماری وجود داشته که شایع‌ترین آن‌ها به کیست‌های فولیکولی مربوط می‌شود. این کیست‌ها به دلیل رشد غیرطبیعی یکی از فولیکول‌های تولیدکننده تخمک و در برخی از مراحل زندگی به طور معمول در تمامی زنان ایجاد می‌شوند. ابعاد کیست‌های فولیکولی معمولاً بیش از ۳ سانتی‌متر است و نباید آن‌ها را با فولیکول تخمکی که در زمان تخمک‌گذاری ممکن است به ۲۵ میلی‌متر برسد، اشتباه گرفت. بیش از ۸۰ درصد این کیست‌ها معمولاً پس از گذشت ۶ تا ۸ هفته به صورت خودبه‌خود یا با استفاده از قرص‌های پیشگیری از بارداری ناپدید می‌شوند و عموماً ایجاد مشکل نمی‌کنند. توده‌های کیستیک عموماً در سنین ۲۲ تا ۴۵ سالگی مشاهده می‌شوند و تقریباً ۸۰ تا ۸۵ درصد آن‌ها خوش‌خیم بوده و خطر ابتلا به سرطان را ندارند.
انواع کیست‌های تخمدان
کیست فولیکولار: شایع‌ترین نوع کیست تخمدان، کیست فولیکولار است که از رشد یک فولیکول ناشی می‌شود. فولیکول کیسه‌ای حاوی مایع طبیعی و یک تخمک می‌باشد. این کیست‌ها وقتی شکل می‌گیرند که فولیکول در طی چرخه قاعدگی به شکل غیرطبیعی بزرگ می‌شود و فرآیند آزادسازی تخمک انجام نمی‌شود.
کیست‌های هموراژیک یا اندومتریوئید: این نوع کیست‌ها ممکن است در نتیجه‌ی جراحت یا نشت عروق خونی کوچک به داخل کیسه تخمک که حاوی خون هستند، ایجاد شوند و به همین دلیل به آن‌ها کیست‌های هموراژیک یا اندومتریوئید گفته می‌شود.
کیست‌های درموئید: گاهی اوقات بافت‌های تخمدان اقدام به رشد غیرطبیعی می‌کنند و می‌توانند بافت‌هایی مانند مو یا دندان را تشکیل دهند. این کیست‌ها که حاوی بافت‌های غیرطبیعی هستند، تحت عنوان کیست‌های درموئید شناخته می‌شوند.
کیست‌های پلی کیستیک (PCO): در برخی موارد، چند تخمک منجر به ایجاد چند کیست می‌شوند و این فرآیند تکرار شده و در نتیجه تعداد زیادی کیست کوچک در تخمدان‌ها ایجاد خواهد شد که به آن‌ها تخمدان‌های «پلی کیستیک» می‌گویند. این کیست‌ها عموماً خوش‌خیم هستند، ولی درمان آن‌ها بسته به شرایط فرد—مانند وزن و همچنین وضعیت زناشویی و تمایل به بارداری—متفاوت خواهد بود و نیاز به ارزیابی دقیق‌تری دارد که شامل مراجعه‌های متعدد به پزشک است.
کیست‌های فونکسیونل: همچنین، کیست‌های لوتیئنی ممکن است از محل فولیکول در مرحله دوم دوره قاعدگی ایجاد شوند، که به آن‌ها کیست «فونکسیونل» گفته می‌شود و خطرناک نیستند.
علت‌های بروز کیست تخمدان چیست؟
اختلال عملکرد تخمدان: عمدتاً، کیست‌های تخمدان به دلیل اختلال عملکرد و اختلالات هورمونی به وجود می‌آیند و ریسک ابتلا به آن‌ها در افرادی که سیگار مصرف می‌کنند، افزایش می‌یابد.
چاقی: چاقی یکی از عوامل مهم و قابل درمان کیست‌های تخمدان و همچنین مشکل اساسی در نازایی محسوب می‌شود. با درمان چاقی، انتظار می‌رود که کیست‌ها از بین بروند و قدرت باروری افزایش یابد.
عدم تخمک‌گذاری: یکی دیگر از علل پیدایش این بیماری، عدم تخمک‌گذاری است. در این وضعیت، فولیکولی که معمولاً باید در روز چهاردهم پس از شروع عادت ماهیانه پاره شده و تخمک را آزاد کند، این امر را انجام نمی‌دهد و در نتیجه می‌تواند به کیست تبدیل شود.
علل مادرزادی: برخی کیست‌ها ممکن است منشأ مادرزادی داشته باشند و دیگر موارد نیز می‌توانند به دلیل متاستاز توده‌های رحم، معده، پستان و روده به تخمدان به وجود بیایند. (متاستاز به معنای انتقال توده از یک بخش به بخش دیگر بدن است.)
داروهای محرک بارداری: استفاده از داروهای محرک بارداری نیز می‌تواند به عنوان یکی از عوامل تأثیرگذار در بروز کیست‌های تخمدان مطرح شود.
هورمون پرولاکتین: افزایش سطح هورمون پرولاکتین (هورمونی که تحریک‌کننده تولید شیر است) نیز ممکن است از دلایل دیگر ایجاد کیست تخمدان باشد.
به طور کلی، حدود ۸۰ تا ۸۵ درصد کل توده‌های تخمدان خوش خیم هستند و احتمال سرطانی شدن این توده‌ها در سنین زیر چهل و پنج سال گی کمتر از ۶ درصد است.
علائم کیست تخمدان چیست؟
نشانه‌ها و علائم کیست تخمدان بسته به نوع آن متفاوت می‌باشد. از جمله علائم کیست تخمدان می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
درد شدید در ناحیه شکم و لگن
دردهای ناگهانی که ممکن است ناشی از پارگی کیست یا پیچ خوردن آن باشد
نفخ شکمی
اختلالات در چرخه قاعدگی
احساس تهوع و استفراغ
تغییرات در تعداد ضربان قلب
درد هنگام رابطه جنسی
احساس خستگی که ممکن است ناشی از خونریزی داخلی باشد
تکرر ادرار به سبب فشار کیست‌ها بر مثانه یا دردی در ناحیه پهلو به علت فشار بر کلیه
برخی از خانم‌ها ممکن است وجود کیست را زمانی متوجه شوند که قصد بارداری دارند. به علاوه، معمولاً کیست‌های غیرعملکردی و غیرهورمونی در مراحل اولیه علامت خاصی تولید نمی‌کنند مگر اینکه از نوع فعال هورمونی باشند که نشانه‌های آن می‌تواند عدم تعادل هورمونی مانند خونریزی غیرطبیعی باشد.
کیست‌های اندومتریوز: بیماری آندومتریوز با نشانه‌هایی نظیر اختلال در قاعدگی، دردهای زیر شکم، درد شدید هنگام نزدیکی و قاعدگی، درد موقع اجابت مزاج و لکه‌بینی نمایان می‌شود و در برخی موارد حتی ناباروری تنها علامت کیست تخمدان ممکن است باشد.
عوارض کیست تخمدان چیست؟
این بیماری می‌تواند منجر به دردهای شدید در ناحیه شکم، اختلالات قاعدگی و… گردد. درد می‌تواند ناشی از پارگی کیست، رشد سریع آن، خونریزی درون کیست یا پیچ خوردن آن باشد.
تشخیص کیست تخمدان
تشخیص این نوع کیست ممکن است در حین معاینه لگنی انجام شود. در صورت مشکوک بودن پزشک در مورد وجود کیست، معمولاً تعدادی آزمایش را برای تعیین دقیق وجود و نوع آن تجویز خواهد کرد. در این راستا، پزشک به اندازه کیست و محتوای درونی آن (چه جامد، مایع یا مخلوط) توجه دارد تا بهترین روش درمان را پیشنهاد دهد. کیست‌های مملو از مایع معمولاً سرطانی نیستند اما کیست‌های پر از مواد جامد یا ترکیبی از جامد و مایع باید تحت آزمایشات بیشتری قرار بگیرند که معمولاً با استفاده از سونوگرافی (اولتراسوند) تشخیص داده می‌شوند و مگر در موارد حاد که نیاز به جراحی دارد، معمولاً قابل درمان با داروها و روش‌های تسکینی خواهند بود. کیست‌ها همچنین می‌توانند با استفاده از دیگر روش‌های تصویربرداری مانند اسکن CAT یا MRI شناسایی شوند.
به طور معمول، قبل از زمان یائسگی به دلیل وجود چرخه قاعدگی، کیست‌ها نیازی به جراحی ندارند و با نظارت پزشک از بین می‌روند، اما در دوران یائسگی، پزشک ممکن است با معاینه متوجه بزرگ شدن کیست شود و در این صورت توصیه به انجام جراحی برای حذف آن می‌شود. بانوان بین ۵۰ تا ۷۰ سال بیشتر در معرض کیست‌های بدخیم و سرطانی قرار دارند.
راه‌های پیشگیری از کیست تخمدان
اگرچه بیشتر کیست‌های تخمدانی حتی بعد از ۴۰ سالگی خوش‌خیم هستند، اما احتمال بدخیم شدن کیست‌هایی که بعد از این سن ایجاد می‌شوند، بیشتر می‌باشد. بنابراین، تشخیص به موقع کیست‌ها از اهمیت بسیاری برخوردار است. پزشکان به شدت توصیه می‌کنند که سه عامل چاقی، رشد غیرعادی موهای زائد (هیرسوتیسم) و ناهنجاری‌های قاعدگی بایستی جدی گرفته شوند. به‌طور طبیعی، قاعدگی معمولاً تا دو سال پس از بلوغ ناپایدار است، اما پس از آن در صورت مشاهده نامنظمی، باید به پزشک مراجعه شود.
پیشگیری بدون استفاده از دارو برای کیست تخمدان وجود ندارد، اما تجربه نشان می‌دهد که زنانی که از قرص‌های پیشگیری از بارداری استفاده می‌کنند کمتر دچار کیست تخمدان می‌شوند و در دوران بارداری و شیر دادن به دلیل کاهش فعالیت تخمدان، کیست‌ها کمتر مشاهده می‌شوند و اگر هم وجود داشته باشند، به طور خود به خود بهبود می‌یابند. معمولاً زنانی که تأخیر در ازدواج دارند و دیر باردار می‌شوند، بیشتر در معرض این نوع کیست‌ها قرار می‌گیرند. با این حال نمی‌توان به قطعیت گفت که تمامی خانم‌ها بایستی از قرص‌های پیشگیری از بارداری استفاده کنند، چرا که همه زنان به کیست تخمدان مبتلا نمی‌شوند. بنابراین، پیشنهاد می‌شود که مراجعه سالانه به پزشک متخصص حائز اهمیت است، به ویژه پس از سن ۵۰ سالگی که برای افراد در این گروه سنی، خطر مشکلات تخمدانی (سرطان) بیشتر است و این افراد باید هر شش ماه یک‌بار به معاینه دقیق بپردازند. به طور کلی، برای درمان کیست‌ها، استفاده از قرص‌های پیشگیری از بارداری به عنوان روشی ساده و کم‌هزینه شناخته می‌شود، اما بیمار باید تحت نظارت پزشک متخصص قرار گیرد و به نوع کیست‌ها که مقاوم به درمان هستند توجه داشته باشد. در صورت بروز دردهای مبهم در ناحیه لگن، لکه‌بینی یا اختلال در عادت ماهانه، مراجعه به متخصص زنان الزامی است و باید در زمان مناسب سونوگرافی انجام شود تا نوع کیست مشخص و درمان صحیح آغاز گردد، زیرا اکثر این کیست‌ها در صورت شناسایی به موقع با درمان دارویی (با استفاده از هورمون‌ها) رفع می‌شوند و به ندرت نیاز به جراحی لاپاروسکوپی دارد.
راه‌های درمان کیست تخمدان
روش‌های درمان کیست تخمدان بسته به سن، وضعیت جسمی بیمار، علائم بیماری، شاخص‌های سونوگرافی و آزمایش‌های خون متفاوت هستند.
دارو درمانی: با توجه به اینکه اغلب کیست‌های تخمدان از نوع فیزیولوژیک هستند، معمولاً با درمان دارویی برطرف خواهند شد و حتی در صورتی که بیمار کیست ساده فیزیولوژیک داشته باشد و هیچ دارویی هم مصرف نکند، معمولاً انتظار می‌رود کیست در طی دو ماه کوچک شود. اما اگر پس از این مدت اندازه کیست تغییر نکند یا بزرگ‌تر شود، لازم است به دنبال علت اصلی آن رفت.
جراحی: کیست‌های تخمدان می‌توانند با استفاده از روش جراحی باز یا لاپاراسکوپی عمل شوند و جراح باید بر اساس شرایط بیمار، نوع کیست و نتایج آزمایشات، بهترین روش را اتخاذ کند. همچنین تجربه جراح و امکانات مالی در دسترس او نیز بر انتخاب روش جراحی تأثیر می‌گذارد.
فعالیت ورزشی و رژیم غذایی مناسب برای کیست تخمدان
برای برخی از انواع کیست‌ها که علل آن‌ها ناشناخته است، رژیم غذایی خاصی شناخته نشده است، اما در مورد برخی کیست‌های تخمدانی رابطه‌ای بین نوع تغذیه و بروز این بیماری وجود دارد. رعایت رژیم‌های غذایی سرشار از چربی و گوشت قرمز احتمال ابتلا به بیماری آندومتریوز را افزایش می‌دهد. به همین دلیل، توصیه می‌شود افرادی که سابقه این بیماری در خانواده‌شان وجود دارد، رژیم غذایی شامل میوه‌ها و سبزیجات بیشتر مصرف کنند و همچنین مصرف محصولات فرآوری شده و پخته شده، مانند انواع شیرینی، کیک، کلوچه و آبمیوه‌های مصنوعی مثل ساندیس، نوشیدنی‌هایی مانند نوشابه و نان‌های سفید را محدود نمایند. بارداری و شیردهی نیز می‌تواند احتمال ابتلا به این بیماری را کاهش دهد و به عنوان عاملی محافظتی محسوب می‌شود.
بسیاری از بیمارانی که از وجود کیست تخمدان آگاه می‌شوند، نمی‌دانند که آیا ورزش و فعالیت بدنی برای آن‌ها مضر است یا خیر. پزشک ممکن است بسته به نوع کیست و اندازه آن، فعالیت ورزشی شدید را منع کند تا از احتمال پارگی کیست کاسته شود، اما برای کیست‌های کوچک هیچ محدودیتی وجود ندارد. به طور کلی، زنان مبتلا به کیست تخمدان که تحت درمان دارویی هستند باید از ورزش‌های پرش، کششی، دوومیدانی، شنا و یوگا دوری کنند و هر فعالیتی که فشار به ناحیه لگن وارد کند، ممنوع است.