«هدف ما این است که به شغل تحویل‌دار بانکی محدود نشویم و فعالیت‌مان را تنها به امانت‌دادن و پس‌گرفتن کتاب‌ها محدود نکنیم. قصد داریم کتابخانه را به یک مرکز اجتماعی – فرهنگی تبدیل کنیم.»
، کلیدواژه‌های «کتابخانه عمومی» و «کسب‌وکار کوچک» مفاهیم اساسی همایشی هستند که نخستین بار در شیراز برپا شد و دوره دوم آن در مشهد در حال برگزاری است. این دو واژه به ظاهر نامربوط در یک کانتکست، تطبیق‌شان در یک مکان چالش‌برانگیز به‌نظر می‌رسد. معمولاً مفهوم رایج از کتابخانه‌ها به فضایی اطلاق می‌شود که مانند مخزنی برای کتاب‌ها عمل کرده و دارای قرائت‌خانه‌ای است که در مواقع نزدیک به کنکور، مملو از مراجعه‌کنندگان می‌شود و در روزهای عادی، به منزلگاهی خلوت تبدیل می‌گردد. افراد معمولاً به دنبال کتاب‌هایی هستند تا از قفسه‌ها پیدا کنند یا سؤالات خود را از کتابداران بپرسند. به بیان دیگر، کتابخانه‌های سنتی عمدتاً فضایی ساکت و زیان‌ده هستند که درآمدی برای آن‌ها ایجاد نمی‌شود؛ اما این تعریف‌ها هم‌اکنون در حال کهنه شدن است. با رصد سخنرانی‌ها به وضوح مشخص می‌شود که آن‌ها در پی تغییر این نگرش قدیمی به کتابخانه‌ها هستند.
علی‌اکبر سبزیان، مدیرکل نهاد کتابخانه‌های عمومی خراسان رضوی می‌گوید: «ساختار کتابخانه‌های عمومی در دنیا و به تبع آن در ایران در حال تغییر از فرم سنتی به نسل نوین است. امروزه کتابخانه‌ها دیگر صرفاً مکانی برای امانت‌گیری کتاب به شمار نمی‌روند؛ بلکه به فرهنگسراهایی اجتماعی تبدیل شده‌اند و کارکردهای خود را فراتر از آنچه که سنتی می‌شناختیم، تعریف کرده‌اند. نسل جدید کتابخانه‌های عمومی به‌عنوان مکان سوم، دانشگاه مردمی، مراکز غیررسمی آموزش و مهارت‌افزایی و فرهنگسراهای اجتماعی عمل می‌کنند. باید به این نکته مهم توجه کرد که یکی از مسائل و چالش‌های بزرگ کشورهای توسعه‌یافته امروز، موارد اقتصادی و شکل‌گیری کسب‌وکارهای نوین است.»
کتابخانه‌ها با شناخت درست از جامعه محلی، شناخت ظرفیت‌ها و نیازها، منابع مناسبی را با در نظر گرفتن نیازهای جامعه انتخاب و به‌راحتی در دسترس قرار می‌دهند، ارتباط میان متقاضیان کار و صاحبان سرمایه و جویندگان نیروی کار را برقرار کرده، از فضای موجود برای تقویت بازاریابی، عرضه محصولات، اطلاع‌رسانی و ترویج کسب‌وکارها بهره‌برداری کرده و فضایی آموزش‌دهنده برای تقویت دانش‌محوری کسب‌وکار را فراهم می‌آورند.
در حاشیه این همایش، نمایشگاهی از کسب‌وکارهای کوچک در کتابخانه مرکزی مشهد دایر شده و از استان‌های همدان، خراسان رضوی، مازندران، زنجان، هرمزگان، سمنان، یزد، خراسان جنوبی، سیستان و بلوچستان و اردبیل نمونه‌هایی از فعالیت‌های کسب‌وکاری خود را به نمایش گذاشته‌اند؛ از خیاطی و گلیم‌بافی گرفته تا سوزن‌دوزی، حصیربافی و احیای هنرهای محلی که به فراموشی سپرده شده‌اند، نظیر زربافی و چاروق‌سازی. کتابدارانی که در این استان‌ها به این فعالیت‌ها مشغول‌اند به‌عنوان نمایندگان غرفه‌ها حضور دارند و، در کمال میل، برای مخاطبان از فعالیت‌های خود توضیح می‌دهند. علیرغم شلوغی در ساعات بعدازظهر، این کتابداران می‌گویند که در صبح‌ها نیز گاهی مراجعه‌کنندگان زیادی دارند. با آن‌ها به گفتگو نشستم؛ یکی از آن‌ها به معرق‌کاری اشاره می‌کند، درحالی‌که دیگری برایم از شغل کتابداری خود صحبت می‌کند.
برای مطالعه بیشتر:
خدمات کتابخانه‌های عمومی باید محور نیازهای جامعه باشد
در مواجهه با همایش، همه با قاطعیت از آن دفاع می‌کنند و تأکید دارند: «می‌خواهیم از شکل سنتی کتابخانه فاصله بگیریم و خود را در بطن جامعه قرار دهیم؛ به فعالان اجتماعی تبدیل شویم و در شرایط انزوا و سکوت قرار نگیریم.» آن‌ها قدم‌های مثبتی در این راستا برداشته‌اند و محصولات خود را ارائه داده‌اند؛ هرچند به درستی می‌گویند که فعالیت‌هایشان فراتر از آن چیزی است که در اینجا نمایش می‌دهند. آن‌ها فقط کتابدار نیستند، بلکه چنین افرادی همچون روان‌شناس و کارآفرین و مشاور اقتصادی را نیز شامل می‌شوند.
موضوع همایش را به‌دور از سخنرانی‌های رسمی و گاهی خسته‌کننده این‌گونه مطرح می‌کنند: «کتابخانه به‌هیچ‌وجه نمی‌خواهد خود را مستقیم وارد حوزه اقتصادی نماید یا برنامه‌های آموزشی برگزار کند؛ بلکه کتابدار به عنوان مشاور و واسط عمل می‌کند. ما به‌عنوان کتابدار، گاهی مواجه می‌شویم که مراجعه‌کننده‌ای با ما درد دل می‌کند و ما نیز به عنوان یک روان‌شناس به‌دقت به حرف‌هایشان گوش می‌دهیم و در نهایت، کتابی را به‌عنوان منبع کاربردی به آن‌ها معرفی می‌نماییم. بعضی مواقع مراجعه‌کننده‌ای می‌گوید که هیچ مهارتی ندارد و کار خاصی انجام نمی‌دهد، در حالی که مراجعه‌کننده دیگر هنر و مهارت خاصی دارد اما جایی برای معرفی و عرضه آن ندارد. ما به عنوان کتابخانه، مکانی را برای او فراهم می‌آوریم و به مربی‌اش می‌گوییم که فضایی برای آموزش در اختیارش قرار خواهیم داد. مثلاً برای یک یا دو روز در هفته به مدت دو ساعت می‌توانند از این فضا استفاده کنند. همچنین ممکن است مراجعه‌کننده‌ای صلاحیت و مهارت لازم را داشته باشد، اما از آنجایی که بازاریابی را نمی‌داند، ما کلاس‌های آموزشی در زمینه برندینگ و تبلیغات برگزار می‌نماییم و یا کتابی در این زمینه معرفی می‌کنیم.»
آنان بر این نکته تأکید دارند که فعالیت‌هایشان در حوزه کتاب و کتابخانه را به حاشیه نمی‌برد و مخاطبانشان نیز از اعضای کتابخانه هستند. گاهی به واسطه این فعالیت‌ها، افراد جدیدتری هم به کتابخانه جذب می‌شوند. هدف آن‌ها این است که کتابخانه‌شان به محلی اجتماعی تبدیل شود.
یک کتابدار اظهار می‌دارد: «بسیاری افراد تصور می‌کنند کار ما بسیار آسان است، در حالی‌که ما باید در زمینه روان‌شناسی مهارت داشته باشیم، روابط عمومی بالایی را حفظ کنیم و با همه افراد، از خانه‌دار در منزل تا مهندس یا نوجوان و کودک به‌طور متفاوت و مناسب برخورد کنیم. به ویژه برای کودکان، باید سعی کنیم در مدت یک دقیقه با آن‌ها دوست شویم و اعتماد آن‌ها را جلب کنیم. به‌طور کلی وظیفه ما این است که با مراجعه‌کنندگان، به‌راحتی گفتگو کنیم تا به سرعت یک برداشت کلی از شخصیت آن‌ها بدست آوریم و بر این اساس راهنمایی کنیم؛ این همان کتابداری بالینی است.
نقش ما در کتابخانه به‌عنوان یک کاوشگر کاملاً تعریف شده است؛ باید به خوبی با کتاب‌ها آشنا باشیم تا بر اساس سلیقه و علایق مردم آن‌ها را معرفی نمائیم. به هیچ وجه مایل نیستیم که همچون تحویل‌دار بانک به کار خود ادامه دهیم و می‌خواهیم با مراجعه‌کنندگان خود تعامل داشته باشیم. هدف ما این است که کتابخانه تنها به محلی برای امانت‌کتاب و مطالعه تبدیل نشود، بلکه به یک پایگاه معتبر و مرجع اطلاعات تبدیل گردد. می‌خواهیم به مرحله‌ای برسیم که افراد به‌جای جستجو در اینترنت، کتابخانه را به‌عنوان یک مکان معتبر و امن برای دستیابی به پاسخ‌های خود در نظر بگیرند.»
یکی از کتابداران دیگر می‌افزاید: «پیش از این همایش، چنین طرح‌هایی در شهرستان ما شکل‌گرفته بود؛ مثلاً طرح‌هایی در زمینه پرورش دام سبک یا کاشت گیاهان دارویی محلی مطابق با شرایط منطقه خود که سودآوری بالایی داشته‌اند. کارهای بسیاری در حال انجام است که ممکن است برای شما شگفت‌انگیز باشد. به‌راستی در حال رقم زدن وقایع خوبی هستیم.»
لازم به ذکر است که در برخی مواقع برای طرح‌هایی که به فضاهای کسب‌وکار مرتبط می‌شوند، کتاب‌ها از چندین هفته پیش رزرو می‌شوند و در این بین، توجه به کتاب‌ها فراموش یا کم‌رنگ نمی‌شود.