در ایران با توجه به عدم تعادل میان تولید و مصرف گاز، لازم است یا تولید را افزایش دهیم یا مصرف را کنترل کنیم؛ یکی از اقدامات کلیدی برای جبران این عدم تعادل، بهینه‌سازی و مدیریت مصرف انرژی در کشور است. براساس اعلام‌ها، انرژی معادل ۷ میلیون بشکه نفت خام در کشور مصرف می‌شود و ظرفیت بهینه‌سازی آن معادل ۳.۵ میلیون بشکه نفت خام می‌باشد که به عبارتی، ۵۰ درصد از مصرف فعلی را شامل می‌شود.
ناترازی و مصرف بیش از حد انرژی در ایران در حال افزایش است و کارشناسان معتقدند که این موضوع در سال‌های آینده به مشکلی جدی تبدیل خواهد شد، چرا که شدت مصرف انرژی در ایران دو برابر متوسط جهانی است. در تمام صنایع امکان بهینه‌سازی شناسایی شده است و یکی از زمینه‌هایی که پتانسیل بالایی برای بهینه‌سازی دارد، صنعت نفت و گاز و پتروشیمی می‌باشد که در قسمت خانگی نیز ظرفیت مناسب برای بهینه‌سازی وجود دارد.
از آنجا که برآورد می‌شود سرمایه‌گذاری لازم برای کل طرح‌های بهینه‌سازی در کشور حدود ۱۵۰ میلیارد دلار باشد، از این مبلغ ۵۰ میلیارد دلار باید به‌طور مستقیم هزینه گردد و ۱۰۰ میلیارد دلار باقی‌مانده می‌تواند به‌عنوان تسهیلات در نظر گرفته شود. اثرگذاری پروژه‌های بهینه‌سازی مصرف انرژی علاوه بر کاهش آلودگی محیط زیست می‌تواند موجب افزایش ۱۰۰ میلیارد دلار درآمد سالانه کشور گردد.
بنابراین، راهکار کلیدی برای جبران ناترازی، بهینه‌سازی و کاهش مصرف است؛ اگر بخواهیم به این عدم تعادل پایان دهیم، می‌توانیم تولید را نیز افزایش دهیم که نه‌تنها این معضل را برطرف می‌کند بلکه موجب توسعه ظرفیت‌ها نیز خواهد شد. در این راستا، بهره‌گیری از مخازن و ایجاد ظرفیت‌های تولیدی جدید، موضوعاتی هستند که در سال‌های اخیر بر روی آن‌ها کار شده است. برای این منظور، تقریباً ۱۵۰ میلیارد دلار سرمایه‌گذاری در بخش‌های مختلف صنعت نفت ضروری است، در کنار این موضوع، بایستی اکوسیستم صنعت نفت اصلاح گردد و شرایط قانونی و مقرراتی برای جذب سرمایه‌گذاری بخش خصوصی تسهیل شود.
علاوه بر این، یکی دیگر از حوزه‌های بهینه‌سازی مربوط به تأسیسات موجود در صنعت نفت است که می‌تواند امکان بهره‌برداری بهینه از ظرفیت‌های موجود را افزایش دهد. به‌عنوان مثال، در حال حاضر حجم زیادی از گازهای مشعل که به هدر می‌رود، وجود دارد که جمع‌آوری آن‌ها علاوه بر اینکه ثروت بوجود می‌آورد، می‌تواند به کاهش آلودگی نیز کمک کند. حسین آبنیکی – مدیرعامل شرکت بهینه‌سازی مصرف سوخت، به این نکته اشاره کرده است که سرمایه‌گذاری مورد نیاز برای افزایش تولید در تأسیسات گذشته، ۲۰ درصد ظرفیت‌های تولیدی جدید است.
وی همچنین بیان کرد که مسئله اصلی در این زمینه، تأمین مالی است و باید از بخش خصوصی در این حوزه حمایت لازم به عمل آید؛ به همین دلیل، ایجاد یک صندوق بهینه‌سازی انرژی مورد بحث قرار گرفته است و اکنون حساب بهینه‌سازی انرژی با ظرفیت ۳۰ هزار میلیارد تومان در بودجه سال ۱۴۰۲ راه‌اندازی شده که قابلیت ارتقاء تا ۵۵ هزار میلیارد تومان را خواهد داشت.
مدیرعامل شرکت بهینه‌سازی مصرف سوخت تصریح کرد: منابع این صندوق در سال اول تزریق خواهد شد تا در گسترش طرح‌های بهینه‌سازی در صنعت نفت و گاز و نیروگاه‌ها مورد استفاده قرار گیرد و انتظار می‌رود که سال آینده منابع بیشتری به آن افزوده شود. طبق پیش‌بینی‌ها، این صندوق در ابتدا با اعتبار ۱۰ میلیارد دلار شروع به کار خواهد کرد و هزینه‌های انرژی از محل صرفه‌جویی‌ها به این صندوق واریز می‌شود تا پروژه‌های آینده با این منابع تأمین مالی شوند.
مدیریت و بهینه‌سازی مصرف در قوانین الگوی مصرف و قانون بودجه سال ۱۴۰۲ نیز به‌طور جدی مورد تاکید قرار گرفته و بندهای مختلفی از قانون بودجه به این موضوع اختصاص یافته است. همچنین برای اجرای این طرح، بودجه مناسب و بازاری در نظر گرفته شده که به‌طور مشترک بین وزارتخانه‌های نفت و نیرو تشکیل می‌شود و وجوه آن از طریق شرکت ملی گاز، شرکت ملی نفت ایران و وزارت نیرو برای پشتیبانی مالی طرح‌ها و پروژه‌های مربوطه استفاده خواهد شد.
در حال حاضر پروژه‌های متعددی در حوزه بهینه‌سازی مصرف انرژی در معاونت وزارت نفت در حال اجراست و مصوبه‌ای از شورای اقتصاد مصوب شده که چهار طرح بزرگ در خصوص بهینه‌سازی مصرف در واحدهای مسکونی تعریف گردیده است. یکی از این طرح‌ها شامل تعویض ۴ میلیون و یک‌دهم دستگاه بخاری با مدل‌های پر بازده می‌باشد که به‌طور جدی در حال پیگیری است و باید توسط شرکت ملی گاز و از منابع داخلی یا سرمایه‌گذاران تأمین گردد که سهم اجرای این طرح برای سال ۱۴۰۲، معادل ۷۶۰ هزار دستگاه بخاری است. طرح دیگری نیز برای تعویض و نصب اتصالات رگلاتور پیش و پس از نصب در نظر گرفته شده تا از نشتی جلوگیری شود.
همچنین، بهینه‌سازی موتورخانه‌های واحدهای مسکونی و تجاری نیز از مهرماه سال ۱۳۹۹ شروع شده است که در سال اول ۹۰۰۰ و در سال دوم ۳۴ هزار موتورخانه بهینه‌سازی شده و اکنون این رقم به حدود ۸۰ هزار رسیده است که نشان‌دهنده روند صعودی استقبال مشترکان از این طرح است.
توجه به طرح‌های مدیریت مصرف و بهینه‌سازی مصرف انرژی قطعاً می‌تواند در غلبه بر مشکلات ناترازی کشور مؤثر باشد؛ اگرچه عمیق‌بودن مشکل ناترازی گاز در کشور واضح است، با این حال، با اجرای سیاست‌های مدیریت مصرف می‌توان بسیاری از چالش‌های موجود را مدیریت کرد. دولت سیزدهم نیز در این راستا برنامه‌ریزی‌های مؤثری انجام داده و انتظار می‌رود که زمستان امسال با حداقل چالش مواجه باشد.