معاون فنی مرکز مدیریت بیماری‌های غیرواگیر وزارت بهداشت به تحلیل وضعیت کنونی دیابت در ایران و جهان پرداخت و بیان کرد: دیابت نوع ۲ میانسالان و کهنسالان را تحت تأثیر قرار می‌دهد؛ اما در سال‌های اخیر، به دلیل افزایش چاقی، کم‌تحرکی و تغذیه نامناسب، این بیماری به‌طور روزافزونی در میان نوجوانان و جوانان نیز مشاهده می‌شود.
دکتر علیرضا مهدوی، در پیشاپیش روز جهانی دیابت در مصاحبه با ایسنا، درباره دلایل اختصاص یک روز جهانی به دیابت، به شعار امسال اشاره کرد که بر “دیابت: شناسایی خطرات و اقدام‌های مؤثر” تأکید دارد. وی توضیح داد: پاسخ به افزایش روزافزون موارد مبتلا به دیابت در جهان از سال ۱۹۹۱، موجب شد که فدراسیون بین‌المللی دیابت (IDF) و سازمان بهداشت جهانی این روز را به عنوان روز جهانی دیابت برجسته کنند.
وی افزود: تاریخ ۱۴ نوامبر (۲۳ آبان) به عنوان روز جهانی دیابت به مناسبت سالروز تولد “فردریک بانتینگ” (کاشف انسولین) انتخاب شده است. این روز توسط ۲۳۰ عضو IDF در ۱۷۰ کشور در سرتاسر جهان گرامی داشته می‌شود.
دیابت؛ یکی از رایج‌ترین بیماری‌های غیرواگیر
وی اشاره کرد که دیابت یکی از شایع‌ترین بیماری‌های غیرواگیر جهانی است و در اکثر کشورهای توسعه‌یافته، چهارمین یا پنجمین علت مرگ و میر به شمار می‌آید. در کشورهای در حال توسعه نیز شواهد علمی نشان‌دهنده شیوع این بیماری به صورت اپیدمی است.
وی با تأکید بر اینکه اختلال تحمل گلوکز (IGT) نیز یکی از چالش‌های اساسی در حوزه سلامت به شمار می‌رود، تصریح کرد: افرادی که دچار اختلال تحمل گلوکز هستند، در معرض خطر بالاتری برای ابتلا به دیابت و بیماری‌های قلبی – عروقی قرار دارند.
انواع دیابت را بشناسید
معاون فنی مرکز مدیریت بیماری‌های غیرواگیر وزارت بهداشت تأکید کرد که دیابت یک بیماری جدی و مزمن است و زمانی به وقوع می‌پیوندد که بدن قادر به تولید انسولین نباشد یا نتواند به‌طور مؤثر از آن استفاده کند. به‌طور کلی، دیابت به سه دسته دیابت نوع یک، نوع ۲ و دیابت بارداری تقسیم‌بندی می‌شود.
بیش از یک میلیون کودک مبتلا به دیابت نوع یک
وی توضیح داد که دیابت نوع یک معمولاً در دوران کودکی و نوجوانی تشخیص داده می‌شود، اما می‌تواند در هر سنی بروز کند و در حال حاضر نمی‌توان از آن به طور کامل پیشگیری کرد؛ با این حال، تأمین منظم انسولین، آموزش، خودمراقبتی و پایش قند خون به مبتلایان به دیابت نوع یک کمک می‌کند تا در شرایط بهتری زندگی کنند. به‌طور کلی، هیچ روش مؤثر و ایمنی برای پیشگیری از دیابت نوع یک در حال حاضر وجود ندارد. در سراسر جهان، بیش از ۱.۲ میلیون کودک و نوجوان زیر ۱۹ سال با دیابت نوع یک زندگی می‌کنند.
به گفته وی، عدم دسترسی به انسولین یا تشخیص دیرهنگام دیابت نوع یک می‌تواند به کتواسیدوز دیابتی منجر شود که یکی از علل شایع مرگ در میان کودکان و نوجوانان مبتلا به دیابت است.
افزایش شیوع دیابت نوع ۲ در جوانان
وی اضافه کرد که دیابت نوع ۲ معمولاً مختص میانسالان و سالمندان است؛ اما به‌دلیل افزایش چاقی، کم‌تحرکی و رژیم غذایی نامناسب، در سال‌های اخیر به شکل فزاینده‌ای در میان جوانان و نوجوانان نیز دیده می‌شود.
مهدوی با اشاره به اینکه حدود ۹۰ درصد موارد دیابت در سراسر جهان به نوع ۲ اختصاص دارد، بیان کرد: آموزش، خودمراقبتی و رعایت سبک زندگی سالم، از جمله استفاده از دارو، در کنترل این بیماری تاثیرگذار خواهد بود. دیابت نوع ۲ را می‌توان پیشگیری کرد و در برخی موارد در مراحل ابتدایی قابل بهبود است.
وضعیت شیوع دیابت در جهان
او در خصوص وضعیت بروز دیابت در سطح جهانی بیان کرد: تعداد افراد مبتلا به دیابت در رده سنی ۲۰ تا ۷۹ سال در سال ۲۰۲۱ بیش از ۵۳۷ میلیون نفر بوده و انتظار می‌رود این آمار تا سال ۲۰۴۵ به بیش از ۷۸۴ میلیون نفر افزایش یابد. همچنین، هزینه‌های بهداشتی و درمانی ناشی از دیابت در سال ۲۰۲۱ حداقل به ۹۶۶ میلیارد دلار رسیده است که این مقدار در سال ۲۰۴۵ به ۱۰۵۴ میلیارد دلار خواهد رسید.
عدم آگاهی ۲۳۰ میلیون بیمار دیابتی از وضعیت خود
مهدوی اضافه کرد که تعداد افراد مبتلا به دیابت نوع یک و نوع ۲ در سطح جهان رو به افزایش است، و متأسفانه بیش از ۷۵ درصد از مبتلایان در کشورهای با درآمد پایین و متوسط زندگی می‌کنند و نیمی از این افراد، یعنی بیش از ۲۳۰ میلیون نفر، از ابتلا به دیابت خود آگاهی ندارند.
نقش دیابت در بیش از ۶ میلیون مرگ و میر
وی اظهار داشت که دیابت به‌تنهایی مسئول سالانه ۶.۷ میلیون مرگ در سراسر جهان است و خاطرنشان کرد که با اصلاح شیوه زندگی می‌توان تا ۷۰ درصد از بروز دیابت نوع ۲ جلوگیری کرد؛ چرا که مدیریت عوامل خطر دیابت تا ۱۱ درصد هزینه‌های کلی مراقبت‌های بهداشتی را کاهش می‌دهد.
در این زمینه بیشتر بخوانید:
دیابت از عوامل اصلی مرگ زودرس
معاون فنی مرکز مدیریت بیماری‌های غیرواگیر وزارت بهداشت دیابت و عوارض ناشی از آن را از عوامل اصلی مرگ زودرس در بسیاری از کشورها می‌داند و بیان کرد: عوارض قلبی – عروقی به عنوان یکی از دلایل اصلی مرگ در میان مبتلایان به دیابت شناخته می‌شود و در برخی کشورها بیش از نیمی از مرگ‌ها به همین دلیل است. ۳۲.۶ درصد مرگ‌های ناشی از دیابت در افراد زیر ۶۰ سال به وقوع می‌پیوندد.
آمار بروز دیابت در ایران
وی درباره وضعیت دیابت در ایران نیز گفت: طبق آمار منتشرشده از آخرین مطالعه ملی در سال ۱۴۰۰، تعداد کل بیماران دیابتی در جمعیت بالای ۲۵ سال در ایران به بیش از ۷ میلیون نفر رسیده و در همان سال شیوع دیابت ۱۴.۱۵ درصد (میانگین قند خون در جمعیت ذکر شده ۱۰۵.۵۱ میلی‌گرم در دسی‌لیتر بوده است) برآورد گردید که سهم زنان ۱۴.۷۱ درصد و سهم مردان ۱۳.۴۴ درصد بوده است. به‌علاوه، شیوع پیش‌دیابت نیز در همین جمعیت ۲۴.۷۹ درصد برآورد شده که سهم زنان ۲۳.۵۴ درصد و سهم مردان ۲۶.۳۵ درصد بوده است.
به گفته وی، در این جمعیت میزان آگاهی از دیابت ۷۳.۲۹ درصد، دسترسی به درمان ۶۵.۰۵ درصد و مؤثر بودن درمان ۳۱.۰۶ درصد بوده است.
سهم دیابت از هزینه‌های نظام سلامت
مهدوی در مورد هزینه‌های درمان دیابت در کشور توضیح داد: بر اساس مطالعه‌ای در سال ۲۰۱۱، هزینه کلی مرتبط با دیابت نوع ۲ در ایران ۳.۷۸ میلیارد دلار برآورد شده که شامل هزینه‌های مستقیم پزشکی و غیرپزشکی معادل ۲.۰۴ میلیارد دلار و هزینه‌های غیرمستقیم ۱.۷۳ میلیارد دلار بوده است. به طور کلی حدود ۸.۶۹ درصد کل هزینه‌های سلامت در ایران صرف کنترل بیماران دیابتی نوع ۲ می‌شود.
وضعیت پوشش بیمه‌ای خدمات مرتبط با دیابت
او در خصوص دسترسی به داروهای دیابت نیز اظهار داشت: میزان دسترسی به داروهای دیابت در نقاط مختلف جهان متفاوت است؛ به‌طوری‌که در کشورهای با درآمد بالا، دسترسی به انسولین بیشتر است در حالی که در کشورهای با درآمد پایین، این دسترسی کمتر است. در ایران، کلیه داروهای دیابت تحت پوشش بیمه قرار دارند و بیش از ۹۰ درصد داروهای دیابت (از هر گروه دارویی حداقل یک دارو) در داروخانه‌های کشور موجود است.
اهمیت تغییر سبک زندگی در پیشگیری از دیابت
وی به اهمیت اصلاح سبک زندگی در جلوگیری از بروز دیابت اشاره کرد و گفت: رعایت شیوه‌های سالم زندگی می‌تواند بروز دیابت را حداقل ۱۱ سال به تعویق بیندازد و حتی در ۲۰ درصد از موارد، مانع از وقوع آن شود. مداخلات مؤثر شامل کاهش وزن (حداقل ۷ درصد از وزن اولیه) با استفاده از رژیم غذایی سالم (کم چربی و کم کالری) و فعالیت بدنی با شدت متوسط (حداقل ۱۵۰ دقیقه در هفته) است.
او غربالگری دیابت نوع ۲ را در مقایسه با دیگر غربالگری‌ها در بیماری‌های مختلف، به عنوان یک روش هزینه‌اثربخش‌تر معرفی کرد و تأکید کرد: به‌ویژه انجام غربالگری در بیماران مبتلا به فشار خون (در هر سنی) یا در افراد ۵۵ تا ۷۵ سال می‌تواند بسیار مؤثر باشد. غربالگری در طول ویزیت‌های روتین هزینه‌اثربخش‌تر از غربالگری همگانی و جمعیتی است؛ با این‌حال، غربالگری هدفمند برای افرادی که دارای یک یا چند عامل خطر بیماری‌های غیرواگیر هستند، از همه مؤثرتر گزارش شده است.
عوامل تحریک‌کننده دیابت نوع ۲
معاون فنی مرکز مدیریت بیماری‌های غیرواگیر وزارت بهداشت، درباره ریسک فاکتورهای دیابت نوع ۲، تأکید کرد که دیابت نوع ۲ بیش از ۹۰ درصد انواع دیابت را شامل می‌شود و چندین عامل خطر نظیر سابقه خانوادگی دیابت، اضافه وزن، رژیم غذایی ناسالم، عدم تحرک، افزایش سن، فشار خون بالا، قومیت و اختلال تحمل گلوکز (IGT) با این نوع دیابت مرتبط است.
وی همچنین تأکید کرد که افزایش فعالیت بدنی به حداقل ۱۵۰ دقیقه در هفته به‌صورت برنامه‌ریزی‌شده (از قبیل پیاده‌روی، دویدن، شنا یا دوچرخه‌سواری) می‌تواند کمک شایانی به کاهش خطر ابتلا به دیابت نوع ۲ کند. علاوه بر این، پیشنهاد می‌شود که در هفته یک ساعت فعالیت‌های قدرتی، استقامتی و انعطاف‌پذیری انجام شود.