تحلیل وضعیت کنونی دیابت در میان ایرانیان / دلایل افزایش شیوع دیابت نوع ۲ در میان نسل جوان

معاون فنی مرکز مدیریت بیماری‌های غیرواگیر وزارت بهداشت در تشریح وضعیت اخیر دیابت در ایران و سایر نقاط جهان، بیان کرد: دیابت نوع ۲ عموماً به عنوان مرضی شناخته می‌شود که به ویژه میانسالان و افراد مسن را تحت تأثیر قرار می‌دهد؛ با این حال در سال‌های اخیر به دلیل افزایش چاقی، کم تحرکی و رژیم غذایی نامناسب، نشانه‌های آن به طور فزاینده‌ای در بین نوجوانان و جوانان نیز مشاهده می‌شود.

دکتر علیرضا مهدوی به مناسبت روز جهانی دیابت، با اشاره به شعار امسال این روز با عنوان “دیابت: شناسایی خطرات، اقدام مؤثر”، اظهار داشت: در پاسخ به افزایش طریقه بروز دیابت از سال ۱۹۹۱، فدراسیون بین‌المللی دیابت و (IDF) و همچنین سازمان بهداشت جهانی، تصمیم به اختصاص یک روز از تقویم به این بیماری گرفتند.

وی افزود: انتخاب ۱۴ نوامبر (۲۳ آبان) به عنوان روز جهانی دیابت به خاطر سالروز تولد “فردریک بانتینگ” (کاشف انسولین) بوده و با حدود ۲۳۰ عضو IDF در ۱۷۰ کشور در سرتاسر جهان گرامی داشته می‌شود.

دیابت؛ یکی از شایع‌ترین بیماری‌های غیرواگیر
وی با تأکید بر اینکه دیابت جزو شایع‌ترین بیماری‌های غیرواگیر در سطح جهان به شمار می‌آید، خاطرنشان کرد: این بیماری چهارمین یا پنجمین عامل مرگ در اکثر کشورهای توسعه یافته محسوب می‌شود. همچنین شواهد علمی وجود دارد که در کشورهایی در حال توسعه نیز الگوهای اپیدمی این بیماری را نشان می‌دهد.

وی افزود: مضاف بر دیابت، اختلال تحمل گلوکز (IGT) نیز به عنوان یکی از چالش‌های بزرگ سلامت مورد توجه قرار دارد؛ زیرا افرادی که به این اختلال مبتلا هستند، ریسک بیشتری برای ابتلا به دیابت و بیماری‌های قلبی – عروقی دارند.

انواع دیابت را بشناسید
معاون فنی مرکز مدیریت بیماری‌های غیرواگیر وزارت بهداشت با تأکید بر جدی بودن دیابت و طولانی‌مدت بودن آن، تصریح کرد: دیابت به حالتی اطلاق می‌شود که بدن یا قادر به تولید انسولین نباشد یا به طور مؤثر نتواند از آن استفاده کند. به طور کلی، دیابت به سه نوع شامل دیابت نوع یک، نوع ۲ و دیابت مخصوص بارداری تقسیم‌بندی می‌شود.

بیش از یک میلیون کودک مبتلا به دیابت نوع یک
وی با اشاره به اینکه دیابت نوع یک بیشتر در دوران کودکی و نوجوانی به وقوع می‌پیوندد، ذکر کرد: هرچند که این نوع دیابت می‌تواند در هر سنی ظاهر شود و در حال حاضر هیچ راه‌کار پیشگیرانه‌ای برای آن وجود ندارد؛ اما با فراهم‌سازی مداوم انسولین، آموزش‌های لازم، مراقبت از خود و پایش قند خون، مبتلایان به دیابت نوع یک می‌توانند زندگی سالمی داشته باشند. حدود ۱.۲ میلیون کودک و نوجوان در دنیا (تاکنون ۱۹ سال) با دیابت نوع یک دست و پنجه نرم می‌کنند.

به گفته وی، نبود دسترسی به انسولین و یا تأخیر در تشخیص دیابت نوع یک می‌تواند به کتواسیدوز دیابتی منجر شود که عامل شایع مرگ در کودکان و جوانان مبتلا به این بیماری است.

افزایش شیوع دیابت نوع ۲ در میان جوانان
وی همچنین بیان کرد: دیابت نوع ۲ به طور معمول بیماری میانسالان و سالمندان محسوب می‌شود، اما در سال‌های اخیر به دلیل افزایش چاقی، عدم فعالیت بدنی و عادات غذایی نامناسب این بیماری به وضوح در میان نوجوانان و جوانان نیز بروز کرده است.

مهدوی به این نکته اشاره کرد که حدود ۹۰ درصد از موارد دیابت در سطح جهانی مربوط به دیابت نوع ۲ می‌باشد و تأکید کرد که آموزش، خودمراقبتی و پیروی از سبک زندگی سالم و مصرف دارو می‌تواند به مدیریت این بیماری کمک کند. دیابت نوع ۲ را می‌توان پیشگیری کرد و در برخی حالات حتی می‌توان در مراحل ابتدایی بهبود بخشید.

وضعیت بروز دیابت در جهان
او در مورد وضعیت شیوع دیابت در جهان اظهار داشت: تعداد مبتلایان به دیابت در گروه سنی ۲۰ تا ۷۹ سال در سال ۲۰۲۱ به بیش از ۵۳۷ میلیون نفر رسیده و پیش‌بینی می‌شود این تعداد تا سال ۲۰۴۵ به بیش از ۷۸۴ میلیون نفر افزایش یابد. همچنین هزینه‌های درمانی و بهداشتی ناشی از دیابت در سال ۲۰۲۱ حداقل ۹۶۶ میلیارد دلار بوده و این رقم تا سال ۲۰۴۵ به بیش از ۱۰۵۴ میلیارد دلار خواهد رسید.

بی‌اطلاعی ۲۳۰ میلیون بیمار دیابتی از وضعیت خود
مهدوی تأکید کرد که تعداد مبتلایان به دیابت نوع یک و نوع ۲ در سطح جهان به طور فزاینده‌ای در حال افزایش است و متأسفانه بیش از ۷۵ درصد مبتلایان در کشورهای با درآمد کم و متوسط زندگی می‌کنند و نیمی از این افراد، یعنی بیش از ۲۳۰ میلیون نفر، از وجود بیماری خود بی‌خبر هستند.

نقش دیابت در وقوع بیش از ۶ میلیون مرگ و میر
وی افزود: دیابت هر سال به عنوان عامل مستقیم ۶.۷ میلیون مرگ در سراسر جهان به حساب می‌آید، در حالی که با بهبود شیوه زندگی می‌توان تا ۷۰ درصد از بروز دیابت نوع ۲ جلوگیری کرد؛ زیرا کنترل عوامل خطر این بیماری می‌تواند تا ۱۱ درصد از هزینه‌های کل مراقبت‌های بهداشتی بکاهد.

دیابت از دلایل اصلی مرگ زودرس
معاون فنی مرکز مدیریت بیماری‌های غیرواگیر وزارت بهداشت، دیابت و عوارض ناشی از آن را به عنوان یکی از دلایل عمده مرگ زودهنگام در اکثر کشورها معرفی کرد و تأکید داشت که عوارض قلبی-عروقی یکی از عوامل اصلی مرگ و میر در مبتلایان به دیابت است و در برخی کشورها مسئول بیش از نیمی از مرگ‌ها می‌باشد. حدود ۳۲.۶ درصد مرگ‌های ناشی از دیابت در سنین زیر ۶۰ سال رخ می‌دهد.

آخرین آمار بروز دیابت در ایران
وی در خصوص وضعیت بروز دیابت در ایران هم بیان داشت: طبق آمار منتشر شده از آخرین مطالعه کشوری در سال ۱۴۰۰، تعداد کلی بیماران دیابتی در جمعیت بالای ۲۵ سال در ایران به بیش از ۷ میلیون نفر تخمین زده شده و در همان سال شیوع دیابت نیز به ۱۴.۱۵ درصد (متوسط قند خون در این جمعیت ۱۰۵.۵۱ میلیگرم در دسی‌لیتر بوده است) محاسبه گردید که سهم زنان ۱۴.۷۱ درصد و مردان ۱۳.۴۴ درصد بوده است. همچنین، شیوع پیش دیابت در بین این جمعیت ۲۴.۷۹ درصد برآورد شد که سهم زنان ۲۳.۵۴ درصد و مردان ۲۶.۳۵ درصد بوده است.

به گفته وی، در این جمعیت میزان آگاهی از دیابت ۷۳.۲۹ درصد، پوشش درمان ۶۵.۰۵ درصد و درمان مؤثر ۳۱.۰۶ درصد بوده است.

سهم دیابت در هزینه‌های نظام سلامت
مهدوی درباره هزینه‌های درمان دیابت در کشور توضیح داد: بر اساس مطالعه‌ای که در سال ۲۰۱۱ انجام شد، هزینه کل دیابت نوع ۲ در ایران به ۳.۷۸ میلیارد دلار برآورد شده که هزینه‌های مستقیم پزشکی و غیرپزشکی به ترتیب به ۲.۰۴ میلیارد دلار و ۱.۷۳ میلیارد دلار می‌رسد. به طور کلی، حدود ۸.۶۹ درصد از کل هزینه‌های سلامت در ایران برای کنترل بیماران دیابتی نوع ۲ صرف می‌شود.

وضعیت پوشش بیمه‌ای خدمات مرتبط با دیابت
او در مورد دسترسی به داروهای درمان دیابت بیان کرد: میزان دسترسی به داروهای دیابت در کشورها متفاوت است؛ در کشورهای با درآمد بالا دسترسی به انسولین بیشتر و در کشورهای با درآمد پایین کمتر است. اما در ایران، تمامی داروهای دیابتی تحت پوشش بیمه قرار دارد و بیش از ۹۰ درصد داروهای دیابتی (از هر گروه دارویی حداقل یک دارو) در فارماکوپه کشور موجود است.

اهمیت اصلاح سبک زندگی در پیشگیری از بروز دیابت
وی به تأکید بر نقش تعیین‌کننده اصلاح سبک زندگی در پیشگیری از دیابت اشاره کرد و افزود: با پیگیری شیوه‌های سالم زندگی می‌توان تا ۱۱ سال بروز دیابت را به تأخیر انداخت و حتی در ۲۰ درصد موارد از وقوع آن جلوگیری کرد. مداخلات مؤثر در شیوه زندگی شامل کاهش وزن (حداقل ۷ درصد) از وزن اولیه فرد با رعایت رژیم غذایی سالم (کم چربی و کم کالری) و فعالیت بدنی با شدت متوسط (حداقل ۱۵۰ دقیقه در هفته) می‌باشد.

او غربالگری برای دیابت نوع ۲ را به نسبت سایر غربالگری‌ها در بیماری‌های دیگر هزینه‌اثرگذارتر دانست و تأکید کرد: به ویژه اگر این غربالگری در مبتلایان به فشارخون (در هر سنی) یا افراد ۵۵ تا ۷۵ سال انجام شود، می‌تواند بسیار سودمند باشد. غربالگری در حین ویزیت‌های روتین به مراتب از غربالگری همگانی و جمعیتی مؤثرتر است؛ اما، غربالگری هدفمند در افرادی که یک یا چند عامل خطر ابتلا به بیماری‌های غیرواگیر دارند، از همه مؤثرتر گزارش شده است.

چه عواملی باعث بروز دیابت نوع ۲ می‌شوند؟
معاون فنی مرکز مدیریت بیماری‌های غیرواگیر وزارت بهداشت با اشاره به اینکه دیابت نوع ۲ بیش از ۹۰ درصد موارد دیابت را شامل می‌شود، در رابطه با عوامل خطر این نوع دیابت گفت: عوامل متعددی از جمله سابقه خانوادگی دیابت، اضافه وزن، رژیم غذایی نامناسب، عدم فعالیت بدنی، افزایش سن، فشارخون بالا، قومیت، اختلال تحمل گلوکز (IGT) و اختلال قند ناشتا، سابقه دیابت در دوران بارداری و تغذیه نامناسب در دوران بارداری، با دیابت نوع ۲ ارتباط دارند.

وی با تأکید بر اینکه افزایش فعالیت بدنی به کاهش خطر ابتلا به دیابت نوع ۲ کمک می‌کند، توصیه کرد: افراد باید هدفی تعیین کنند که حداقل ۱۵۰ دقیقه فعالیت هوازی با شدت متوسط تا شدید (مانند پیاده‌روی، دویدن، شنا یا دوچرخه‌سواری) در هفته در فواصل منظم طی ۳ تا ۵ روز داشته باشند. همچنین، توصیه می‌شود که هر هفته یک ساعت فعالیت‌های قدرتی، استقامتی و انعطاف‌پذیری انجام دهند.