تعدادی از افراد، از جمله کسانی که بهداشت را به‌خوبی رعایت نمی‌کنند یا آن‌هایی که سبک زندگی سالمی ندارند و همچنین بیمارانی که ملزم به مصرف مداوم آنتی‌بیوتیک هستند، در برابر «سپسیس» یا حتی عواقب مرگبار آن، آسیب‌پذیری بیشتری دارند.
مبارزه با شرایط بهداشتی نامناسب و سبک زندگی ناسالم، یکی از اصول کلیدی در رویکردهای سلامت عمومی معاصر است.
علاوه بر این، درک بهتر از اینکه کدام گروه‌های سنی بیشتر تحت تأثیر بیماری‌های باکتریایی قرار می‌گیرند، به ما این امکان را می‌دهد که بهترین روش‌های پزشکی و درمانی را برای مبارزه با این گونه بیماری‌ها و نجات جان بیماران به کار ببریم.
دکتر «ران دانیلز»، موسس و مدیر اجرایی مشترک بنیاد سپسیس در انگلستان می‌گوید: در بزرگسالان، سپسیس که به آن «گندخونی» نیز اطلاق می‌شود، در مراحل ابتدایی می‌تواند شبیه به آنفلوآنزا، التهاب معده و روده (گاستروانتریت) و عفونت‌های ریوی باشد. علائم اولیه این وضعیت شامل تب، لرز، افزایش ضربان قلب و تنگی نفس است.
همچنین، اگر کودکی تنفس سریع، تشنج، یا لکه‌هایی بر روی پوست خود دارد که به نظر کبود یا رنگ‌پریده می‌رسد، یا اگر جوش‌هایی دارد که با فشار محو نمی‌شوند، ممکن است به سپسیس مبتلا شده باشد. همچنین نوزادان یا کودکان زیر پنج سال که غذا نمی‌خورند، مکرراً استفراغ می‌کنند یا به مدت ۱۲ ساعت پوشکشان خشک است نیز ممکن است در خطر سپسیس قرار داشته باشند.
سپسیس یک واکنش مرگبار به عفونت است و زمانی اتفاق می‌افتد که بدن به عفونت به‌طور افراطی واکنش نشان می‌دهد و به بافت‌ها و اندام‌های خود حمله می‌کند.
«سپسیس» چیست؟
سپسیس باعث ایجاد التهاب وسیع در بدن می‌شود که می‌تواند منجر به آسیب بافتی، نارسایی اندام و حتی مرگ گردد. انواع گوناگونی از عفونت‌ها می‌توانند به سپسیس منجر شوند که وضعیت اورژانسی پزشکی است و درمان سریع آن می‌تواند نتیجه بهتری را به ارمغان بیاورد.
مراقبت از آسیب‌ها و فرآیندهای جراحی به همراه به‌کارگیری روش‌های بهینه درمانی می‌تواند به پیشگیری از عفونت و سپسیس کمک نماید. زمانی که بدن با عفونت مواجه می‌شود، سیستم ایمنی برای مقابله با آن تلاش می‌کند.
ولی در برخی مواقع، سیستم ایمنی به‌جای حمله به عامل عفونت، به بافت‌ها و اندام‌های سالم خود حمله ور می‌شود که این وضعیت موجب التهاب فراگیر در بدن می‌گردد.
همچنین، ایجاد واکنش زنجیره‌ای غیرطبیعی در سیستم لخته‌سازی خون نیز می‌تواند موجب ایجاد لخته در رگ‌های خونی شود.
این شرایط جریان خون به اندام‌های مختلف را کاهش می‌دهد و می‌تواند آسیب‌های جدی یا حتی نارسایی را به دنبال داشته باشد.
مراحل پیشرفت سپسیس در بدن چگونه است؟
پزشکان و مراقبان بهداشتی معمولاً مراحل پیشرفت سپسیس را به سه دسته تقسیم می‌کنند: ۱) سپسیس، ۲) سپسیس شدید و ۳) شوک سپتیک.
اما اخیراً، این دسته‌بندی اندکی دچار تغییر شده و مقیاس جدید مستلزم شناسایی مرحله شروع عفونت و «باکتریمی» (وجود باکتری در خون) تا سپسیس و شوک سپتیک است که می‌تواند به اختلال عملکرد چندین اندام و در نهایت مرگ منتهی شود.
چه افرادی در معرض سپسیس هستند؟
سپسیس می‌تواند هر فردی را درگیر کند، ولی افرادی که به نوعی عفونت، به ویژه باکتریمی مبتلا هستند، در معرض خطر بالاتری قرار دارند.
سایر گروه‌های در معرض شامل:
– افراد بالای ۶۵ سال، نوزادان، کودکان خردسال و زنان باردار
– افرادی که دچار بیماری‌هایی همانند دیابت، چاقی، سرطان و بیماری‌های کلیوی هستند
– افرادی که سیستم ایمنی ضعیفی دارند
– افرادی که به دلایل پزشکی دیگر در بیمارستان بستری‌اند
– افرادی که صدمات جدی مانند سوختگی یا زخم‌های وسیع دارند
– افرادی که دارای کاتتر، IV یا لوله‌های تنفسی هستند
شایع‌ترین علل سپسیس
اگرچه گندخونی یا سپسیس ناشی از اختلال در پاسخ ایمنی به عفونت ایجاد می‌شود، ولی علت اصلی آن عفونت‌های باکتریایی، ویروسی، قارچی یا انگلی هستند که در اکثر موارد به دلیل باکتری‌های مختلف به وجود می‌آیند.
باکتری‌های مختلفی می‌توانند باعث سپسیس شوند از جمله استافیلوکوکوس، استرپتوکوکوس، پنوموکوک، اشریشیاکلی، کلبسیلا، پروتئوس و غیره. به علاوه، عفونت‌های ویروسی و قارچی نیز می‌توانند منجر به سپسیس گردند.
«سپسیس» چیست؟
در مواردی که باکتری‌ها به داروهای آنتی‌بیوتیک مقاوم هستند، مانند استافیلوکوکوس مقاوم به متی‌سیلین (MRSA)، درمان سپسیس ممکن است پیچیده‌تر شده و نیاز به داروهای خاصی داشته باشد.
نشانه‌های سپسیس در مراحل مختلف
بر اساس اطلاعات ارائه شده توسط مرکز پزشکی «کلیولند کلینیک»، سپسیس می‌تواند نواحی مختلف بدن را تحت تأثیر قرار دهد و از این رو علائم متنوع و پیچیده‌ای به همراه دارد.
این علائم می‌تواند متنوع و شدید بوده و به درمان فوری احتیاج داشته باشد.
* برخی از علائم شایع سپسیس
تب یا لرز: تب یا لرز، یکی از بارزترین نشانه‌های سپسیس است. در بسیاری از موارد، دما بدن بیمار ممکن است به بالای ۳۸ درجه سانتیگراد برسد.
اختلالات شناختی: سپسیس می‌تواند منجر به اختلال در سطح آگاهی و تمرکز شود. بیمار ممکن است دچار بی‌توجهی، سرگیجه یا احساس سبکی سر گردد.
مشکل در تنفس: مشکل در تنفس یکی دیگر از علائم قابل توجه سپسیس است. بیمار ممکن است دچار تنگی نفس، تنفس سریع و عمیق، درد قفسه سینه یا تنفس نامنظم شود.
کاهش فشار خون: افت فشار خون یکی دیگر از نشانه‌های سپسیس است. با پیشرفت این وضعیت، فشار خون بیمار کاهش یافته و ممکن است به مقادیری پایین‌تر از حد نرمال برسد.
درد شدید: وجود درد در نواحی مختلف بدن، مانند سر، شکم، گلو، عضلات یا استخوان‌ها ممکن است علامتی از سپسیس باشد.
تعرق شدید: عرق سرد و چسبنده از دیگر علائم سپسیس است که ممکن است پوست بیمار را خیس کند.
* نشانه‌های سپسیس حاد
نشانه‌های سپسیس حاد، واکنش بدن به عفونت شدید بوده و در صورت عدم درمان ممکن است به مشکلات جدی منجر شود.
برخی از این نشانه‌ها شامل:
مشکل در تنفس به دلیل عفونت ریوی: ممکن است به خاطر عفونت ریه ایجاد شده و منجر به التهاب و اختلال در تنفس شود.
تغییر رنگ پوست: در سپسیس حاد، پوست ممکن است متمایل به آبی شود که ناشی از کمبود اکسیژن است.
به عنوان مثال، واکسیناسیون در برابر آنفلوآنزا یا عفونت «پنوموکوک» می‌تواند به شما در جلوگیری از عفونت زمینه سپسیس کمک کند. لرز ناشی از عفونت نیز معمولاً به نقص دمای بدن اشاره دارد و ممکن است نشان‌دهنده یک عفونت شدید باشد.
کاهش ادرار: این نشانه ممکن است به‌دلیل کاهش فشار خون یا کمبود مایعات در بدن باشد.
اختلال در آگاهی: این نشانه ممکن است منعکس‌کننده کمبود اکسیژن در مغز باشد.
تغییر در توانایی‌های ذهنی: این تغییر ممکن است شامل کاهش تمرکز و حافظه، و مشکلات در تفکر باشد.
ضعف فیزیکی اندک: این علامت می‌تواند نشان‌دهنده کاستی انرژی در بدن باشد.
کاهش تعداد پلاکت‌ها: پلاکت‌ها مسئول جلوگیری از خونریزی هستند و کاهش تعداد آن‌ها ممکن است میزان خطر خونریزی را افزایش دهد.
نارسایی قلبی: در سپسیس حاد، عملکرد قلب ممکن است تحت تأثیر کمبود اکسیژن دچار اختلال شود.
بیهوشی: این علامت می‌تواند نمایانگر کمبود اکسیژن در مغز باشد و در برخی موارد نیازمند توجه پزشکی فوری خواهد بود.
* علائم شوک «سپتیک»
نشانه‌های شوک سپتیک می‌تواند برای هر فرد متفاوت باشد، اما علائم رایج شامل موارد زیر هستند:
افت شدید فشار خون: کاهش فشار خون از علائم کلیدی شوک سپتیک است و می‌تواند منجر به سرگیجه، تاری دید و احساس خستگی مفرط گردد.
تنفس سریع: تنفس سریع و عمیق یکی دیگر از نشانه‌های شوک سپتیک است که به علت کمبود اکسیژن خاموش می‌شود و ممکن است منجر به تنگی نفس گردد.
آشفتگی ذهني: اختلال در تفکر و گیجی نیز از علائم شوک سپتیک به شمار می‌رود که به خاطر کمبود اکسیژن در مغز بوجود می‌آید و ممکن است به حالت تهوع یا استفراغ منجر گردد. اختلالات ذهنی همچنین می‌تواند شامل کاهش تمرکز و حافظه باشد.
کبودی پوست: تغییر رنگ پوست، به ویژه کبود شدن آن به سبب کمبود اکسیژن در بدن است و ممکن است منجر به تعریق شدید و درد در نواحی مختلف بدن گردد.
دردهای حاد: درد شدید در بدن نیز ممکن است یکی از نشانه‌های شوک سپتیک باشد و به دلیل التهاب بافت‌ها رخ دهد.
تب بالا: تب ممکن است به علت عفونت ناشی از باکتری، ویروس یا قارچ ایجاد شود و به دلیل تضعیف سیستم ایمنی بدن بوجود بیاید.
عدم تعادل: این علامت می‌تواند نشان‌دهنده عدم تثبیت فعالیت‌های سیستم عصبی باشد و به دلیل کمبود اکسیژن مغزی بروز کند.
ضعف فیزیکی شدید: ضعف فیزیکی و نقص توانایی در انجام فعالیت‌های روزمره نیز ممکن است از پیامدهای شوک سپتیک باشد که به واسطه کاهش انرژی در بدن تولید می‌شود.
خطر مرگ ناشی از سپسیس در چه افرادی بیشتر است؟
بسیاری از افرادی که سابقه مصرف مکرر آنتی‌بیوتیک دارند و همچنین مبتلایان به اختلالات یادگیری، خطر بیشتری را تجربه می‌کنند.
متخصصان دانشگاه منچستر با بررسی ۲۲۴ هزار نمونه سپسیس در انگلستان به این نتیجه رسیدند که احتمال ابتلا به سپسیس در افرادی که به شرایط بهداشتی خوبی دسترسی ندارند، ۸۰ درصد بیشتر است.
این کارشناسان همچنین میزان مرگ‌ومیر ظرف ۳۰ روز پس از تشخیص سپسیس را بررسی کرده و دریافتند که افرادی که به امکانات اجتماعی و بهداشتی مناسب دسترسی کمی دارند، به همراه مبتلایان به بیماری‌های مزمن کلیوی و کبدی، گروه‌هایی هستند که در معرض بیشترین خطر مرگ پس از سپسیس قرار دارند.
بنیاد سپسیس انگلیس اعلام نموده که این بیماری سالانه ۲۴۵ هزار نفر را تحت تأثیر قرار می‌دهد و ۴۸ هزار نفر را در این کشور به کام مرگ می‌کشاند.
مهم‌ترین تدابیر برای پیشگیری از سپسیس
پیشگیری از سپسیس اهمیت زیادی دارد، زیرا درمان به موقع و جلوگیری از عفونت می‌تواند به رفع شدت و اثرات آن کمک کند.
چند راهکار برای جلوگیری از سپسیس عبارتند از:
رعایت بهداشت دست: شستن دست‌ها با آب و صابون، بهترین روش برای پیشگیری از بسیاری از عفونت‌هاست. همچنین در مواقعی که به آب و صابون دسترسی نداریم، استفاده از محلول ضدعفونی‌کننده الکلی با غلظت ۷۰ درصد توصیه می‌شود.
واکسیناسیون: واکسیناسیون علیه برخی عفونت‌ها به شما کمک می‌کند تا از بروز عفونت جلوگیری کنید. به‌عنوان مثال، واکسیناسیون در برابر آنفلوآنزا یا عفونت «پنوموکوک» می‌تواند به جلوگیری از عفونت‌های مرتبط با سپسیس کمک نماید.
«سپسیس» چیست؟
باکتری‌های پنوموکوک می‌توانند منجر به طیف وسیعی از بیماری‌ها از جمله عفونت ریه (پنومونی) و مننژیت (عفونت مغز) تا عفونت‌های حاد خون شوند.
بهداشت محیط: بهبود وضعیت بهداشت محیط و ممانعت از انتشار عفونت‌ها می‌تواند در جلوگیری از عفونت و سپسیس مؤثر باشد. به‌ویژه رعایت بهداشت در بیمارستان‌ها و کارخانجات به کاهش شدت عفونت‌ها کمک می‌کند.
مراقبت از زخم‌ها و جراحی‌ها: به‌کارگیری روش‌های بهینه در مراقبت و درمان زخم‌ها وشروع جراحی‌ها نیز در جلوگیری از عفونت و بروز سپسیس تأثیر دارد.
درمان عفونت‌های داخلی: درمان مناسب عفونت‌های داخلی همانند عفونت‌های دندانی یا عفونت مجاری ادراری نیز می‌تواند به‌طور مؤثر در پیشگیری از عفونت و سپسیس کمک کند.