دنیایی که فرعون‌ها آفریدند – ایسنا

بیشتر شهرهای مصر در حاشیه رود نیل قرار دارند؛ رودی که به‌عنوان منبع اصلی آب و پوشش گیاهی برای ساکنان عمل کرده است. این شهرها به دو دستۀ سفلی و علیا وابسته به موقعیت جغرافیایی‌ خود تقسیم‌بندی شده‌اند. شهرهای مصر Regardless of their locations، دارای اهداف و کارکردهای متفاوتی بودند. برخی از آن‌ها حوزۀ سیاسی را مورد توجه قرار می‌دادند، در حالی که بقیه به جنبه‌های مذهبی خود بیشتر تأکید داشتند، که این امر منجر به ساخت ساختمان‌های مختلف در این شهرها می‌شد.

در ادامه، به معرفی ۱۰ مورد از مهمترین شهرهای مصر باستان می‌پردازیم.

«تِبای»

«تِبای» یا «تِبِس»، یکی از برجسته‌ترین شهرهای مصر باستان است که در زمان خود، از لحاظ مذهبی، فرهنگی و سیاسی ارزشمند به حساب می‌آمد. این شهر به‌عنوان دومین پایتخت مصر در دوره «پادشاهی نوین» (۱۵۷۰ تا ۱۰۶۹ پیش از میلاد) شناخته می‌شود و به‌طور پیشین به «شهر آمون» ـ یکی از ایزدان مصر باستان ـ نامیده می‌شد. شاعر یونانی، «هومر»، در آثارش به «تبای» اشاره‌ای به‌عنوان “شهری با هزار دروازه” داشته است.

این شهر در کرانه شرقی رود «نیل» و نزدیکی «اقصر» قرار دارد و معبدهای زیبا و باشکوهی را در خود جای داده بود که به‌دست «رامسس دوم»، فرعون مصر باستان، برای خدایان «آمون»، «رع» و «پتاح» بنا شده بودند. ویرانه‌های این معابد هنوز هم قابل مشاهده است.

علاوه‌بر این معابد، «دره پادشاهان» نیز در این شهر واقع شده است. با توجه به اینکه اینجا محل اکتشافات شگفت‌انگیز باستان‌شناسی بوده، در سال ۱۹۷۹ میلادی در فهرست میراث جهانی یونسکو قرار گرفت.

«عمارنه»

شهر «عمارنه» به اندازه دیگر شهرهای مصر باستان مشهور نیست، اما در تاریخ‌نگاری، بین سال‌های ۱۳۵۳ تا ۱۳۳۶ پیش از میلاد به‌عنوان پایتخت به‌دست فرعون «آخناتون» شناخته می‌شود. اگرچه این شهر به‌طور موقتی پایتخت بود، محل یکی از بزرگترین منازعات مذهبی در تاریخ مصر باستان بود.

فرعون «آخناتون»، با تغییر مذهب کشور از چندخداپرستی به پرستش «آتون»، به‌معنای قرص خورشید، تغییرات دینی مهمی را در زمان خود به وجود آورد و در دوران حکومتش در «عمارنه» معابدی برای عبادت «آتون» ساخت. تغییرات او پس از وفاتش پایدار نماند و جانشینانش به‌دنبال انتشار نام «آخناتون» و میراثش برآمدند.

فرعون و همسرش، «نفرتیتی»، به مدت ۱۷ سال سلطنت کردند و دوره سلطنت او با درگذشتش در سن ۴۰ سالگی پایان یافت. با مرگ «آخناتون»، سنت‌ها و مذهب چندخداپرستی به مصر بازگشت و «تبای» دوباره به‌عنوان پایتخت انتخاب شد.

باستان‌شناسان در پروژه کاوش باستان‌شناسی «عمارنه»، به‌همراه محققان دانشگاه «کمبریج» از سال ۲۰۰۵ تاکنون تحقیقات گسترده‌ای در گورستان «عمارنه» انجام داده‌اند و در طی سال‌های گذشته، به اکتشافات قابل توجهی در این شهر باستانی دست یافته‌اند. از جمله این اکتشافات می‌توان به کشف گور یک زن جوان اشاره کرد، که به همراه یک گردنبند با مهره‌های گلبرگ‌شکل و سه انگشتر طلا دفن شده بود. کاوشگران، بقایای پارچه‌پیچ‌شده این زن جوان را در اتاقکی کوچک در کنار بقایای چند نفر دیگر پیدا کردند. به‌نظر می‌رسد این زن در طی دودمان هجدهم مصر باستان (۱۵۵۰ تا ۱۲۹۲ پیش از میلاد) و در زمان سلطنت «آخناتون» زندگی می‌کرد. تصویری از «بِس»، ایزد حامی زنان، کودکان و زایمان مصریان باستان، روی یکی از انگشترها به تصویر کشیده شده است. در طول زمان، «بِس» به‌عنوان حافظ تمامی خوبی‌ها و دشمن تمام شرارت‌ها در میان مصریان باستان شناخته شده است.

«کوم أمبو»

شهر «کوم أمبو» به‌عنوان یکی از مناطق کشاورزی و تجاری در مصر باستان شهرت داشت. این شهر به‌دلیل فعالیت‌های کشاورزی‌اش به یکی از شهرهای مهم تبدیل شده بود و ساکنان آن بیشتر به عبادت «سوبک»، ایزد مصر باستان، می‌پرداختند.

امروزه شهرت اصلی این شهر به خاطر «معبد کوم امبو» است که بین سال‌های ۱۸۰ تا ۴۷ پیش از میلاد ساخته شده است.

«ابیدوس»

«ابیدوس» یکی از قدیمی‌ترین شهرهای مصر باستان به شمار می‌رود و قدمت آن به «دودمان نخست» بازمی‌گردد. این شهر به‌عنوان یک مکان مقدس شناخته می‌شد؛ چراکه گفته می‌شد که خدای باروری، مردگان و رستاخیز، «ازیریس» آنجا دفن شده است. «ازیریس» به‌عنوان یکی از مهم‌ترین خدایان در فرهنگ مصر به حساب می‌آید و این شهر را به محلی کلیدی برای پرستش‌کنندگان او تبدیل کرده بود.

چندین معبد برای پرستش «ازیریس» در نقاط مختلف «ابیدوس» ساخته شده، که بخشی از بقایای این معابد هنوز هم باقی مانده است. بسیاری از پادشاهان و ملکه‌های باستانی به دلایل مذهبی در این منطقه دفن شدند. «اهمسه یکم» نیز آخرین هرم سلطنتی را در شهر «ابیدوس» بنا کرد. «معبد ستی یکم» به‌عنوان یکی از مشهورتربن ساختارهای باقی‌مانده در «ابیدوس» شناخته می‌شود، زیرا در مقایسه با سایر بناهای باستانی مصر، در وضعیت بهتری حفظ شده است.

کاوش‌های باستان‌شناسی در این منطقه نیز منجر به کشف آثار ارزشمند بسیاری شده است، مثلاً، به‌تازگی باستان‌شناسان حدود ۲۰۰۰ سر مومیایی‌شده قوچ متعلق به دوران «بطلمیوسی» را همراه با ساختمانی مجلل مربوط به «پادشاهی کهن» در معبد «رامسس دوم» واقع در شهر باستانی «ابیدوس» یافته‌اند. اخیراً گروهی از باستان‌شناسان به همراه تخصص‌هایی از آلمان و اتریش در مقبره «ملکه مرنیث» واقع در گورستان باستانی «ام‌القعاب» در «ابیدوس» به کشفیات بسیاری از جمله صدها ظرف مُهر و موم‌شده دست یافته‌اند.

«الاشمونین»

الاشمونین، در زمان خود یکی از ثروتمندترین شهرها در مصر باستان بود که مرز بین مصر علیا و سفلی را شکل می‌داد و بیشتر به‌عنوان یکی از بزرگترین مراکز مذهبی شناخته می‌شد که دو ناحیه را به یکدیگر متصل می‌کرد. تاریخ این شهر به دوران پادشاهی قدیم برمی‌گردد و در طول سال‌ها، پابرجا ماند تا اینکه در سال ۶۴۲ میلادی و با ورود اسلام به متروکه تبدیل شد.

در «الاشمونین»، «تحوت» به‌عنوان مهم‌ترین ایزد مصریان باستان شناخته می‌شد و او را خدای درمان، جادو و خرد می‌پنداشتند و کاهنان بسیاری به پرستش وی می‌پرداختند. همچنین چنین تصور می‌شد که نخستین طلوع آفتاب در «الاشمونین» روی داده، به همین جهت، آن را محل زادگاه خورشید عنوان کرده بودند.

«الفانتین»

«الفانتین» یک شهر دفاعی استراتژیک برای مصر باستان محسوب می‌شد. این شهر که به‌عنوان «کشور فیل‌ها» نیز شناخته می‌شود، در مرز بین مصر و «نوبه» قرار داشت و به‌عنوان یک نقطه تجاری و نظامی در مقابل «نوبه» مشهور بود. جزیره «الفانتین» که در وسط رود نیل واقع گردیده، بیشتر به خدایان آب و جاری، مخصوصاً «خنوم» وابسته بود.

«کروکودیلوپولیس»

در «کروکودیلوپولیس» هم‌چون «کوم أمبو»، ایزد «سوبک» پرستش می‌شد. نمای او به‌صورت مردی با سر تمساح توصیف شده است. این شهر نیز مانند «ابیدوس» یکی از قدیمی‌ترین شهرهای مصر باستان بوده که تاریخ آن به حدود ۴۰۰۰ سال قبل از میلاد برمی‌گردد. «کروکودیلوپولیس» که در شهر کنونی «فیوم» در یکی از مناطق حاصلخیز مصر واقع شده، به‌دلیل فعالیت‌های کشاورزی و کشت محصولات مختلف مانند ذرت، گل و زیتون، شهرت یافته است. این حاصلخیزی باعث جذب بسیاری از مصری‌ها به عبادت «سوبک» به‌خاطر پاداش‌های عدیده‌ای که عائدشان می‌شد، گردید.

«ممفیس»

شهر باستانی «ممفیس» از لحاظ تاریخی به‌عنوان نخستین پایتخت رسمی مصر شناخته می‌شود. این شهر بین سال‌های ۲۹۵۰ تا ۲۱۸۰ قبل از میلاد به‌عنوان پایتخت فعالیت کرده و در آن دوران به‌عنوان یکی از مراکز مهم پرستش در مصر مطرح بود. در این شهر، خدایان «پتاح» (خالق)، «سخمت» (همسر او) و «نفرتوم» (فرزند او) پرستش می‌شدند. برخی از پژوهشگران برداشت می‌کنند که در این برهه از زمان، «ممفیس» بزرگترین شهر جهان بوده است.

این پایتخت باستانی که در حدود ۲۴ کیلومتری جنوب قاهره واقع است، از قرن ۱۵ تا ۱۱ پیش از میلاد به تدریج افول کرد. به‌تدریج به‌عنوان پایتخت دوم برگزیده شد (پس از آنکه «تبای» به عنوان پایتخت اصلی معرفی شد) و با ظهور اسکندریه در سال ۳۳۲ قبل از میلاد، به‌طور کامل به حالت متروکی درآمد. امروزه بیشتر بقایای این شهر از جمله مجسمه ابوالهول و مجسمه «رامسس دوم» تخریب شده است.

«جانت»

«جانت» که به‌عنوان «تانیس» نیز شناخته می‌شود، در اواخر «پادشاهی نوین» در مصر سفلی قرار داشت. اگرچه قدمت آن به اندازه سایر شهرهای مصر باستان نیست، اما بخش مهمی از تاریخ دودمان‌های بیست‌ویکم و بیست‌ودوم مصر به آن مرتبط است. در این دوران، این شهر به‌عنوان مرکز سلطنت برای این دودمان‌ها به شمار می‌رفت و بناهای بزرگی به احترام خدای «آمون» در آن ساخته شد.

نهایتاً در دوره‌ی حکومت رومی‌ها، این شهر متروک گردید. کاوش‌های باستان‌شناسی که از حدود ۱۸۰۰ میلادی آغاز شده، به کشف بسیاری از آثار تاریخی این شهر باستانی منجر شده است. این آثار که شامل آثار هنری نیز می‌شود، اطلاعات بیشتری درباره تاریخ این شهر به باستان‌شناسان ارائه کرده است.

«اسکندریه» ‌

«اسکندریه» به‌طور قطع معروف‌ترین شهر مصر است. این شهر بین سال‌های ۳۳۲ قبل از میلاد تا ۶۴۱ بعد از میلاد، پس از فتح مصر توسط «اسکندر مقدونی»، به‌عنوان پایتخت شناخته می‌شد. سرداران «اسکندر مقدونی» سلسله «بطلمیوس» را بنیان نهادند که به سرعت «اسکندریه» را به مرکز فکری جهان تبدیل کرد.

این شهر همچنین به دلیل کتابخانه بزرگ و مشهور و به‌خاطر فانوس دریایی اسکندریه که یکی از عجایب هفت‌گانه جهان باستان بود، معروف گردید. این فانوس به‌عنوان مرتفع‌ترین سازه ساخته انسان در زمان خود شناخته می‌شد، اما متأسفانه طی زلزله‌های متوالی بین قرن‌های ۱۰ و ۱۴ پس از میلاد ویران شد.

«اسکندریه» همچنین به‌عنوان شهر نوآوری و پیشرفت فناوری شناخته می‌شود. فانوس اسکندریه در آغاز به‌عنوان یک ابتکار برای تسهیل تجارت و سایر مشاغل در شهر ساخته شد. در حال حاضر، این شهر دومین کلان‌شهر بزرگ مصر به شمار می‌آید و با لحاظ آرامگاه‌های «کوم الشقافه»، به یکی از بزرگترین و مهمترین محوطه‌های دفن در مصر تبدیل شده است.