ایسنا/اصفهان تاروکتونی یا قربانی‌کردن گاو نر سفید به‌عنوان یکی از نمادهای معابد میترایی در غرب، حکم شناسنامه‌ای را دارد. هرگاه در خلال حفاری‌های باستان‌شناسی به نشانه‌های تاروکتونی برخورد کنیم، به‌راحتی می‌توانیم تشخیص دهیم که آن مکان یکی از معابد مهر بوده است. علاوه‌بر موضوع «قربانی‌کردن» گاو، موضوع «زخمی‌کردن» گاو نیز به‌عنوان یک نکته قابل‌توجه، نیاز به بررسی دارد.
این، بخشی از مباحث مطروحه در نشست تخصصی «هنر رمی در تاروکتونی میتراییسم» بود. این جلسه در بعدازظهر جمعه (۲۹ دی‌ماه) به‌صورت آنلاین و به‌همت «بنیاد فرهنگی ایران و انیران باستان»، با حضور محمد کشاورز دیوکُلایی، عضو کمیته علمی معماری دستکند ایکوموس ایران، برگزار گردید. هدایت این نشست بر عهده اسماعیل سنگاری، عضو هیئت‌علمی تاریخ دانشگاه اصفهان و از بنیان‌گذاران بنیاد مذکور بود. بنیادی که در مهرماه ۱۴۰۱، همزمان با شروع ترم پاییز دروس دانشجویان دکتری ایران باستان دانشگاه اصفهان، با هدف آشنایی با آخرین پژوهش‌های روز دنیا در زمینه مباحث ایران و جهان باستان شکل گرفت.
در این نشست، دیوکُلایی گفتاری درباره «هنر رمی در تاروکتونی میتراییسم» را آغاز کرد: می‌خواهم از اصطلاح «هنر» شروع کنم. وجود هنر در هر تمدن به‌عنوان نشانه‌ای از ثروت آن به‌حساب می‌آید. از رم باستان نیز آثار هنری متعددی به یادگار مانده که نمایانگر قابلیت اقتصادی آن دوران است.
این کارشناس که حوزه تخصصی‌اش «علوم و فناوری برای حفاظت میراث فرهنگی» است و مدرک کارشناسی‌ارشد خود را در رشته «تکنولوژی علوم میراث فرهنگی» از دانشگاه «ساپینزا ایتالیا» دریافت کرده، ادامه داد: داستان «تاروکتونی» یا روایت قربانی گاو نر به‌دست میترا، با توجه به تحقیقات صورت‌گرفته در نیم‌قرن یا دو قرن اخیر، نشان می‌دهد که این موضوع از فرهنگ و فلسفه‌های ایران و هند به غرب منتقل شده است. در قلمرو امپراتوری روم و در نواحی بین‌النهرین، ارمنستان، سوریه و تا بخش‌هایی از یونان و ترکیه، معابدی مرتبط با میتراییسم شکل گرفته که پیوندهای نزدیکی با تاریخ ما در دوران اشکانیان و ساسانیان دارد.
وی افزود: تعداد معابد شناسایی‌شده در اروپای کنونی به بیش از ۲۰۰ مورد می‌رسد. قابل‌ذکر است که نظرات متفاوتی در مورد گسترش آئین میترا در غرب وجود دارد؛ به‌طوری‌که به‌عنوان یکی از نظریات، سربازان رمی در خلال جنگ‌هایشان با پارتیان، شرایط را برای ورود این آئین به اروپا فراهم کردند. از طرف دیگر، شهرت خدای میترا به عنوان الگوی جنگجو، در جلب توجه سربازان به او تأثیر گذاشته است. همچنین، دریانوردان، تاجرها و دزدان دریایی نیز نقشی در انتقال این آئین به اروپا ایفا کرده‌اند. حتی برخی امپراتوران روم، از جمله کومودوس، به میترایسم ایمان آوردند. توسعه و گسترش این آئین به حدی بود که امروزه شاهد معابد میترا در اقصی نقاط اروپا هستیم.
این پژوهشگر باستان‌شناسی در ادامه گفت: علی‌رغم این تنوع گسترده، امروزه قصد دارم بیشتر درباره معابد میترا در استان لاتزیو ایتالیا صحبت کنم که رم نیز در آن واقع شده و امکان بازدید از این معابد را داشته‌ام. می‌توان در مورد این معابد و همچنین اشیای مرتبط با آنها که در موزه‌هایی مانند واتیکان نگهداری می‌شوند، بحث کرد. در رم تا کنون ۱۰ معبد شناسایی شده است، اما تحقیقات نشان می‌دهد که به احتمال بالایی بیش از ۱۰۰ معبد در این شهر وجود داشته باشد. این آمار و دیگر پژوهش‌ها مهم بودن میتراییسم را در جهان باستان نشان می‌دهد.
وی همچنین تاکید کرد: معابد میترا در فرهنگ اروپایی به‌طور خاص واژه‌ای مختص به خود دارد و در واقع واژه «معبد» به‌کار نمی‌رفت، بلکه صرفاً از «میترأیم» (Mithraeum) استفاده می‌کردند. به عبارت دیگر، اتفاقی که افتاده این است که مشتق از واژه «میترا» به نام مکان تبدیل شده و این موضوع نمایانگر اهمیت و رواج میتراییسم در اروپا است.
کشاورز دیوکُلایی به نمونه‌هایی از معابد میترا که در کاخ‌ها، خانه‌های ثروتمندان یا در منازل شخصیت‌های بارز نظیر فرماندهان نظامی روم کشف شده، اشاره کرد. در مکان‌های تفریحی، مثل حمام‌ها، که معادلشان در دنیای امروزی مجتمع‌های بزرگ فرهنگی-ورزشی است، معابد میترا نیز به چشم می‌خورد. به‌طور کلی، اروپایی‌ها در محلات مقدس، نزدیک به آب‌ها، در پادگان‌ها و در مجاورت بازارها اقدام به ساخت معبد مهر می‌کردند. در حقیقت، معابد میترا بخش جدایی‌ناپذیری از بستر شهری و زندگی روزمره آنان در اروپای باستان بوده است.
این کارشناس دانشیار «انجمن بین‌المللی ایزمئو» در رم ایتالیا با اشاره به جزئیات ساخت معابد میترا ادامه داد: سازه‌های این معابد با بهره‌گیری از تکنیک‌های سنگی، آجری و با استفاده از انواع اندود، طراحی می‌شد. در تزییناتشان از عناصر مانند نقش‌برجسته، نقاشی دیواری، موزاییک‌کاری و غیره استفاده می‌گردید. ساختار معابد رمی شامل یک «ورودی معبد»، «هشتی»، دو قسمت «سکوی نشستی برای میتراپرستان»، «راهروی اصلی معبد» و «مهرابه و تاروکتونی» است.
او یادآور شد: پلان این معابد به‌طور کلی مستطیل شکل بوده و خون گاو، محل ریخته شدنش همان «راهروی اصلی معبد» به حساب می‌آمد. برخی از معابد ممکن بود مکان‌های جانبی دیگری چون آشپزخانه، مدرسه و چند اتاق با کاربری‌های متفاوت نیز داشته باشند. با این حال، علی‌رغم وجود این دانش در غرب، هنوز در ایران ساختار معابد میترا به صورتی مبهم باقی مانده است.
این نویسنده همچنین به معبد «سوتری» در استان لاتزیو اشاره کرد و از این نظر که این معبد به‌نحوی «دستکند» و از سنگ‌های آتش‌فشانی تراشیده شده، صحبت کرد. این معبد در کنار یک آمفی‌تئاتر و مقبره‌هایی قرار دارد که به قرن دوم میلادی نسبت داده می‌شوند. پلان این معبد هم به ویژگی‌های کلی که ذکر شد شباهت دارد. لازم به ذکر است که معابد دستکند در لاتزیو به‌ندرت و در حدود ۳ تا ۴ مورد یافت می‌شود.
محقق کشورمان سپس تأکید کرد که بیشتر این معابد بین سال‌های ۱۹۳۰ و ۱۹۶۳ـ۱۹۷۰ میلادی کشف شدند. او ضمن اشاره به هر یک از این معابد و نمایش تصاویر مرتبط، معماری و برخی داده‌های دیگر آنها را نیز مورد بررسی قرار داد. این عبادتگاه‌ها به ترتیب عبارتند از: «مارینو»، «دروازۀ رم»، «لوکرتزیو مناندرو»، «حیوانات» یا «مارها»، «فلیچیسسیمو»، «رد پا» یا «پلَنتا پِدیس» و «حمام».
این محقق همچنین بر اهمیت نوشتن و ثبت اطلاعات در فرهنگ روم باستان تأکید کرده و درخصوص واژۀ «تاروکتونی» چنین بیان کرد: «تارو» ریشه در کلمه گاو دارد و به گاو نر اشاره می‌کند. «تاروکتونی» نیز اصطلاحی است که بیانگر این است که میترا اقدام به قربانی‌کردن گاو نر سفیدی می‌نماید. عملی که در تاروکتونی انجام می‌شود، برخی آن را با صور فلکی مرتبط می‌دانند. تاروکتونی در معابد میترا در غرب، حکایت از هویت آن معابد دارد. لذا، اگر در حین حفاری‌های باستان‌شناسی به نقوش تاروکتونی بربخوریم، به آسانی می‌توانیم به این نتیجه برسیم که این محل یکی از معابد مهر بوده است. در کنار مقوله «قربانی‌کردن» گاو، «زخمی‌کردن» گاو نیز یکی دیگر از مسائلی است که توجه به آن شایسته است.
کشاورز دیوکُلایی یادآور شد: طبق نقاشی‌هایی که به یادگار مانده، مشخص است که در این معابد شاهد عمل قربانی‌کردن گاو بوده‌ایم که در نتیجه آن خون او جاری گشته و دیگر حیوانات از این خون می‌نوشیدند. این آیین تاروکتونی بارها در بناهای مختلف، ظروف، سکه‌ها و غیره ثبت گردیده است که همگی به همان عمل قربانی‌کردن گاو یا گاوکُشی ارجاع دارند.
این متخصص تاریخ و معماری افزود: بر پایه آثار به‌جا مانده هنری باید گفت که در تاروکتونی اصیل، خدای میترا زانوی خود را بر گردن یا پشت گاو فشار می‌آورد و پای چپش را بر آن قرار می‌دهد، در حالی که پای راستش رها است. لباس او نیز از نوع پارتی است. همیشه کلاه فریجی بر سر دارد و شنلی که بر دوشش انداخته، به آرامی در هوا می‌وزد. او شمشیری در دست راست خود دارد که در پوزۀ گاو نر فرو رفته و در حین این قربانی از نگاه‌کردن به گاو خودداری می‌کند. هر یک از این عناصر حاکی از مفاهیم عمیقی است که شایسته بررسی دقیق‌تری است. قابل‌توجه است که واژه تاروکتونی در متون فارسی کنونی نیز به همین شیوه ذکر می‌شود.
دانش‌آموخته «تکنولوژی علوم میراث فرهنگی» از ایتالیا اشاره کرده و بیان کرد: در تصاویر و مجسمه‌های تاروکتونی، همواره سگ و مار و عقرب نیز حضور دارند که وجود آنها نسبت به صور فلکی بیان شده است. این سه نماد زمین، باد و اهرمین هستند، و همچنین دو مشعل‌دار نیز در کنار میترا موجود است که نشانه‌های شب و روز، مرگ و زندگی یا پایان و آغاز را نمایندگی می‌کنند.
دیوکلایی در پایان بحث خود تأکید کرد: عناصر دیگری نیز در غالب تاروکتونی‌ها وجود دارند که باید بدان‌ها پرداخته شود. به‌عنوان مثال، یکی از آنها خدای خورشید است که بر یک ارابه با چهار اسب نشسته است و گوی بزرگی نیز در دستانش دارد. همچنین، کلاغی در این موضوع حضور دارد. خدای ماه یا گاوچران نیز جزء این تصاویری است که به چشم می‌خورد. توصیف‌هایی که ارائه شد، نشان‌دهنده کلاسیک‌ترین شکل تاروکتونی است، البته سلیقه هنرمند مجسمه‌ساز ممکن است در برخی تغییرات مؤثر بوده باشد. موزه واتیکان از جمله مکان‌هایی است که آثار متعددی با موضوع تاروکتونی در آن نگهداری می‌شوند.