زندان کمیته مشترک ضد خرابکاری با طراحی چرخشی و گیج‌کننده، به عنوان مرکزی مخوف برای شکنجه‌گران بی‌رحم و دژخیمان، محلی بود برای آزار مخالفان مذهبی و غیرمذهبی رژیم پهلوی و هدفی برای شکنجه سران و شخصیت‌های شناخته‌شده حزب توده، مجاهدین خلق و سایر جریان‌های انقلابی با استفاده از بدترین و بی‌رحمانه‌ترین شیوه‌ها.
امروز چهارم بهمن‌ماه چهل و دومین سالگرد تأسیس کمیته مشترک ضد خرابکاری در سال ۱۳۵۰ به شمار می‌آید.
تعداد بیشمار و پراکندگی نهادهای اطلاعاتی و امنیتی در دهه ۱۳۴۰ و ناهماهنگی‌های موجود میان این نهادها در مبارزه با مخالفان، به‌ویژه اعضای حزب توده و سازمان مجاهدین خلق، محمدرضا پهلوی و مسئولان امنیتی رژیم را بر آن داشت تا با تأسیس یک کمیته مشترک، تمامی امور مربوط به امنیت و اطلاعات کشور را در یک نهاد متمرکز کنند.
پیش از این تصمیم، سه نهاد امنیتی از جمله اداره ضد اطلاعات رکن دوم ارتش، سازمان اطلاعات و امنیت کشور (ساواک) و اطلاعات شهربانی هرکدام به صورت مستقل و پراکنده به شناسایی و دستگیری مخالفان حکومت می‌پرداختند.
افزایش ناهمگونی و موازی‌کاری‌ها در ساختارهای امنیتی و اطلاعاتی سلطنت پهلوی تا انتهای دهه ۱۳۴۰ به حدی رسید که این نهادها موفق به انجام عمل‌کرد مؤثری نشده و در موارد متعدد یکدیگر را بی‌اثر می‌کردند. این مسائل منجر به کاهش کارایی و قدرت اجرایی آنها گردید و به همین دلیل شورای امنیت کشور به دستور محمدرضا پهلوی در آذر ۱۳۴۹ به تصویب رسید که برای متمرکز کردن وظایف واحدها و تیم‌های اطلاعاتی و عملیاتی، کمیته‌ای تحت عنوان «کمیته مشترک ضد خرابکاری» تأسیس شود تا وحدت رویه‌ای میان دستگاه‌های مختلف اطلاعاتی و امنیتی کشور برقرار کرده و از تداخل‌ها و موازی‌کاری‌ها جلوگیری کند.
پس از این مصوبه، کمیته مشترک ضد خرابکاری در تاریخ چهارم بهمن ۱۳۵۰ در محل زندان موقت اطلاعات شهربانی واقع در منطقه باغ ملی تأسیس شد و تا واپسین روزهای حکومت پهلوی به فعالیت خود ادامه داد.
با تأسیس این کمیته، نقش ساواک که از اسفند ۱۳۳۵ به وجود آمده بود، به شدت پررنگ‌تر شد. این سازمان ترسناک و بی‌رحم قبل از شکل‌گیری کمیته مشترک ضد خرابکاری، دارای دو کمیته اطلاعاتی و امنیتی بود که یکی مسئول شناسایی فعالان تظاهرات دانشجویی سال ۱۳۴۹ و گروه‌های کمونیستی و دیگری مسئول شناسایی و دستگیری اعضای آشکار و پنهان سازمان مجاهدین خلق و گروه‌های وابسته به آن بود. اما با تشکیل کمیته مشترک، تمام وظایف و پرسنل این دو کمیته به کمیته جدید منتقل گردید.
کمیته مشترک ضد خرابکاری
ساختار سازمانی کمیته مشترک ضد خرابکاری شامل سه واحد اطلاعاتی، اجرایی و پشتیبانی با ۳۷۵ پست دائمی و ۱۸۸ پست موقت بود. با شکل‌گیری این کمیته، وحشی‌ترین و بی‌رحم‌ترین شکنجه‌گران رژیم پهلوی به وظیفه شکنجه و اخذ اطلاعات از بازداشت‌شدگان و مخالفان گمارده شدند.
اسناد و مدارک فراوان و خاطرات شخصیت‌های سیاسی و انقلابی نشانه‌گر آن است که مخالفان رژیم پهلوی در چنگال این شکنجه‌گران تا چه حد تحت آزار قرار می‌گرفتند.
شکنجه‌گران
بهمن نادری‌پور مشهور به بهمن تهرانی، محمدعلی شعبانی ملقب به دکتر حسینی، فریدون توانگری معروف به آرش، منوچهر وظیفه‌خواه مشهور به دکتر منوچهری، ناصر نوذری به نام رسولی، فرج‌الله سیفی کمانگر ملقب به دکتر کمالی، محمد آرمان و رضا عطارپور مجرد معروف به دکتر حسین‌زاده از جمله بی‌رحم‌ترین و تندخوترین شکنجه‌گران ساواک بودند.
شکنجه‌گران از شیوه‌ها و ابزارهای آموزشی تأمین‌شده توسط سازمان‌های موساد و سیا بهره‌برداری می‌کردند که به کمیته مشترک ضد خرابکاری ارائه می‌شد.
هذه شیوه‌ها و تجهیزات شامل شلاق، دستبندهای قپانی، آویختن زندانی در وضعیت قرینه، شوک الکتریکی، سوزاندن اعضای بدن، کارکرد با قفس داغ، تهدید به تجاوز به جوانان، فشار بر چشم زندانیان، ایستادن برای مدت‌های طولانی، کمبود بهداشت در زندان و محدودیت در استفاده از خدمات بهداشتی و ضدعفونی بود.
سایروس ونس، وزیر خارجه وقت آمریکا در دوران ریاست جمهوری جیمی کارتر در خاطراتش به شیوه‌های غیرانسانی رفتار ساواک با متهمان و محکومان اشاره کرده و آن را یکی از دلایل اصلی نارضایتی‌های عمومی و تشویق مردم به پیوستن به روند انقلاب تلقی کرده است.
مقامات کمیته
سپهبد جعفرقلی صدری به عنوان نخستین رئیس کمیته مشترک ضد خرابکاری و پرویز ثابتی رئیس اداره سوم ساواک به عنوان رئیس ستاد این کمیته منصوب شدند. همچنین اداره اطلاعات و ضد اطلاعات ارتش و ژاندارمری نیز به منظور هماهنگی با ساواک در کمیته مشترک مشارکت داشتند.
از اوایل سال ۱۳۵۱، بازداشتگاه کمیته مشترک ضد خرابکاری به عنوان اصلی‌ترین محل بازداشت، شکنجه و اخذ اطلاعات از انقلابیون شناخته می‌شد.
بر اساس مستندات به‌جامانده از ساواک، در سال‌های ۱۳۵۰ تا ۱۳۵۷، هزاران نفر از مبارزان و انقلابیون، از جمله مقامات ارشد انقلاب، توسط مأموران کمیته مشترک ضد خرابکاری بازداشت و مورد شکنجه قرار گرفتند.
ساختمان کمیته مشترک
ساختمان کمیته مشترک در سال ۱۳۱۶ و در دوران سلطنت رضا پهلوی به دست مهندسان آلمانی به عنوان یکی از بخش‌های اداره نظمیه تهران با کاربری زندان و بازداشتگاه طراحی و احداث شد. این بنا که به شکل مدور و در چهار طبقه ساخته شده، شامل بندهای انفرادی و عمومی و فضایی برای شکنجه بازداشت‌شدگان بود.
این بازداشتگاه از سه طبقه و شامل ۶ بند، با چهار بند مخصوص انفرادی و دو بند عمومی تشکیل می‌شد. ظرفیت بندهای ۱ تا ۴ بالغ بر ۸۶ سلول بود و بندهای این زندان به صورت جفت و قرینه در یک طبقه قرار داشتند.
بندهای عمومی این زندان در طبقه دوم قرار داشت و شامل ۸ اتاق بود. این بندها از طریق یک هشتی به فلکه‌ای متصل می‌شد که در اطراف آن اتاق‌های بازجویی و اتاق ویژه شکنجه واقع شده بود.
حیاط مدور با یک حوض دایره‌ای در مرکز آن، به همراه اتاق افسر نگهبان، راهرو حمام، بهداری و دسترسی به راه‌پله‌ها از چهار طرف در طبقه همکف قرار گرفته بود.
ظرفیت عادی این بازداشتگاه ۲۰۰ نفر بود، اما در شرایط خاص می‌توانست تا ۵۰۰ نفر زندانی را در خود جای دهد. زندانیانی که ظرفیت آنها تکمیل می‌شد، پس از تکمیل پرونده و اخذ اطلاعات تدریجاً به زندان‌های قصر و اوین منتقل می‌شدند.
توسعه کمیته
با گسترش مبارزات مردم و فعالیت گروه‌های سیاسی از اوایل خرداد ۱۳۵۲، ساختار کمیته مشترک ضد خرابکاری به همراه اصلاحاتی توسعه پیدا کرد. از این تاریخ، رئیس کمیته از میان مقامات برجسته ساواک انتخاب می‌شد و اطلاعات و اخبار روزانه کمیته از طریق ساواک به شاه منتقل می‌شد تا دستورات مورد نیاز صادر شود.
از آن زمان به بعد، فعالیت کمیته مشترک ضد خرابکاری به مراتب گسترش یافت. نفوذ مدیران اداره سوم ساواک از جمله پرویز ثابتی، نعمت‌الله نصیری و حسن پاکروان بر این کمیته بیشتر شد و اکثریت مأموران کمیته از بین مأموران با تجربه ساواک انتخاب شدند.
بودجه کمیته مشترک ضد خرابکاری رژیم شاه در سال ۱۳۵۷ به‌طور تقریبی ۲۳۰ میلیون ریال برآورد شد و این مبلغ پس از تأیید محمدرضا پهلوی به سرعت پرداخت گردید.
در پی افزایش مبارزات مردمی و انتقادات به ساواک و نیروهای آن در مطبوعات، هیئت وزیران وقت مصوبه‌ای را به تصویب رساند که بر اساس آن وزیر دادگستری موظف به تهیه لایحه‌ای فوری برای تجدیدنظر در مسائل ساواک شد. مقامات وقت پهلوی برای کاهش خشم مردم، نعمت‌الله نصیری، رییس ساواک را دستگیر کرده و تا پیروزی انقلاب اسلامی در زندان نگه داشتند.
کاربری‌های ساختمان
ساختمان کمیته مشترک ضد خرابکاری، که پیش از انقلاب محل زندانی شهربانی بود، به مدت مدتی به زندانی کردن زنان اختصاص یافت و پس از آن به کمیته مشترک ضد خرابکاری واگذار شد. این زندان پس از انقلاب اسلامی و تا اوایل سال ۱۳۸۱ تحت عنوان «توحید» به کاربری «زندان» ادامه داد، اما سرانجام در آن سال تعطیل و به «موزه تاریخ اطلاعات کشور»، که به زبان مردم «موزه عبرت ایران» شناخته می‌شود، تبدیل گردید.
منابع:
آرشیو موسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی
کمیته مشترک؛ کلکسیونی از انواع شکنجه، خاطرات دکتر مهیار خلیلی، فارس، ۱۳۸۷