اخیراً، مباحثی نمایان شده است که به تأثیر طوفان‌های خورشیدی بر روان و سلامت انسان‌ها در شبکه‌های اجتماعی و فضای مجازی اشاره دارد. برای درک بهتر ابعاد مختلف فعالیت‌های خورشیدی و اثراتی که بر روی زندگی و سلامتی انسان دارند، به گفتگو با حسن حاتمی، عکاس و پژوهشگر خورشید پرداختیم.
چقدر امکان دارد که اشعه‌های خورشید بر سلامت و ویژگی‌های زیستی انسان تاثیر بگذارند؟
ما باید این عقیده را کنار بگذاریم که تنها یک نوع خاص از اشعه‌های خورشید به‌طور مستقیم بر سلامت ما تأثیر می‌گذارد. علی‌رغم وجود سپر مغناطیسی زمین و لایه‌های مختلف جو، اگر این موانع وجود نداشتند، تأثیرات جدی و قابل مشاهده‌تری صورت می‌گرفت. اما به دلیل وجود این لایه‌ها، نمی‌توان انتظار داشت که اشعه‌ها و فعالیت‌های خورشیدی بدون واسطه و به‌طور خاص بر سلامت ما اثر بگذارند.
نگرش ما باید فراتر از این باشد که فقط اشعه‌ها به‌نوعی سلامتی ما را هدف قرار می‌دهند. برخی اشعه‌های خورشید و یا ذرات پرانرژی آن با مگنتوسفر زمین، یونوسفر و دیگر لایه‌های جو زمین تماس می‌گیرند و سبب ایجاد فرآیندهایی در جو می‌شوند.
این فرآیندها بر روی زیست‌کره زمین تأثیر می‌گذارند، و به دلیل اینکه انسان‌ها نیز در این زیست‌کره زندگی می‌کنند، آثار آن را متحمل می‌شود. همچنین درختان، گیاهان و گونه‌های جانوری نیز ممکن است تحت‌تأثیر قرار گیرند.
غیر از این، زمانی که درباره رابطه زیستی خورشید و زمین صحبت می‌کنیم، نباید انتظار داشته باشیم که همیشه چیزی از خورشید به ما برسد. زیرا گاهی فعالیت‌های خورشیدی در اوج و در مواقعی دیگر در حالت افول به سر می‌برند.
در بحث اثرات فعالیت‌های خورشیدی بر ویژگی‌های زیستی و سلامت انسان، دو جنبه وجود دارد؛ در یکی به تأثیرات ناشی از فعالیت خالص خورشید اشاره داریم و در دیگری ممکن است فعالیت‌های کمتر محسوس خورشیدی نیز روی زیست ما تأثیر بگذارند.
چگونه این اتفاق می‌تواند روی دهد؟
به عنوان مثال، زمانی که تعداد زبانه‌ها، پرتاب‌های جرمی و شراره‌های خورشیدی کم باشد، ذرات پرانرژی کمتری از خورشید به سمت منظومه شمسی ساطع می‌کند. در واقع، با کاهش چگالی این ذرات پرانرژی، ذرات میان ستاره‌ای یا کیهانی نیز به راحتی وارد جو می‌شوند و با برخی مولکول‌های جو برخورد کرده و فرآیندهایی را ایجاد می‌کنند که در پی آن تأثیراتی حاصل می‌شود.
به عنوان نمونه، ایزوتوپ‌های کیهانی ناپایدار تشکیل می‌گردند که به چرخه زیست‌کره وارد می‌شوند؛ در این حالت، تأثیرات بر روی زیست‌کره به مراتب وسیع‌تر از خود فعالیت خورشیدی خواهد بود.
لطفاً در خصوص تصویری که در این رابطه تهیه کرده‌اید، توضیح دهید. عنوان کردید که این تصویر مربوط به پرتاب جرم تاجی خورشیدی (CME) است.
بله، این تصویر به پرتاب جرم تاجی در طی یک انفجار خورشیدی مربوط می‌شود و مراحل مختلفی را از آغاز تا پایان این پروسه شامل می‌گردد. این عکس از ترکیب دو طول موج فرابنفش شدید و یک پرتو ایکس حاصل شده است و این طیف‌ها تنها در فضا قابل مشاهده هستند و نمی‌توان آنها را بر روی زمین رصد کرد.
به همین دلیل، این تصویر توسط رصدخانه دینامیک خورشیدی ناسا (SDO) که یک رصدخانه فضایی به شمار می‌رود، ثبت شده و من فرآیند پردازش این عکس‌ها را انجام داده‌ام. تصویر مورد نظر از ترکیب سه طول موج، شامل دو فرابنفش شدید و یک پرتو ایکس به‌دست آمده و هر یک جزئیات متفاوتی را از خورشید به نمایش می‌گذارند.
زمانی که چنین پدیده‌ای در حال وقوع است، بستگی به سرعت ذرات و زمان لازم برای رسیدن آنها به زمین دارد. به عبارت دیگر، نمی‌توان فوراً انتظار داشت که انفجاری که مشاهده می‌شود، به‌طور آنی تأثیری بر زمین داشته باشد، زیرا ممکن است تا زمان رسیدن آنها به جو زمین، مدت زمانی صرف شود.
علاوه بر این، جنبه‌های مختلف جو زمین، حتی در عرض‌های جغرافیایی مختلف، واکنش‌های متفاوتی نشان می‌دهند؛ زیرا سپر مغناطیسی زمین در نواحی جغرافیایی بالا، به سمت قطب شمال و جنوب، ضعیف‌تر است و به این دلیل است که شفق قطبی پدید می‌آید. این پدیده به واسطه برخورد ذرات پرانرژی خورشید با جو زمین شکل می‌گیرد.
شفق قطبی را معمولاً در عرض‌های جغرافیایی بالاتر از ۶۵ درجه مشاهده می‌کنیم، اما در صورتی که شراره‌های خورشیدی با شدت زیادی روی دهند (که نادر است)، می‌توانند به‌طور موقت سپر مغناطیسی زمین را مختل کرده و شفق‌های خورشیدی را در عرض‌های جغرافیایی پایین‌تر، از جمله استوا نیز نمایان سازند. در گزارشات تاریخی و قدیمی ثبت شده است که مردم گواه چنین پدیده‌هایی در طول تاریخ بوده‌اند و امروزه ما می‌دانیم که این پدیده‌ها در واقع شفق‌های قطبی بوده‌اند.
آیا بادهای خورشیدی و طوفان‌های ژئومغناطیسی توانایی آن را دارند که بر زندگی ما تأثیر بگذارند؟
در خورشید فعالیت‌های گوناگونی در حال وقوع است، از جمله پرتاب جرم تاجی، زبانه‌ها یا فوران‌های خورشیدی و شراره‌هایی که به‌عنوان انفجارهای خورشیدی شناخته می‌شوند. این فعالیت‌ها منشا ایجاد بادهای خورشیدی هستند و به همراه این باد، طوفان‌های ژئومغناطیسی رخ می‌دهند. این طوفان‌ها در تعامل با سپر مغناطیسی زمین و یونوسفر، طوفان‌های خورشیدی یا ژئومغناطیسی را به وجود می‌آورند.
این طوفان‌های ژئومغناطیسی می‌توانند به‌طور کلی تأثیراتی بر زندگی ما داشته باشند، به ویژه بر روی تکنولوژی، الکترونیک و سیستم‌های مخابراتی. اکثریت اثرات آنها در این زمینه‌ها چون مشخص می‌شود.
آیا این اثرات بر تمام افراد و در تمام نقاط جغرافیایی به یک شکل عمل می‌کنند؟
این اثرات را نمی‌توان به‌طور جزئی و دقیق بررسی کرد. همچنین، نمی‌توان آنها را به تمام افراد و تمامی نقاط جغرافیایی تعمیم داد. شدت این اثرات وابسته به قدرت پدیده‌ای است که رخ می‌دهد و همچنین عرض جغرافیایی آن مکان است.
هر مکان باید بر اساس عرض جغرافیایی خود به مطالعات مرتبط بپردازد. محل سکونت و عرض جغرافیایی نیز اثرگذار است. اگر مطالعاتی هم انجام شده‌اند، نمی‌توان وضعیت سلامت همه افراد در جهان را در نظر گرفت.
به‌طور مثال، اگر تحقیقی در آتن انجام شود، باید بر اساس شرایط و عرض جغرافیایی آن منطقه تحلیل شود. یا اگر در آمریکا مطالعهای انجام می‌شود، نمی‌توان به ساکنان ایران گفت که مواظب باشند! هر منطقه باید شرایط خاص خود را مورد بررسی قرار دهد. احتمالاً در برخی نکات کلی شباهت‌هایی وجود دارد، اما در جزئیات، میزان و کیفیت و همچنین در علم پزشکی تفاوت‌های قابل توجهی وجود دارد و برخی از این مطالعات هنوز در مرحله بازنگری و بررسی قرار دارند.
با وجود ارجاعات به برخی از آنها، بسیاری همچنان نیاز به تحقیق و بررسی دارند و این حوزه یک علم در حال تکامل به شمار می‌رود. درباره اصول کلی این موضوع چندان جای مناقشه وجود ندارد، بلکه بیشتر جزئیات آن نیاز به بررسی‌های عمیق‌تر دارد.
آیا رشته‌ای علمی وجود دارد که به‌طور خاص به تأثیر فعالیت‌های خورشیدی بر سلامت انسان بپردازد؟
Heliobiology یک حوزه علمی وسیع است که به مطالعه تأثیرات زیستی خورشید بر انسان در زمینه‌های مختلف پزشکی می‌پردازد. تاکنون، در منابع فارسی معادلی برای این واژه نیافته‌ام و اصطلاح «خورشید زیست‌شناسی» را به‌عنوان معادل خود انتخاب کرده‌ام.
کلمه Helio به معنای خورشید و biology به معنای زیست‌شناسی است. این حوزه علمی میان رشته‌ای به بررسی تعامل خورشید با موضوعات زیستی، به ویژه در زمینه‌های پزشکی می‌پردازد. به عبارتی، تحقیقات در حوزه هلیوبیولوژی یا خورشید زیست‌شناسی رابطه معناداری را بین فعالیت‌های خورشیدی و سلامت انسان در زمینه‌هایی مانند بیماری‌های قلبی و عروقی، اختلالات روانی-عاطفی، سیستم عصبی، و رشد میکروارگانیسم‌ها بررسی می‌کند.
و در نهایت، تا چه حد می‌توان گفت که تغییرات احساسی و عاطفی ما ناشی از فعالیت‌های خورشیدی است؟
اینکه بگوییم تغییراتی که در ما رخ می‌دهد فقط به دلیل فعالیت خورشید است، تا حدودی نادرست است؛ زیرا فعالیت‌های خورشیدی همواره در حال وقوع هستند. ممکن است که یک فعالیت خورشیدی به‌طور پرقدرت رخ دهد، اما بی‌ارتباط با سلامت باشد.
در یکی از مقالات به این نتیجه دست یافته‌اند که اشعه‌ها و انفجارهای جرم تاجی معمولی و متوسط تأثیری بر مباحث احساسی و عاطفی افراد ندارد. همچنین در عرض‌های جغرافیایی میانی، تنها انفجارها و پرتوهای جرم تاجی بسیار قوی که می‌توانند تأثیرگذار باشند، این تأثیرات را نه بر افراد عادی، بلکه بر کسانی که زمینه و آمادگی خاصی دارند اعمال می‌کنند.
این تأثیر یک حالت موقتی و غیردائم است و سبب تغییر در ویژگی‌های شخصیتی فرد نمی‌شود.
این نکات را باید مدنظر داشت، چرا که ممکن است در حوزه‌های شبه‌علم، از آنها سو استفاده شود. به عنوان مثال ممکن است پیشنهادی مطرح شود مبنی بر اینکه با قرار گرفتن در معرض این انفجارها، به شخصیتی متفاوت تبدیل می‌شوید و روحیات جدیدی پیدا خواهید کرد، ولی واقعیت این است که این‌گونه نیست.
تنها افرادی که زمینه‌ای دارند به‌صورت موقت و گذرا تحت تأثیر قرار می‌گیرند. فعالیت‌های خورشیدی، باد خورشیدی و طوفان‌های ژئومغناطیسی در عرض‌های جغرافیایی میانی تا بالا به گونه‌ای است که تأثیرات شدیدی، به‌صورت اختلالات جزئی و موقتی بر سیستم بیوالکتریک مغز می‌گذراند که در واقع این اختلالات به‌صورت تأثیرات روانی تجلی می‌یابند.