مصریان باستان به مدت چندین هزار سال «هیروگلیف» را بر روی مقبره‌ها، پاپیروس‌ها و در برخی موارد بر روی هرم‌ها ثبت می‌کردند. اما منشاء «هیروگلیف» به چه زمانی برمی‌گردد؟
طبق تحقیقات انجام‌شده، ورود «هیروگلیف» به تاریخ بشری به حدود ۵۲۰۰ سال پیش و همزمان با پیدایش یک سیستم نوشتاری دیگر به نام «خط میخی» در منطقه بین‌النهرین برمی‌گردد.
به نقل از «لایوساینس»، «جیمز آلن»، استاد بازنشسته پژوهش‌های مصرشناسی در دانشگاه «براون»، با اشاره به کاوش‌های باستان‌شناسان آلمانی در «ابیدوس» واقع در مصر به کشف هیروگلیف‌هایی از سال ۳۲۰۰ پیش از میلاد اشاره کرده است. از سوی دیگر، «لودویگ مورنز»، استاد مصرشناسی در دانشگاه «بن» آلمان، نیز در گفت‌وگو با «لایوساینس» اعلام کرد که ظهور هیروگلیف‌ها در بازه زمانی ۳۳۰۰ تا ۳۲۰۰ پیش از میلاد اتفاق افتاده است.
آلن ادامه داد: «نمونه اولیه سیستم نوشتاری هیروگلیف به طرز قابل توجهی پیچیده به نظر می‌رسند. این احتمالاً به این دلیل است که هیروگلیف‌های اولیه بر روی مواد تجزیه‌پذیر نوشته شده بودند که در طول زمان از بین رفته‌اند، یا شاید یک نابغه ناشناس این نوع نوشتار را توسعه داده است.»
هدف از ابداع «هیروگلیف» چه بود؟
«مارک ون دی میروپ» (Marc Van De Mieroop)، استاد تاریخ در دانشگاه کلمبیا در دومین ویرایش کتابش با عنوان «تاریخ مصر باستان»، به این موضوع پرداخته که هنوز کارشناسان بر سر دلایل ابداع «هیروگلیف» اختلاف نظر دارند.
با توجه به اینکه «هیروگلیف» در زمانی به وجود آمد که مصر در حال شکل‌گیری به عنوان یک کشور واحد بود، به‌نظر می‌رسد که مدیریت این کشور دلیلی برای نیاز به این سیستم نوشتاری باشد. «ون دی میروپ» در کتابش مطرح کرده است: «با توجه به وسعت و پیچیدگی وضعیت آن زمان مصر، منطقی است که به یک سیستم حسابداری پیشرفته نیاز باشد که اطلاعات مربوط به کالاها، مقادیر، مبدا و مقصد آنها، افراد مسئول و تاریخ معاملات را ثبت کند.»
نظریه دیگری نیز وجود دارد که بر اساس آن، «هیروگلیف» به منظور ارتقاء مقام خدایی و سلطنتی ابداع شده است. «ون دی میروپ» به تصویرسازی برخی از حکاکی‌های باستانی اشاره کرده و نوشته است: «تجلیل از سلطنت شاید یکی از انگیزه‌های اساسی برای توسعه این نوع کتیبه‌ها بوده باشد.»
قدیمی‌ترین سیستم نوشتاری زنده کدام است؟
همانگونه که اشاره شد، مصریان «هیروگلیف» را در همان زمان ایجاد کردند که «خط میخی» نیز در بین‌النهرین پدید آمد. اما هنوز در این مورد که کدام یک از این سیستم‌ها در ابتدا ابداع شده است، توافق کاملی وجود ندارد.
«آلن» بیان می‌کند که به احتمال زیاد «هیروگلیف» زودتر از خط میخی ایجاد شده و اشاره دارد که قدیمی‌ترین کتیبه‌های خط میخی به حدود ۲۹۰۰ پیش از میلاد مربوط می‌شوند. با این حال، عده‌ای از دانشمندان این نظر را مورد انتقاد قرار داده‌اند.
در هر صورت، خط میخی و هیروگلیف به شدت متفاوت از یکدیگر بوده و به نظر می‌رسد که هر یک به‌طور مستقل تکامل یافته‌اند. «آلن» اضافه می‌کند: «خط میخی و هیروگلیف به قدری با یکدیگر متفاوت‌اند که هیچ‌کدام نمی‌توانند مستقیماً بر دیگری تأثیر بگذارند.» همچنین افزود: «نمادهای خط میخی نمایانگر کلمات کامل یا هجاها هستند، در حالی که هیروگلیف‌ها دربردارنده کلمات یا حروف صامت مجزا می‌باشند و حروف صدادار را نمایان نمی‌کنند.»
بر اساس اطلاعات دانشگاه ممفیس واقع در تنسی، آخرین کتیبه مصری به خط هیروگلیف به سال ۳۹۴ میلادی بازمی‌گردد. در آن زمان، سایر سیستم‌های نوشتاری از جمله «قبطی» در مصر رواج داشتند و به تدریج دانش خواندن و نوشتن هیروگلیف از میان رفت. با این حال، در قرن نوزدهم با رمزگشایی هیروگلیف، این نوشته‌ها دوباره قابل شناسایی شدند.
«سنگ روزتا»
«سنگ روزتا» که به عنوان ابزاری ارزنده در کشف و رمزگشایی زبان هیروگلیف شناخته می‌شود، جزء بسیار با ارزش مجموعهٔ «موزه بریتانیا» به حساب می‌آید.
متن‌های حکاکی‌شده بر روی «سنگ روزتا» شامل سه سیستم نوشتاری مختلف از جمله خط دموتیک مصری، یونان باستان و هیروگلیف هستند. پژوهشگران به مدد این دست‌نوشته تاریخی موفق شدند نمادهای تصویری را که بر روی تعداد زیادی از آثار باقی‌مانده از مصر باستان حکاکی شده است، رمزگشایی کنند.
این سنگ گرانیتی سیاه در واقع قسمتی از یک تخته سنگ بزرگ‌تر بوده که پس از مدتی از آن جدا شده است. «سنگ روزتا» در سال ۱۷۹۹ در نزدیکی شهر باستانی «روزتا» در «دلتای نیل» کشف گردید و گفته می‌شود که سربازان ارتش «ناپلئون» در جریان حمله به مصر، آن را پیدا کردند.
پس از ناکامی «ناپلئون» در سال ۱۸۰۱ میلادی، طبق «معاهده اسکندریه»، این سنگ تحت مالکیت بریتانیا درآمد. این سنگ در فوریه سال ۱۸۰۲ به انگلستان منتقل شد و در جولای همان سال به «موزه بریتانیا» توسط «جورج سوم» اهدا گردید.
«توماس یانگ»، فیزیکدان بریتانیایی با علاقه به مصرشناسی، مطالعه بر روی نوشته‌های «سنگ روزتا» را در سال ۱۸۱۴ میلادی آغاز کرد و به این نتیجه رسید که نمادهای بیضی‌شکل به نام افراد سلطنتی تعلق دارند.
اما این «ژان فرانسوا شامپولیون» واژه‌شناس فرانسوی بود که در سال ۱۸۲۲ با بررسی دقیق «سنگ روزتا» و سایر متون، بالاخره فهرستی کامل از نشانه‌های «هیروگلیفی» و معادل‌های یونانی آنها ارائه داد.
شامپولیون نخستین مصرشناس بود که دریافت برخی از این نشانه‌ها، الفبایی، برخی هجایی و برخی دیگر وابسته به ضمیر هستند.