افزایش چشمگیر و سریع تعداد شرکت‌های دانش‌بنیان و رشد حدود ۲۰۰ درصدی صادرات این بخش در یک سال گذشته، گواه قابل‌توجهی بر خودکفایی مناسب، پویایی و جهش در اکوسیستم نوآوری و فناوری کشور دارد. این وضعیت نشان‌دهنده فضای مساعدی است که به‌منظور تحقق شعار امسال «جهش تولید با مشارکت مردم» در عرصه اقتصاد دانش‌بنیان فراهم آمده است.
، این متن بخشی از پیام نوروزی روح الله دهقانی فیروز آبادی، معاون علمی رئیس دولت سیزدهم می‌باشد. دولتی که توجه ویژه‌ای به شرکت‌های دانش‌بنیان دارد و طبق گفته حجت‌الاسلام رئیسی، رئیس‌جمهور، توجه به رشد همزمان کیفی و کمّی این شرکت‌ها در دستور کار این دولت قرار گرفته است. تعداد این شرکت‌ها که در آغاز به کار دولت سیزدهم حدود ۵ هزار بود، هم‌اکنون به ۱۰ هزار مورد رسیده و این مجموعه‌ها توانسته‌اند به ثروتی معادل دو میلیارد دلار دست یابند.
تاریخچه ایجاد دانش‌بنیان‌ها در ایران
قانون حمایت از شرکت‌ها و مؤسسات دانش‌بنیان و تجاری‌سازی نوآوری‌ها و اختراعات، مشتمل بر ۱۳ ماده و ۶ تبصره، در تاریخ ۵ آبان ۱۳۸۹ به‌منظور دستیابی به اقتصاد دانش‌بنیان به تصویب مجلس رسید و پس از تأیید شورای نگهبان در تاریخ ۳۰ آبان ۸۹ برای اجرا به مجلس شورای اسلامی ابلاغ شد.
در این سال‌ها، دولت‌ها همواره تلاش کرده‌اند با تقویت زیرساخت‌ها و حمایت از شرکت‌های دانش‌بنیان، به رشد آنها کمک نمایند.
این روند در سال‌های اخیر و به‌خصوص با آغاز به کار دولت سیزدهم شتاب بیشتری به خود گرفته است. در آغاز فعالیت این دولت، مجموعاً ۶ هزار و ۴۷۴ شرکت دانش‌بنیان در کشور فعال بودند و این رقم در کمتر از ۲ سال به ۹ هزار و ۲۱۵ واحد افزایش یافته است که نشانه‌ای از رویکرد دولت بهبود وضعیت تولید در حوزه دانش‌بنیان و توجه به بخش خصوصی است. توسعه تعداد این شرکت‌ها همچنین به افزایش اشتغال به میزان ۸.۴ برابر منجر شده است و هم‌اکنون بیش از ۴۲۰ هزار نفر در مشاغل مرتبط با آنها فعالیت دارند.
به‌گونه‌ای که بین سال‌های ۱۳۹۹ تا ۱۴۰۱، صادرات محصولات شرکت‌های دانش‌بنیان به‌طور متوسط هر سال حدود ۱۰۰ درصد رشد کرده و از ۲۹۶ میلیون دلار به هزار و ۱۳۲ میلیون دلار رسیده است. در همین دوره، واردات این شرکت‌ها نیز با رشد سالانه تقریباً ۵۰ درصدی از هزار و ۶۳۳ میلیون دلار به سه هزار و ۸۵۵ میلیون دلار افزایش یافته است.
بر اساس گزارشی تحلیلی از سوی معاونت علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان ریاست‌جمهوری، از ۱۷۷ هزار کوتاژ صادرات و واردات و بیش از ۵.۵ میلیون داده گمرکی جمهوری اسلامی ایران و معاونت توسعه شرکت‌های دانش‌بنیان مشخص شده است که شرکت‌های نوآور با سهم نزدیک به ۲۰ درصدی از کل شرکت‌های دانش‌بنیان، حدود ۶۷ درصد از درآمد و بیش از ۷۵ درصد از صادرات و واردات این بخش را در دست دارند. در حالی که شرکت‌های فناور با سهمی کمتر از ۷ درصد از کل، حدود ۳۰ درصد از درآمد و بیش از ۲۰ درصد از تجارت خارجی دانش‌بنیان را به ثبت رسانده‌اند.
به این ترتیب، در این سال‌ها، حوزه «فناوری مواد شیمیایی» بیشترین سهم از صادرات را با حداقل ۵۰ درصد در اختیار دارد و این نسبت نیز در هر سال افزایش یافته است. حوزه‌های فناوری «ماشین‌آلات»، «برق و الکترونیک» و «دارویی» به‌ترتیب در رتبه‌های بعدی صادرات قرار دارند. تنها حوزه فناوری که تراز تجاری مثبتی دارد، حوزه پیشرفته شیمیایی است.
همچنین ارزش وزنی صادرات محصولات دانش‌بنیان بر اساس داده‌های معاونت توسعه اقتصاد دانش‌بنیان، ۱۳ درصد افزایش یافته و همزمان ارزش وزنی واردات این شرکت‌ها ۱۰ درصد کاهش یافته است؛ به‌عبارتی با وجود افزایش حجم صادرات دانش‌بنیان، عمق ساخت داخل محصولات این شرکت‌ها نیز بیشتر شده است.
مقصد صادرات محصولات دانش‌بنیان کجاست؟
تحلیل داده‌های مربوط به مقصد صادرات شرکت‌های دانش‌بنیان نشان می‌دهد که حدود ۸۰ درصد از صادرات به کشورهای آسیایی است و در عین حال تقریباً ۹۰ درصد از واردات این شرکت‌ها از همین کشورها صورت می‌گیرد. بعلاوه، ۳۶ درصد از واردات و ۲۲ درصد از صادرات شرکت‌های دانش‌بنیان به کشور امارات برای صادرات مجدد و واردات مجدد به مبادی و مقاصد تجاری دیگر تعلق دارد.
افزایش ۴.۵ برابری تسهیلات به دانش‌بنیان‌ها در دولت سیزدهم
محمدصادق خیاطیان، رئیس صندوق نوآوری و شکوفایی ریاست‌جمهوری در گفت‌وگویی اظهار کرده که در دولت سیزدهم، میانگین پرداخت تسهیلات سالانه به شرکت‌های دانش‌بنیان به ۶ هزار و ۶۰۰ میلیارد تومان افزایش یافته که این رقم نسبت به دولت قبلی، رشد ۴.۵ برابری را نشان می‌دهد.
رئیس صندوق نوآوری و شکوفایی ادامه داد: در زمینه ضمانت‌نامه‌ها که مورد نیاز شرکت‌های دانش‌بنیان هستند، رشد ۷.۵ برابری را شاهد بودیم و در بخش توانمندسازی که شامل کمک‌های بلاعوض و حضور در نمایشگاه‌ها و توسعه بازار شرکت‌ها می‌شود، نسبت به دولت گذشته شاهد رشد هشت برابری هستیم که این ظرفیت‌ها نشانه‌ای از توجه دولت سیزدهم به حوزه دانش‌بنیان است.
رشد ۳ برابری صادرات دانش‌بنیان در سال ۱۴۰۲
بر اساس اظهارات روح الله دهقانی فیروز آبادی، معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان رئیس‌جمهور، آمارهای گمرکی حاکی از آن است که صادرات محصولات دانش‌بنیان در سال ۱۴۰۲، سه برابر نسبت به سال گذشته رشد داشته است.
حمایت از تأسیس شرکت دانش‌بنیان توسط ایرانیان خارج از کشور
سیدعلی حسینی، معاون سرمایه انسانی سازمان توسعه همکاری‌های علمی و فناورانه بین‌المللی، اعلام کرد که این سازمان از متخصصان ایرانی مقیم خارج از کشور که تمایل به راه‌اندازی شرکت دانش‌بنیان در ایران دارند، به‌صورت مالی و زیرساختی حمایت می‌کند.
وی توضیح داد: در پروژه و پلتفرم «کانکت پلاس»، مدلی حمایتی برای همکاری با متخصصان ایرانی خارج از کشور طراحی شده است که هدف آن تسهیل بازگشت نخبگان و فارغ التحصیلانی است که پیش‌تر در خارج از کشور شرکت تأسیس کرده و یا محصولی تولید کرده‌اند و قصد دارند آن را در ایران نیز پیاده‌سازی کنند. این افراد از حمایت اولیه و فناورانه ما بهره‌مند خواهند شد.
پیش‌بینی رشد ۱۰۰ درصدی حضور دانش‌بنیان‌ها در بازار سرمایه امسال
به‌نظر می‌رسد شرکت‌های دانش‌بنیان مراحل گذار خود را پشت سر گذاشته و به مرحله بلوغ نزدیک شده‌اند. با این وجود و در صورت ادامه و افزایش حمایت‌ها، آینده مطلوبی برای این شرکت‌ها قابل‌تصور است. دکتر دهقانی فیروزآبادی، معاون علمی، فناوری و اقتصاد دانش‌بنیان رئیس‌جمهور، با اشاره به یکی از مراحل بلوغ این شرکت‌ها که ورود به بازار سرمایه و مشارکت آنها به‌وسیله سرمایه مردم است، تاکید کرد که رشد نهایی این شرکت‌ها ورود به بورس خواهد بود. در حال حاضر ۱۰۸ شرکت در بازار سرمایه فعالیت دارند که پیش‌بینی می‌شود تا پایان سال به رشد صد درصدی دست یابند.