«جزئي از طرح شوید» یا چطور می‌توانیم از محیط زیست محافظت کنیم

، روز ۲۲ می (گاه‌شماری برابر با اول خرداد و هر چهار سال یک بار دوم خرداد) به عنوان روز جهانی تنوع زیستی شناخته می‌شود. این روز به منظور افزایش آگاهی عمومی نسبت به تنوع زیستی، اهمیت آن و اقداماتی که می‌توانیم در راستای محافظت از این سرمایه ارزشمند انجام دهیم، توسط سازمان ملل متحد انتخاب شده است و هر ساله با برگزاری برنامه‌های گوناگون در سطح جهانی یادآوری می‌شود. شعار روز جهانی تنوع زیستی در سال ۲۰۲۴ «جزء برنامه باش» انتخاب شده است.

ایران به عنوان کشوری که در تقاطع آفریقا، آسیا و اروپا واقع شده است، از شمال غرب به اروپا، از غرب به آفریقا و از شرق به آسیا دسترسی دارد. این موقعیت جغرافیایی به تنوع اقلیمی کشور افزوده است. در ایران، تعداد ۱۰۳۶ گونه مهره‌دار شامل ۲۰۹ گونه پستاندار، ۵۶۰ گونه پرنده، ۲۴۲ گونه خزنده و ۲۵ گونه دوزیست شناسایی شده‌اند که در سال ۲۰۲۲، ۷۵ گونه از آن‌ها در فهرست سرخ اتحادیه بین‌المللی حفاظت از طبیعت (IUCN) قرار گرفته‌اند. این گونه‌ها در سه دسته وضعیت بحرانی، در خطر انقراض و آسیب‌پذیر تقسیم‌بندی شده‌اند.

از میان حدود ۵۶۰ گونه پرنده، ۶۲ گونه در لیست گونه‌های در معرض تهدید قرار دارند که در بین آن‌ها، ۳۵ گونه به‌طور خاص به آبزیان و کنار آبزیان تعلق دارند.

بیشتر بخوانید:

 گونه پرنده مهاجر در ایران در فهرست گونه‌های در معرض تهدید قرار دارد

ایران به واسطه تنوع آب و هوایی و توپوگرافی غنی، از لحاظ گیاهی نیز تنوع بالایی دارد؛ به طوری که تاکنون حدود ۸۰۰۰ گونه گیاهی شناسایی شده است. این تعداد به حدی است که شامل ۸۰ درصد از تنوع گیاهی قاره اروپا نیز می‌شود. همچنین می‌توان ادعا کرد که در بین کشورهای خاورمیانه، این تنوع گیاهی بی‌نظیر است. به عنوان مثال، پس از ترکیه، ما به عنوان دومین کشور با تنوع گیاهی بالا در خاورمیانه شناخته می‌شویم. از میان ۸۰۰۰ گونه بومی، ۱۸۰۰ گونه به طور خاص در این سرزمین رشد کرده‌اند. به علاوه، بسیاری از این گیاهان دارای ویژگی‌های دارویی، اقتصادی و زینتی ارزشمندی هستند.

با وجود این تنوع باورنکردنی در گونه‌های جانوری و گیاهی ایران، عوامل متعددی آن‌ها را تهدید می‌کنند و به مرز انقراض نزدیک می‌سازند. یکی از مهم‌ترین این عوامل تخریب زیستگاه‌ها است که در اشکال مختلف خود را نشان می‌دهد. فعالیت‌هایی چون ساخت جاده، استخراج معادن، چرای غیرمحدود و تغییر کاربری اراضی به شدت به اکوسیستم‌های حیات وحش آسیب می‌زنند و منجر به fragmentation و جزیره‌ای شدن زیستگاه‌ها می‌گردند، به طوری که گونه‌ها در زیستگاه خود گرفتار شده و به مشکل در جفت‌گیری و پیدا کردن غذا دچار می‌شوند.

تلفات ناشی از تصادفات جاده‌ای نیز یکی از عوامل مهم در کاهش جمعیت وحوش محسوب می‌شود. به طوری که حدود ۵۰ درصد از تلفات گوشتخواران به تصادفات جاده‌ای در مناطق حفاظت‌شده مربوط می‌شود، زیرا حیوانات برای یافتن غذا مجبور به ترک زیستگاه خود می‌شوند و در معرض خطر تصادف قرار می‌گیرند.

حضور سگ‌های ولگرد به یک مسئله جدی برای حیات وحش تبدیل شده است. به عنوان مثال، گربه پالاس که در ارتفاعات زندگی می‌کند، با تهدید جدی از سوی سگ‌های گله‌ای که به آن نزدیک می‌شوند مواجه است. بر اساس یک پژوهش، این نژاد از سگ‌ها یکی از اصلی‌ترین خطرات برای این گونه به شمار می‌آید.

اختلاط ژنی نیز تهدیدی دیگر برای تعدادی از گونه‌ها به شمار می‌رود، چرکه جفت‌گیری بین سگ‌ها و گرگ‌های خاکستری با تولید نژاد گرگاس همراه است که موجب کاهش خلوص ژنتیکی حیات وحش می‌شود. همچنین گربه‌های خانگی نیز که به عمق زیستگاه‌های طبیعی نفوذ کرده‌اند، با جفت‌گیری با گربه‌های وحشی باعث لطمه به خلوص ژنتیک گونه‌های بومی می‌شوند.

معرفی گونه‌های مهاجم یکی دیگر از چالش‌ها برای گونه‌های بومی به شمار می‌آید. به عنوان مثال، راکون و نوتریا به عنوان گونه‌های مهاجم شناخته می‌شوند. راکون حتی در تهران مشاهده شده و در بسیاری از زیستگاه‌های استان گیلان حضور دارد. همچنین میمون «رزوس» نیز در زمره گونه‌های مهاجم قرار دارد. این موجودات از طریق قاچاق به کشور آورده می‌شوند و افرادی که آن‌ها را می‌خرند ممکن است پس از مدتی از آن‌ها خسته شده و یا به سازمان‌های حفاظت از محیط زیست تحویل دهند و یا در طبیعت آزاد کنند که این اقدام به گونه‌های بومی آسیب می‌زند.

گونه‌های گیاهی نیز با تهدیداتی مشابهی مواجه‌اند. برداشت بی‌رویه و تغییرات اقلیمی ناشی از خشکسالی، منجر به نابودی بسیاری از گونه‌ها شده است.

با در نظر گرفتن عواملی که گونه‌های گیاهی و جانوری را تهدید می‌کنند، می‌توانیم در کاهش این خطرات نقش‌آفرینی کنیم. شعار «جزء برنامه باش» که به عنوان شعار سال ۲۰۲۴ روز جهانی تنوع زیستی انتخاب شده، تأکیدی بر این مسئله دارد که هر فردی می‌تواند به سهم خود در حفظ تنوع زیستی و متوقف ساختن روند نابودی آن مؤثر باشد. در این زمینه، می‌توانیم با اقداماتی مانند پرهیز از ساخت‌وساز در مناطق طبیعی، احتیاط در رانندگی در جاده‌های نزدیک به زیستگاه‌های جانوری، اجتناب از تغذیه دادن به سگ‌ها و گربه‌های بی‌سرپرست و پرهیز از برداشت بی‌رویه گیاهان در حفظ تنوع زیستی کشور مؤثر باشیم.

بیشتر بخوانید:

 شناسایی ۱۸۰۰ گونه گیاهی اختصاصی ایران

۷۵ گونه جانوری ایران در لیست «سرخ»

رونمایی از شعار و لوگوی روز جهانی تنوع زیستی سال ۲۰۲۴