تومور مغزی به مجموعه‌ای از سلول‌های غیرطبیعی اطلاق می‌شود که درون مغز جمع شده و یک توده غیرمعمول را به وجود می‌آورند. این تومورها می‌توانند سرطان‌زا (بدخیم) یا غیرسرطان‌زا (خوش‌خیم) باشند.
جمجمه که محافظ مغز است، ساختاری محکم و غیرقابل انعطاف دارد و رشد هر نوع توده‌ای در این فضای محدود می‌تواند مشکل‌ساز باشد. چه تومور بدخیم بوده و چه خوش‌خیم، افزایش حجم آن درون مغز فشار داخل جمجمه را افزایش داده و این فشار می‌تواند آسیب‌هایی به مغز وارد کند یا حتی منجر به مرگ گردد.
علایم و نشانه‌های متداول تومور مغزی
علایم و نشانه‌های یک تومور مغزی به اندازه، موقعیت و سرعت رشد آن مرتبط است، اما به طور کلی می‌توان به موارد زیر اشاره کرد:
– تجربه سردرد یا تغییر در الگوی سردردها
– سردردهای مکرر با افزایش دفعات یا شدت بروز
– حالت تهوع یا استفراغی که دلیلی ندارد
– اختلالات بینایی مثل تاری دید، دوبینی یا کاهش دید محیطی
– از دست دادن تدریجی حس لامسه یا توانایی حرکت در یک دست یا پا
– مشکلات در حفظ تعادل
– اختلالات در گفتار
– سرگردانی در فعالیت‌های روزمره
– تغییرات در رفتار یا شخصیت
– تشنج، به ویژه در افرادی که پیشینه تشنج ندارند
– مشکلات شنوایی
تومورهای مغزی به دو دسته اولیه و ثانویه تقسیم می‌شوند. تومورهای اولیه در مغز خود تشکیل می‌شوند و اکثراً خوش‌خیم هستند. تومورهای ثانویه که به عنوان تومورهای متاستازیک شناخته می‌شوند، زمانی به وجود می‌آیند که سلول‌های سرطانی از دیگر اندام‌ها مانند ریه یا سینه به بافت مغزی منتقل شده و رشد می‌کنند.
تومورهای اولیه
گلیوما (Glioma)
این نوع تومور اولیه در سیستم عصبی مرکزی، از جمله مغز یا نخاع، به وجود می‌آید و منشا آن از سلول‌های گلیال است. این سلول‌ها معمولاً نیروی پشتیبانی از ساختار سیستم عصبی مرکزی را دارا هستند و موادی را برای حفظ عملکرد این سیستم تأمین می‌کنند. درمان گلیومای خفیف شامل جراحی، پرتودرمانی و شیمی‌درمانی است.
گلیوبلاستوما (Glioblastoma)
شایع‌ترین نوع تومور بدخیم اولیه در سیستم عصبی مرکزی است که در مغز یا نخاع رشد می‌کند.
الیگودندروگلیوم (Oligodendroglioma)
نوعی گلیوما است که از یاخته‌های الیگودندروسیت نشات می‌گیرد.
تومور آستروسیتوما (Astrocytoma)
این نوع نیز از تومورهای گلیوما به حساب می‌آید که مبدا آن سلول‌های آستروسیت هستند و وظیفه پشتیبانی از سلول‌های عصبی را دارند.
نورومای آکوستیک (Acoustic neuroma)
یک تومور خوش‌خیم است که بر روی عصب هشتم جمجمه‌ای شکل می‌گیرد.
تومورهای هیپوفیز (Pituitary tumors)
این تومورها در ناحیه هیپوفیز بروز پیدا می‌کنند.
مننژیوما (Meningioma)
این نوع تومور در سلول‌های غشای احاطه‌کننده مغز و نخاع شکل می‌گیرد.
مدولوبلاستوما (Medulloblastoma)
نوعی تومور بدخیم است که از مخچه نشات می‌گیرد.
کوروئید پلکسوس کارسینوما (Choroid plexus carcinoma)
این تومور در ناحیه‌ای از مغز به نام بطن ایجاد می‌شود.
کرانیوفارنژیوما (Craniopharyngioma)
این تومور شایع‌ترین اختلال در ناحیه هیپوتالامس بوده و می‌تواند به اختلالات هیپوفیزی منجر شود.
اپندیموما (Ependymoma)
این تومور از تغییرات نئوپلاست سلول‌های اپندیمال به وجود می‌آید.
تومورهای ثانویه
تومورهای ثانویه یا متاستاز مغزی، بخش عمده‌ای از سرطان‌های مغز را تشکیل می‌دهند. این نوع تومورها معمولاً از یک اندام دیگر در بدن شروع شده و به مغز منتشر می‌شوند. سرطان‌های ریه، سینه، کلیه و پوست می‌توانند به مغز گسترش یابند. تومورهای ثانویه عموماً بدخیم هستند و تومورهای خوش‌خیم معمولاً به سایر اندام‌ها گسترش نمی‌یابند.
تومورهای خوش خیم همچنان ممکن است مشکلات جدی ایجاد کنند. خطر تومورهای مغزی از آنجا ناشی می‌شود که جمجمه یک فضای محدود و سخت از جنس استخوان است و از آنجا که هر توده‌ای که درون جمجمه یا خارج از بافت مغز رشد کند فضای زیادی را اشغال کرده و به نواحی بحرانی مغز فشار می‌آورد. بنابراین، در مورد تومورهای مغزی تنها نوع آن‌ها مهم نیست، بلکه محل تشکیل آن‌ها نیز از اهمیت بالایی برخوردار است.
تومورهای مغزی هیچ‌گاه از جمجمه خارج نمی‌شوند. تمامی تومورهای مغزی دارای این ویژگی مشترک هستند که به سایر اندام‌ها توسعه نمی‌یابند؛ زیرا شیوه دسترسی آن‌ها به رگ‌های خونی با دیگر و اندام‌های بدن متفاوت است.
متأسفانه هیچ روش موثری برای پیشگیری از بروز و رشد تومورهای مغزی وجود ندارد. با این وجود، پزشکان به افراد، به ویژه افراد کمتر از ۱۸ سال، توصیه می‌کنند که تا حد ممکن از exposure به تابش‌های شدید اجتناب کنند.
عوامل خطر برای ابتلا به تومور مغزی
در بسیاری از موارد، علت ابتلا به تومور مغزی ناشناخته است؛ اما برخی عوامل شناسایی شده‌اند که ممکن است خطر این بیماری را افزایش دهند.
این عوامل شامل سوابق خانوادگی، سن، نژاد، قرار گرفتن در معرض تشعشعات و مواد شیمیایی و همچنین عدم ابتلا به آبله مرغان هستند. در واقع، بین ۵ تا ۱۰ درصد از تمامی انواع سرطان‌ها به‌صورت ژنتیکی منتقل می‌شوند و تومورهای مغزی نیز به ندرت ناشی از عوامل وراثتی هستند. با این حال، اگر چندین نفر از اعضای خانواده دچار تومور مغزی شده‌اند، لازم است این موضوع با پزشک متخصص در میان گذاشته شود تا در صورت لزوم آزمایشات ژنتیکی انجام شود.
افزایش سن یکی دیگر از عوامل خطر برای تومور مغزی محسوب شده و با افزایش سن شانس ابتلا نیز افزایش می‌یابد.
قرار گرفتن در معرض مواد شیمیایی و ترکیباتی که در محیط‌های صنعتی موجودند، می‌تواند خطر ابتلا به تومور مغزی را افزایش دهد. انستیتوی ملی سلامت و ایمنی محیط کار آمریکا هر ساله فهرستی از مواد شیمیایی که به عنوان عوامل بالقوه ایجاد سرطان شناسایی شده و در محیط کار موجودند، منتشر می‌کند.
افرادی که در معرض تابش‌های یون‌ساز قرار دارند، بیشتر در معرض خطر ابتلا به تومور مغزی هستند. ممکن است افراد در طول پرتودرمانی سرطان یا در اثر تماس با مواد هسته‌ای با این نوع تابش‌ها مواجه شوند. حوادثی که در نیروگاه‌های اتمی چرنوبیل و فوکوشیما رخ دادند، از جمله نمونه‌های انتشار تابش‌های یون‌ساز در محیط زیست هستند.
طبق گزارش انجمن تومور مغزی آمریکا، نزدیکان افرادی که در دوران کودکی به بیماری آبله مرغان مبتلا نشده‌اند، در معرض خظر ابتلا به تومورهای مغزی هستند.