ناتو: از دوران جنگ سرد تا بحران اوکراین

، رئیس‌جمهور آمریکا، «جو بایدن»، پس از تجربه‌ی نامناسب در مناظره اول انتخاباتی علیه دونالد ترامپ و تلاش برای حفظ موقعیت سیاسی‌اش، از روز سه‌شنبه نهم ژوئیه (۱۹ تیرماه) به خوشامدگویی به رهبران ائتلاف ۳۲ عضوی ناتو می‌پردازد و به مدت سه روز میزبان آن‌ها خواهد بود.

وی همچنین از رهبران کشورهای استرالیا، ژاپن، نیوزیلند و کره‌جنوبی دعوت کرده که این امر نشان‌دهنده تلاش ناتو برای گسترش نفوذ خود به آسیا به منظور مقابله با تهدیدهای چین است.

بر اساس گزارش خبرگزاری فرانسه، انتظار می‌رود «ولودیمیر زلنسکی» رئیس‌جمهور اوکراین به عنوان چهره بارز این نشست به جستجوی نشانه‌هایی از حمایت قاطع اعضای ائتلاف از کی‌یف بپردازد، اما ناتو به او دعوتی برای پیوستن به خود نداده است.

ناتو که در سال ۱۹۴۹ با مأموریتی تحت عنوان «دفاع دسته‌جمعی» در برابر اتحاد جماهیر شوروی تأسیس شد، پس از آغاز جنگ اوکراین در سال ۲۰۲۲ تلاش کرده تا با استناد به مبحث دفاع دسته‌جمعی، برای روسیه خط و نشان بکشد.

اگرچه اوکراین در مراحل ابتدایی جنگ موفق به جلوگیری از پیروزی سریع روس‌ها گردید، ولی نیروهای روسی با وجود این روند، ادامه پیشروی‌های تدریجی و مستمر را در شرق اوکراین به انجام رسانده‌اند.

یک مقام اروپایی پیش از آغاز اجلاس سران ناتو در واشنگتن، وجود فضای «غم‌انگیز» میان اعضای ائتلاف را به علت چالش‌ها و وضعیت شکننده اوکراین در جبهه جنگ تأیید کرد.

این مقام که تمایل به ذکر نامش نداشت، ابراز داشت: «این اجلاس در مقایسه با برنامه‌های اولیه، به دلیل برگزاری در یک مقطع حساس برای امنیت اروپا، فضای کاملاً متفاوتی خواهد داشت. روسیه اکنون نسبتاً مطمئن است و باور دارد که می‌تواند با ادامه جنگ به پیروزی برسد.»

ائتلاف ناتو در آوریل گذشته هفتاد و پنجمین سالگرد تأسیس خود را از زمان امضای معاهده بنیادین این ائتلاف در واشنگتن جشن گرفت.

در سال ۱۹۴۹ تنها ۱۲ کشور به عنوان اعضای موسس پیمان آتلانتیک شمالی شناخته شدند. در آن زمان ایالات متحده، کانادا و عمده کشورهای غرب اروپا دور هم جمع شدند تا با «تهدید» شوروی، که در زمان جنگ جهانی دوم هم‌پیمان آنها بود، مقابله کنند. در سال ۱۹۵۲، کشورهای ترکیه و یونان نیز به جمع آنان پیوستند و سپس، سه سال بعد آلمان غربی به این ائتلاف پیوست.

ناتو پس از پایان جنگ سرد مسیرهای گسترش به سمت شرق و به سرزمین‌های روسیه را پیمود؛ به طوری که پیوستن لهستان و کشورهای حوزه بالتیک، که سابقاً تحت سلطه شوروی بودند، مرز ناتو را با روسیه به شدت توسعه داد. همچنین با حمله روسیه به اوکراین در سال ۲۰۲۲، سوئد و فنلاند، دو همسایه شمالی، سیاست قبلی عدم تعهد نظامی خود را کنار گذاشتند و به این ائتلاف پیوستند که با ورود آنها تعداد اعضای ناتو به ۳۲ کشور رسید.

اعضای ناتو بیش از یک میلیارد نفر از جمعیت جهان را نمایندگی می‌کنند و تقریباً ۵۰ درصد از تولید ناخالص داخلی جهان در اختیار آنهاست. به صورت کلی، در میان اعضای ناتو ۳.۲ میلیون نظامی در حال خدمت وجود دارد. ایسلند تنها کشوری است که فاقد ارتش مستقل است.

ناتو تاکنون فقط یک بار بند پنجم اساسنامه خود را که به دفاع جمعی مربوط می‌شود و بیانگر این است که حمله به یک کشور عضو همانند حمله به کل ائتلاف است، به هنگام حملات ۱۱ سپتامبر ۲۰۰۱ در ایالات متحده به کار گرفته است.

این تصمیم به منظور ابراز حمایت از نیروی نظامی برتر ناتو اتخاذ شد. پس از این حملات، نیروهای ناتو در جنگ افغانستان درگیر شدند و به مدت ۲۰ سال در این کشور حضور داشتند. اما در سال ۲۰۲۱ با روند خروجی که دولت جو بایدن آن را مدیریت کرد، به کار خود در افغانستان خاتمه دادند و به دنبال آن، طالبان به قدرت رسید.

کشورهای ناتو پس از انضمام شبه‌جزیره کریمه به روسیه در سال ۲۰۱۴ توافق کردند که ۲ درصد از تولید ناخالص داخلی خود را برای بودجه نظامی اختصاص دهند. اما با حمله روسیه به اوکراین در سال ۲۰۲۲، اعضای ناتو توافق کردند که حداقل ۲ درصد از تولید ناخالص داخلی خود را برای بودجه نظامی صرف کنند.

«دونالد ترامپ» رئیس‌جمهور پیشین ایالات متحده به دلایل عدم اختصاص منابع کافی برای بخش نظامی و دفاعی، اعضای ناتو را به باد انتقاد گرفته و هشدار داده که این وضعیت ممکن است روسیه را «تشویق به هر اقدامی» علیه کشورهایی کند که به وظایف خود در زمینه صرف بودجه نظامی عمل نمی‌کنند.

انتظار می‌رود در سال ۲۰۲۴، ۲۳ کشور عضو ناتو به اهداف خود در زمینه خرج ۲ درصد از تولید ناخالص داخلی برای بودجه نظامی دست یابند، در حالی که این رقم در سال ۲۰۱۴ فقط سه کشور عضو ناتو را شامل می‌شد.

ناتو در سال ۱۹۹۹ نیروهای خود را به کوزوو اعزام کرد؛ عملیاتی که نتیجه خروج نیروهای صرب از آنجا در پی حملات هوایی ۷۷ روزه بود. تاریخ ژوئن ۲۰۲۴ به بیست و پنجمین سالگرد این رخداد همزمان شده است. این اقدام در واقع دومین مداخله‌ نظامی ناتو در تاریخ خود به حساب می‌آید، پس از مداخله‌ای در بوسنی در اواسط دهه ۱۹۹۰.

ربع قرن از آن زمان می‌گذرد، اما نیروی کوزووی ناتو (KFOR) همچنان در بالکان مستقر است و این مأموریت به عنوان طولانی‌ترین عملیات نظامی در تاریخ ناتو محسوب می‌شود. سال گذشته میلادی، وقوع تنش‌ها و ناامنی‌ها موجب صدمه دیدن ۹۳ نفر از این سربازان ناتو شد و به تبع آن، کشورهای متفق در ناتو تصمیم گرفتند تا ۱۰۰۰ نفر دیگر به مرزهای خود اضافه کرده و شمار کلی نیروها را به ۴۵۰۰ نفر برسانند.

جز مداخلات نظامی در بالکان، ناتو سایر عملیات‌های نظامی را نیز انجام داده است که از جمله آنها می‌توان به اعزام نیرو به افغانستان به مدت نزدیک به دو دهه و بمباران لیبی در سال ۲۰۱۱ اشاره کرد.

هیچ‌گاه پیش از این هیچ یک از اعضای ناتو درصدد ترک این ائتلاف برنیامده‌اند؛ ولی در سال ۱۹۶۶ «شارل دوگل» رئیس‌جمهور وقت فرانسه از ساختار نظامی ناتو به دلیل انتقاد از سلطه ایالات متحده خارج شد و تقریباً ۴۳ سال از آن بریده بود. پس از این تصمیم، ناتو مقر خود را از پاریس به بروکسل منتقل کرد و تنها در سال ۲۰۰۹ در زمان «نیکولا سارکوزی» رئیس‌جمهور پیشین فرانسه بود که این کشور به ساختار ناتو بازگشت.

از آن سال به بعد، روابط ناتو و فرانسه میل به تنش‌های گاه‌به‌گاه داشته است، به ویژه زمانی که «امانوئل ماکرون» رئیس‌جمهور فرانسه اعلام کرد که این ائتلاف دچار «مرگ مغزی» شده است.

ترامپ که پیشتر از «ولادیمیر پوتین» رئیس‌جمهور روسیه ستایش کرده بود، ائتلاف ناتو را به عنوان بار مالی ناعادلانه برای ایالات متحده توصیف کرده و نگرانی‌هایی را در خصوص هزینه‌های بیشتر این کشور نسبت به دیگر اعضا ابراز نموده بود.

این نامزد ریاست جمهوری حزب جمهوری‌خواه برای انتخابات ۲۰۲۴ که در دور نخست ریاست‌جمهوری خود به دلیل تهدید به استیضاح زلنسکی تحت فشار بود، ادعا کرده است که قادر به پایان دادن به جنگ اوکراین در یک روز خواهد بود. مشاوران ترامپ پیشنهاد داده‌اند کمک‌های آمریکا به اوکراین مشروط به آغاز مذاکرات صلح و تسلیم اراضی این کشور شود.

نظرسنجی‌ها نشان می‌دهد که ترامپ در موقعیت اندکی بر جو بایدن، رقیب دموکرات خود پیشی گرفته است. در پی پیشنهاد امانوئل ماکرون مبنی بر اعزام سربازان ناتو به اوکراین، حالا در انتخابات اروپا و همچنین در داخل فرانسه، شاهد شکست‌های انتخاباتی او و پیروزی‌های راست‌های افراطی بوده‌ایم.

اخیراً ولادیمیر پوتین از «ویکتور اوربان» نخست‌وزیر مجارستان که حامی روسیه است و به تازگی ریاستش بر اتحادیه اروپا را آغاز کرده است، میزبانی کرد.

اجلاس ناتو در واشنگتن همچنین به عنوان آغاز یک دوره دیپلماتیک برای «کر استارمر» نخست‌وزیر جدید بریتانیا پس از پیروزی اخیر حزبش به شمار می‌آید.