مدیرکل دفتر بررسی و مقابله با آلودگی‌های دریایی سازمان حفاظت محیط زیست اظهار داشت: پیش‌بینی می‌شود که در طی دو دهه آینده، یک چهارم تراز آب دریای خزر به حالت خشکی درآید.
امید صدیقی در خصوص افت سطح آب دریای خزر گفت: تغییرات آب دریای خزر یک پدیده طبیعی است و این مسأله در ۵۰۰ سال اخیر همواره وجود داشته است. در سال ۱۳۳۰ سطح دریا ۲۷.۳- متر بود که در سال ۵۶ به ۲۸.۲- متر افت کرد. از سال ۵۷، سطح آب دریای خزر به تدریج افزایش یافت و حدود ۳ متر بالا آمد و در سال ۱۳۷۳ دوباره به سمت کاهش رفت.
کاهش تراز آب دریای خزر موجب نگرانی شده است
او ادامه داد: در سال‌های ۷۱ و ۷۲ سطح آب آنقدر بالا آمد که سواحل و منازل مردم زیر آب رفت، به طوری که استانداری تدابیر سنگچینی برای جلوگیری از ورود آب اتخاذ کرد. از سال ۷۳ تا ۸۵، به طور کلی حدود ۳۰ سانتی‌متر کاهش داشته‌ایم و از سال ۸۶ تا ۱۴۰۰ در هر سال میانگین ۹.۳ سانتی‌متر افت داشتیم. این روند از سال ۱۴۰۰ شدت بیشتری به خود گرفت و حدود ۲۴ سانتی‌متر پایین‌تر رفت. در سال ۱۴۰۱ نیز ۲۶ سانتی‌متر کاهش یافت. در سال ۱۴۰۲، روند کاهش سطح آب خزر کندتر شده، اما آمار دقیقی در این زمینه موجود نیست. به طور کلی، از سال ۱۳۷۴، روند کاهشی تراز آب ادامه دارد که نگران‌کننده است.
سواحل دریای خزر در حال عقب‌نشینی هستند
مدیرکل دفتر بررسی و مقابله با آلودگی‌های دریایی سازمان حفاظت محیط زیست تصریح کرد: سواحل ما به شدت در حال عقب‌نشینی هستند و در این وضعیت، امکانات و بنادر ما در معرض خطر قرار می‌گیرند که این موضوع حائز اهمیت است. حل این چالش نیازمند صرف هزینه‌های بالا است و نیاز به لایروبی برای رساندن آب به اسکله‌ها و بنادر وجود دارد. این یک تهدید بزرگ به شمار می‌آید. حوزه‌های آبی مانند خلیج گرگان و تالاب میانکاله شیب آرامی دارند و خلیج گرگان در سال‌های اخیر به دلیل کاهش سطح آب به سمت خشکی می‌رود. برای احیای خلیج مذکور تلاش‌های زیادی صورت گرفته و کانال آشوراده افتتاح شده است که وضعیت تالاب را بهبود بخشیده است.
کاهش تراز هم بنادر را در دسترس‌ناپذیر می‌کند
او افزود: در صورتی که روند کاهش تراز ادامه یابد، دیگر تالاب‌ها نیز ممکن است خشک شوند، و همچنین اسکله‌ها و بنادر از دسترس خارج شوند و حتی نیروگاه‌های ساحلی نیز با چالش‌های جدی روبرو می‌شوند. مزارع پرورش میگو نیز با مشکلاتی مواجه خواهند شد. در این راستا، سازمان حفاظت محیط زیست و دیگر نهادها باید در نخستین گام به استفاده از روش‌های سازگاری بپردازند و اقدامات لازم برای کاهش خسارت‌ها و اثرات ناشی از افت سطح آب را انجام دهند. در گذشته، به دستور رئیس‌جمهور وقت، نهادهای مختلف گرد هم آمدند و نظرات و پیشنهادات خود را ارائه دادند. سازمان محیط زیست، وزارت نیرو و شهرسازی برنامه‌هایش را ارایه داد و ما در حال بررسی راهکارهای کاهش آثار منفی هستیم.
دستگاه‌ها نیاز به همکاری و انسجام بیشتری دارند
صدیقی در پاسخ به پرسش این‌که چرا تاکنون اقدام مؤثری صورت نگرفته است، بیان کرد: این مساله را تأیید می‌کنم. نهادها باید همکاری و انسجام بیشتری داشته باشند. بسیاری از آن‌ها تحقیقات خود را انجام می‌دهند، اما نیاز به یکپارچگی و هماهنگی داریم. ضرورت دارد رویکردهای متفاوت‌تری برای مقابله با این بحران به کار گرفته شود، زیرا کاهش تراز دریای خزر برای همیشه ادامه نخواهد داشت. در حال حاضر تراز آب دریای خزر زیر ۲۸- متر است و هنوز به این سطح نرسیده‌ایم، اما در سال ۵۶ به بیشتر از ۲۸- متر رسیدیم و هنوز حدود نیم متر با کمترین تراز فاصله داریم. ما سناریوهای متعددی در این زمینه داریم.
در پیش بینی بدبینانه کاهش تراز دریای خزر به ۱۸ متر را داریم
او در ادامه با اشاره به برخی از پیش‌بینی‌های انجام شده در خصوص تراز دریای خزر گفت: بر اساس سناریو بدبینانه، افزایش دما، افزایش گازهای گلخانه‌ای، بالا رفتن شدت تابش خورشید و کاهش بارندگی موجب کاهش ورودی آب به دریای خزر می‌شود که به افت سطح رودخانه ولگا مربوط می‌شود. لذا روند افت تراز آب تا چندین سال آینده ادامه خواهد داشت. پیش‌بینی به شدت بدبینانه نشان‌دهنده افت ۱۸ متری تراز آب دریای خزر است. همچنین یک پیش‌بینی میانگین نیز وجود دارد که می‌گوید سطح آب چندین بار افزایش پیدا می‌کند و در کنار آن تبخیر نیز وجود دارد و با وجود کاهش مختصری، تراز متوسط همچنان حفظ می‌شود.
موضوع کاهش تراز در کنوانسیون تهران باید مورد بحث قرار گیرد
مدیرکل دفتر بررسی و مقابله با آلودگی‌های دریایی سازمان حفاظت محیط زیست افزود: پیش‌بینی خوش‌بینانه می‌گوید که در سال‌های آتی فعالیت خورشیدی کاهش یافته و تا سال ۲۰۵۰ به دوره سردی خواهیم رفت. احتمال وقوع یک یخبندان مینیاتوری وجود دارد. با توجه به این موضوع، می‌توانیم انتظار افزایش تراز سطح دریای خزر را داشته باشیم. ما باید بدترین سناریوها را مدنظر قرار دهیم و در خصوص آن‌ها برنامه‌ریزی کنیم و به تحقیق درباره سناریوهای مختلف ادامه دهیم تا بعیدترین سناریوها را شناسایی نماییم. در طول ۲۰ سال آینده، اقدامات متعددی باید انجام شود. در کنوانسیون تهران، همکاری ایران و چهار کشور دیگر در هفتمین اجلاس کشورهای حاشیه دریای خزر، مورد بحث قرار خواهد گرفت و کاهش تراز دریای خزر باید در برنامه‌ها گنجانده شود.
احتمال خشک شدن یک چهارم دریای خزر تا ۲۰ سال آینده
او با بیان این‌که باید اعتبارات مناسبی برای مطالعات و پایش این مساله پیش‌بینی شود تا بتوانیم اثرات کاهش سطح آب را به حداقل برسانیم، خاطرنشان کرد: باید به این نکته توجه کنیم که روسیه بیشترین آسیب را از کاهش سطح تراز دریای خزر می‌بیند، زیرا شیب در این ناحیه ملایم و کم‌عمق بوده است. در صورتی که سطح آب دریای خزر تا ۲۰ سال آینده کاهش یابد، تقریباً یک چهارم دریای خزر یعنی ناحیه شمالی خشک خواهد شد و از دسترس خارج خواهد گردید. این بحران برای روسیه بسیار بزرگ خواهد بود، زیرا آن‌ها چندین بندر بزرگ در دریای خزر دارند و در این شرایط بیش از هر کشور دیگری در حاشیه دریای خزر، روسیه از کاهش تراز این آبراه نگران است.
کنوانسیون تهران فرصتی برای یکپارچگی است
مدیرکل دفتر بررسی و مقابله با آلودگی‌های دریایی سازمان حفاظت محیط زیست افزود: از مجتبی ذوالجودی – معاون محیط زیست دریایی – و مهندس شاهی – مسئول کنوانسیون تهران – خواسته‌ام تا به این موضوع توجه ویژه‌ای نشان دهند. ما قصد داریم با کشورهای حاشیه دریای خزر در این راستا گفت‌وگو کنیم و وزارت امور خارجه نیز در کنار ماست تا بتوانیم با همکاری آن‌ها این مساله را پیش ببریم. لازم است همه نهادها برنامه‌های خود را یکپارچه کنند. یکی از مشکلات این است که هر نهاد به طور جداگانه کارها را پیش می‌برد. کنوانسیون تهران نیز یک فرصت مناسب برای برنامه‌ریزی یکپارچه میان تمامی نهادهاست. حداقل در ده سال آینده باید اقدامات به‌سزایی انجام گردد تا تاسیسات دریایی از خسارت در امان بمانند.
باید هماهنگی بیشتری با روسیه داشته باشیم
صدیقی در پایان اشاره کرد: کاهش آب دریای خزر منجر به افزایش آلودگی نیز خواهد شد که بر روی تولید مثل و تکثیر آبزیان تأثیرگذار است. در این وضع ضرورت دارد که حق‌آبه رودخانه‌ها تأمین شود. البته باید خاطر نشان کرد که رودخانه‌های ایرانی تنها پنج درصد از آب دریای خزر را تأمین می‌کنند و رودخانه ولگا است که ۸۵ درصد از آب دریای خزر را فراهم می‌آورد. در نتیجه، نیاز به تعامل و هماهنگی بیشتری با روسیه داریم. همچنین قزاقستان و آذربایجان نیز رودخانه‌هایی دارند که به دریای خزر می‌ریزند و باید با همه‌ی آن‌ها ارتباط برقرار کنیم. در کل، مسأله کاهش سطح دریای خزر موضوعی بسیار جدی و حساس است.