رییس گروه جانوری دفتر موزه تاریخ طبیعی و ذخایر ژنتیکی بیان می‌کند که مالکان خانه‌ها می‌توانند با حفاظت مستقیم از زیستگاه‌ها در مناطق شهری، تأثیرات مثبتی در برابر تغییرات اقلیمی ایجاد نمایند.
دکتر سیدمهدی مصطفوی با توضیح حیات وحش گفت: این دسته از موجودات زنده، شامل گونه‌های گیاهی و جانوری هستند که در محیط‌های طبیعی و بدون دخالت انسان زندگی می‌کنند و بنابراین در اکوسیستم‌های طبیعی به‌طور طبیعی موجودند. در تعریف جدید، کلیه موجودات زنده به جز انسان و حیوانات اهلی نیز بخشی از این مفهوم به شمار می‌آیند.
وی با اشاره به مفهوم تغییر اقلیم افزود: طبق تعریف سازمان ملل، تغییر اقلیم به تغییرات طولانی‌مدت در دما و الگوهای آب و هوایی اشاره دارد. این تغییرات ممکن است به دلایل طبیعی همچون فعالیت‌های خورشید یا فوران‌های آتشفشانی بزرگ رخ دهد؛ اما از حدود قرن نوزدهم، فعالیت‌های انسانی به‌عنوان عامل اصلی این تغییرات شناخته می‌شود که به خصوص ناشی از سوزاندن سوخت‌های فسیلی نظیر زغال‌سنگ، نفت و گاز می‌باشد.
رییس گروه جانوری دفتر موزه تاریخ طبیعی و ذخایر ژنتیکی افزود: اکوسیستم‌های شهری نقش حیاتی در ارائه طیف وسیعی از خدمات به ساکنین خود دارند و عملکرد این اکوسیستم‌ها به شدت تحت تأثیر اثرات ناشی از تغییرات آب و هوایی قرار دارد. این اکو سیستم‌ها خدماتی چون کنترل دما، حفظ کیفیت هوا و مدیریت آب و طوفان‌ها را عرضه می‌کنند و علاوه بر این، امکاناتی فرهنگی مانند ترویج آموزش حفاظت از محیط زیست و ایجاد تفریحات اجتماعی را فراهم می‌آورند.
عوامل تهدیدکننده تنوع زیستی
وی به برخی از عوامل مهم تهدیدکننده تنوع زیستی و کاهش و تخریب زیستگاه‌های حیات وحش اشاره کرد و اظهار داشت: تغییر کاربری، شکار بی‌رویه، تجارت حیوانات و گیاهان وحشی، ورود گونه‌های مهاجم و غیربومی، آلودگی‌ها و بهره‌برداری ناپایدار از منابع طبیعی از جمله این عوامل به شمار می‌روند، در حالی که بزرگترین تهدید در حال حاضر به تغییر اقلیم جهانی مربوط می‌شود. افزایش دمای زمین موجب تغییر در جنبه‌های مختلف زیستی گونه‌ها، از جمله فنولوژی، فیزیولوژی، ریخت‌شناسی، چرخه جمعیتی و پراکنش جنس‌های مختلف می‌گردد؛ به ویژه گونه‌هایی که دارای پراکندگی جغرافیایی محدود هستند، گونه‌های کوهستانی و گونه‌های بومی بیشتر تحت تأثیر قرار می‌گیرند.
رییس گروه جانوری دفتر موزه تاریخ طبیعی و ذخایر ژنتیکی افزود: گرمایش جهانی با تغییر در وضعیت گونه‌ها، تأثیرات معناداری بر دوام و پویایی اکوسیستم‌های آبی و خشکی به همراه دارد. تغییرات در تنوع زیستی می‌تواند شامل تغییر در تنوع گونه‌ها، افزایش مهاجرت، نابودی برخی گونه‌ها، طغیان آفات و کاهش مقاومت میزبان‌ها و افزایش جهش‌های ژنتیکی باشد.
نقش تغییرات اقلیمی در وضعیت زیستگاه‌های حیات وحش
مصطفوی در تشریح عوامل تغییرات اقلیمی و تأثیر آنها بر تحولات زیستگاه‌های حیات وحش گفت: به دلیل تغییر در دما و الگوهای بارندگی، زیستگاه‌های طبیعی می‌توانند تغییر کنند یا حتی تخریب شوند. این تخریب در مناطق شهری ممکن است به تغییر در پراکنش گونه‌های وحش منجر گردد. به‌طور خاص، گونه‌های وحش ممکن است به‌دلیل تغییرات اقلیمی با کمبود منابع غذایی، آب و زیستگاه مناسب مواجه شوند که این امر می‌تواند به رقابت بیشتری میان گونه‌ها بینجامد. علاوه بر این، تغییر اقلیم می‌تواند منجر به گسترش گونه‌های ناقل بیماری‌ها و بروز بیماری‌های جدید گردد که بر سلامت حیات وحش و حتی انسان‌ها تأثیر می‌گذارد.
وی در ادامه به تغییر رفتار و عادات غذایی حیوانات اشاره کرد و خاطرنشان کرد: حیات وحش ممکن است به تغییرات در دسترسی به غذا و منابع دیگر واکنش نشان دهد و این می‌تواند موجب تغییر در عادات مهاجرت و تولید مثل آنها شود. همچنین، با تغییرات اقلیمی، ممکن است شاهد تغییر در ترکیب گونه‌ها در مناطق شهری نیز باشیم.
وی با یادآوری این نکته که تغییرات اقلیمی لزوماً تأثیرات منفی بر تمامی گونه‌ها ندارد، گفت: به عنوان مثال، نژاد حیات گونه‌ای نظیر سوسمار دم تیغی بین‌النهرین در اهواز ممکن است به واسطه تغییر اقلیم گسترش پیدا کند، چرا که افزایش دما این گونه را به نزدیک‌تر شدن به جوامع شهری سوق می‌دهد. در مقابل، گونه‌های کوهستانی یا آن‌هایی که در زیستگاه‌های کوچک مانند دوزیستان زندگی می‌کنند، آسیب بیشتری را متحمل می‌شوند. دوزیستانی مانند قورباغه و وزغ شهری تا دوزیستان دیگر مانند سمندرها به دلیل عدم توانایی در جا به جایی به مکان‌های جدید، تحت تأثیرات شدید تغییرات اقلیمی قرار خواهند گرفت.
اثر تغییر اقلیم بر زمان‌بندی فصل‌ها و کیفیت هوا
مصطفوی به تأثیر تغییر زمان‌بندی فصل‌ها بر تغییرات اقلیمی پرداخت و گفت: این تغییرات می‌تواند موجب تغییر زمان‌بندی فصل‌ها شود، به‌گونه‌ای که فصل بهار زودتر و پاییز دیرتر نمایان می‌شود. چنین تغییراتی می‌تواند در زمان گل‌دهی، گرده‌افشانی، تولید مثل، مهاجرت و در دسترس بودن غذا بر چرخه زندگی جانوران تأثیرگذار باشد.
وی افزود: با افزایش دما، حیوانات به مناطق سردتر نظیر عرض‌های بالاتر جغرافیایی یا ارتفاعات بالاتر حرکت می‌نمایند. به‌عنوان مثال، برخی گونه‌های موجود در تهران به علت افزایش دما به مناطق بالای کوهستانی نقل مکان می‌کنند. همچنین، گونه‌هایی چون پرندگان و پستاندارانی مانند روباه‌ها نیز در چنین وضعیتی قرار دارند.
مصطفوی در ادامه بیان کرد: بستر رودخانه‌های نزدیک به جوامع شهری به واسطه تبخیر آب ناشی از تغییرات اقلیمی به محل افزایش آلودگی تبدیل می‌شود و این امر می‌تواند منجر به نابودی زیستمندان وابسته به این منابع آبی گردد.
گسترش گونه‌های غیربومی بر اثر تغییرات اقلیمی
رییس گروه جانوری دفتر موزه تاریخ طبیعی و ذخایر ژنتیکی به تأثیر تغییرات اقلیمی بر گسترش گونه‌های غیربومی اشاره کرد و گفت: برای هر گونه‌ای که از کشوری دیگر وارد می‌شود، مفهوم غیربومی مطرح می‌شود. این تعریف صحیح است، اما زمانی که یک گونه از نقطه‌ای به دیگر نقاط ایران منتقل شود، ممکن است به آفت تبدیل شده و در آن شرایط به عنوان گونه غیربومی شناخته شود. در حقیقت، زمانی که مرزهای یک گونه به دلیل تغییرات اقلیمی از حاشیه به درون شهر کشیده شوند، آن گونه به عنوان مهاجم شناخته می‌شود. یک نمونه آن، مرغ مینا است که سال‌ها در جوامع شهری وجود نداشت. این گونه تمایل به تملک قلمرو دارد و می‌تواند زیستگاه پرندگان شهری را اشغال کند. گونه‌های غیربومی معمولاً تحمل بیشتری نسبت به تغییرات دارند.
مصطفوی افزود: گونه‌های غیربومی توانایی تحمل شرایط گرم و کم‌آبی را بیشتر دارند و در نتیجه تغییرات اقلیمی موجب گسترش این گونه‌ها در جوامع شهری می‌شود.
وی همچنین به این نکته اشاره کرد که تغییرات اقلیمی می‌تواند تبعات اقتصادی و اجتماعی نیز داشته باشد و گفت: این تغییرات به تخریب زیستگاه منجر می‌شود و انسان‌ها برای کاهش خطرات ناشی از این نابودی، منابع مالی بیشتری را صرف خواهند کرد. فرض کنید درختان یک پارک به دلیل تغییرات اقلیمی و افزایش دما نابود شوند، در این صورت نیاز به صرف هزینه‌های مالی بیشتری احساس می‌شود.
مصطفوی در خصوص تأثیر تغییرات اقلیمی بر تنوع ژنتیکی اظهار داشت: گونه‌های سکونت‌گذار در زیستگاه‌های غیرشهری توانایی زاد و ولد بیشتری دارند و از لحاظ تنوع ژنتیکی غنی‌تر هستند. اما در جوامع شهری به شدت آسیب‌پذیرند، زیرا جمعیت‌های کمتری دارند و زمانی که به دلیل تغییرات اقلیمی منابع غذایی و زیستگاه‌های خود را از دست دهند، به سمت شهر سرازیر می‌شوند. برای مثال در نزدیکی اردبیل، خرس‌ها به جوامع شهری نزدیک می‌شوند تا از زباله‌ها تغذیه کنند.
رییس گروه جانوری دفتر موزه تاریخ طبیعی و ذخایر ژنتیکی در پایان تصریح کرد: وجود گونه‌های حیات وحش در شهرها موجب جذاب‌تر شدن آنها می‌شود. برخی از این گونه‌ها نماد ملی هستند و برخی دیگر بر سلامت روان ما تأثیر مثبت دارند. برای مثال، اگر یک روز گنجشک خانگی در سطح شهر غایب باشد، فقدان آن احساس خواهد شد و این مسئله تأثیرات منفی بر سلامت روان ما دارد.
راهکارهای کاهش اثرات تغییرات اقلیمی
وی درباره راهکارهای کاهش اثرات تغییرات اقلیمی تأکید نمود: در این راستا نیاز است فرایندها، شیوه‌ها و ساختارهای اتخاذ شده بازنگری شوند و در سطوح کلان، جوامع محلی، گروه‌ها و خانواده‌ها اقدامات لازم صورت گیرد. طراحی و احداث باغ‌های زیستی به‌منظور حفاظت از زیستگاه‌ها بسیار مهم است و توسعه این باغ‌ها به نفع گیاهان بومی و حیات وحش خواهد بود، مانند باغ‌های گیاه‌شناسی.
مصطفوی همچنین به مدیریت آب و خاک اشاره کرد و بیان داشت: با بهره‌برداری بهینه از منابع و جلوگیری از آلودگی آنها، می‌توان اثرات منفی تغییرات اقلیمی را کاهش داد.
وی ادامه داد: جلب مشارکت جوامع محلی در برنامه‌های حفاظت از حیات وحش و آموزش آنها در مورد اهمیت حفظ تنوع زیستی تأثیرات مثبتی به همراه خواهد داشت. ایجاد کریدورها یا راهروهای اکولوژیکی نیز می‌تواند در کاهش اثرات تغییرات اقلیمی مؤثر باشد. با توجه به محدود بودن زیستگاه گونه‌های حیات وحش، این کریدورها امکان جابه‌جایی آنها را فراهم می‌آورند. از سوی دیگر، وقتی یک گروه بومی به دلیل تغییرات اقلیمی آسیب می‌بیند، ورود گونه‌های غیربومی می‌تواند ضربه نهایی را به آن وارد کند. اگر مردم از خرید این گونه‌ها پرهیز کنند، اثرات مخرب گونه‌های غیربومی مانند راکون، انواع ماهی‌ها، خزندگان نظیر پیتون و لاک‌پشت‌های پشت گوش قرمز کاهش می‌یابد.
رییس گروه جانوری دفتر موزه تاریخ طبیعی و ذخایر ژنتیکی همچنین یادآور شد که برخی از گونه‌های غیربومی، نظیر برخی درختان کاج همچون اللوپتی، مواد شیمیایی اطراف خود را ترشح می‌کنند که از رشد گونه‌های دیگر در اطراف جلوگیری می‌کند، به این ترتیب گونه‌های بومی ممکن است توانایی رویش خود را از دست بدهند.
مصطفوی در پاسخ به پرسش ایسنا مبنی بر اینکه آیا تغذیه دستی از حیوانات ولگرد می‌تواند برای حیات وحش شهری آسیب‌زا باشد، تصریح کرد: به طور قطع این عمل تأثیرات منفی دارد. سگ‌ها و گربه‌ها که عامل انقراض بسیاری از گونه‌ها در سطح جهانی هستند، از پرندگان تا خزندگان را تحت تأثیر قرار می‌دهند. اگر به این حیوانات اجازه داده شود که در یک محله به‌طور آزادانه پرسه بزنند، می‌توانند مناطق طبیعی را با فضولات خود آلوده نمایند و همچنین موجب انتقال بیماری به پرندگان و سایر حیوانات وحشی شوند.
وی کاهش مصرف کود را نیز به‌عنوان یکی دیگر از راهکارهای کاهش اثرات تغییرات اقلیمی معرفی کرد.
مصطفوی در انتها یکی دیگر از راه‌های کاهش اثرات تغییرات اقلیمی را ذکر کرد و گفت: ضروری است تا هدررفت انرژی در خانه‌ها کاهش یابد. به علاوه، افزایش استفاده از منابع غذایی محلی و پرهیز از چمن‌کاری می‌تواند مؤثر واقع شود. درختانی که با شرایط آب و هوایی منطقه سازگارند، در جذب کربن بسیار مؤثرند. همچنین باید از تغییر کاربری زیستگاه‌های حیات وحش در مناطق شهری پرهیز کرد. این موضوع نیازمند همکاری شهرداری و همچنین همکاری خود مردم است، چرا که با قطع یک درخت، امکان نابودی زیستگاه یک گونه فراهم می‌شود.