کاهش عملکرد کلیه‌ها به طور معمول به عنوان نارسایی کلیه (کم‌کاری یا تنبلی کلیه) شناخته می‌شود. در این حالت، مواد زایدی همچون اوره، کراتینین، پتاسیم، فسفر، اسیدها و بعضی داروهای مصرفی در خون جمع می‌شوند. این تجمع می‌تواند منجر به بروز علائمی از قبیل بی‌اشتهایی، احساس ضعف، حالت تهوع، استفراغ، خارش، کاهش هوشیاری و حتی تشنج گردد.
نارسایی حاد کلیه چیست؟
چنانچه آسیب به کلیه‌ها به تازگی در بازه زمانی چند ساعت، چند روز یا چند هفته اخیر رخ داده باشد و هنوز سایز کلیه‌ها کاهش نیافته باشد، می‌توانیم به نارسایی حاد کلیه اشاره کنیم. در این شرایط با درمان مناسب، کلیه‌ها عموماً بهبودیافته و به حالت طبیعی خود بازمی‌گردند. اما در مواردی که آسیب‌ها به تدریج در طول چند ماه یا حتی چند سال ایجاد شده باشند، معمولاً کلیه‌ها کوچک شده و این حالت به صورت ناگزیری به نارسایی مزمن کلیه تبدیل می‌شود.
چه عواملی باعث ایجاد نارسایی حاد کلیه می‌شوند؟
۱- کاهش خون‌رسانی به دستگاه کلیوی، به عنوان مثال در اثر خونریزی شدید، شوک، اسهال و استفراغ شدید و یا نارسایی قلبی.
۲- مصرف داروهای مسکن مانند ژلوفن، بروفن، ایندومتاسین و دیکلوفناک و حتی استامینوفن. به ویژه مسکن‌های ترکیبی (مانند نووفن) می‌توانند آسیب بیشتری به کلیه‌ها برسانند و به تدریج به تخریب و کوچک‌سازی آن‌ها منجر شوند.
۳- استفاده غیرمنطقی از برخی آنتی‌بیوتیک‌ها نظیر جنتامایسین و آمیکاسین.
۴- تزریق نامناسب مواد حاجب که برای آنژیوگرافی و سی‌تی‌اسکن و سایر تصویر‌برداری‌های “رنگی” به کار می‌روند.
۵- دریافت دوز بالا ویتامین D، بعضی داروهای غیرمجاز که در بدنسازی استفاده می‌شوند، مواد مخدر و نیروآور و حتی برخی داروهای گیاهی با ترکیبات و عوارض ناشناخته.
۶- صدمات شدید عضلانی ناشی از ماندن زیر آوار یا انجام ورزش‌های طاقت‌فرسا.
۷- انواع التهابات کلیوی ناشی از عفونت‌ها، مصرف داروها و بیماری‌های خودایمنی.
۸- انسداد مجاری ادراری به دلیل وجود سنگ در هر دو کلیه یا مسدود شدن راه خروجی مثانه، مثلاً به علت بزرگ شدن شدید پروستات در آقایان یا افتادگی رحم یا مثانه در خانم‌ها.
نشانه‌های نارسایی حاد کلیه چه هستند؟
۱- کاهش حجم ادرار
۲- ورم در ناحیه پلک‌ها و پاها
۳- گاهی تغییر رنگ ادرار به رنگ چای
۴- تنگی نفس
۵- حالت تهوع و استفراغ
۶- کاهش هوشیاری، تشنج و کما
چه آزمایشاتی به تشخیص نارسایی حاد کلیه کمک می‌کنند؟
برای شناسایی نارسایی کلیه، نیاز به انجام آزمایشات مختلفی است، که اصلی‌ترین آن‌ها به شرح زیر است:
۱- اندازه‌گیری سطح اوره و کراتینین در خون
۲- آزمایش جامع ادرار
۳- سونوگرافی کلیه‌ها
آیا نارسایی حاد کلیه قابل درمان است؟
اگر نارسایی حاد کلیه به موقع شناسایی شده و بیمار به موقع بستری شود، به جز در موارد بسیار شدید که نیاز به بستری در آی سی یو باشد، معمولاً قابل درمان است. با این حال، نارسایی شدید کلیه می‌تواند جان بیمار را به خطر اندازد. همچنین آسیب حاد و شدید به کلیه‌ها ممکن است در سال‌های آینده منجر به کم‌کاری و بروز نارسایی مزمن کلیوی گردد. از این رو، بهترین رویکرد در قبال این بیماری، “پیشگیری” است.
پیشگیری: توجه پزشکان، به خصوص پزشکان عمومی و پزشکان خانواده و همچنین آحاد جامعه به این نکات می‌تواند به طرز شگرفی در پیشگیری از نارسایی حاد کلیه مؤثر باشد.
۱- از مصرف خودسرانه و بی‌رویه داروها، به ویژه آنتی‌بیوتیک‌های تزریقی مانند جنتامایسین اجتناب نمایید. توجه داشته باشید این نوع داروها باید تنها برای مدت کوتاه و تحت نظر پزشک و با انجام آزمایشات کلیوی در بیمارستان تجویز شوند.
۲- از مصرف مکرر داروهای مسکن، به صورت خوراکی، تزریقی و حتی شیاف جلوگیری کنید.
۳- در صورت نیاز به انجام آنژیوگرافی یا تصاویر “رنگی” یا سی‌تی‌اسکن با ماده حاجب، پزشک شما باید ابتدا با انجام آزمایشات اوره و کراتینین خون، از سلامت کلیه‌های شما مطمئن شود و سپس اقداماتی را به منظور جلوگیری از آسیب به کلیه‌ها انجام دهد.
۴- در صورت ابتلا به اسهال و استفراغ شدید که باعث کم آبی بدن می‌شود، حتماً به پزشک مراجعه کنید تا مایعات بدن جبران شود و از بروز کم آبی شدید و کاهش عملکرد کلیه‌ها جلوگیری گردد. همچنین در صورت وقوع هر گونه خونریزی داخلی، به ویژه خونریزی گوارشی، لازم است به سرعت به اورژانس بیمارستانی مراجعه کنید. خونریزی از معده معمولاً به صورت استفراغ خونی و خونریزی از روده‌ها به شکل مدفوع خونی یا سیاه قیری مشاهده می‌شود.
۵- در صورت مشاهده هر گونه تغییری در حجم ادرار، به‌ویژه کاهش آن، تیرگی غیرعادی رنگ ادرار، تکرر یا قطع و وصل شدن ادرار، یا ورم دور پلک‌ها و پاها، به سرعت به پزشک مراجعه کرده و آزمایشات ضروری را انجام دهید.