در مهرماه سال گذشته، شرکت دولتی قطر انرژی با برگزاری مراسمی با شکوه و حضور شیخ تمیم‌بن حمد آل خلیفه، امیر قطر، از آغاز برنامه توسعه برداشت از میدان مشترک پارس جنوبی خبر داد. این میدان، که به عنوان بزرگترین میدان گازی جهان در خلیج فارس شناخته می‌شود، قطر قراردادهای متعددی به ارزش ۲۹ میلیارد دلار با بزرگترین شرکت‌های نفتی جهان امضا کرده تا گام بلندی در بازار جهانی گاز بردارد. اخیراً نیز خبرهایی منتشر شده مبنی بر اینکه این کشور کوچک عربی قراردادی برای تحویل ۲۰ کشتی بزرگ حمل گاز طبیعی مایع با کره جنوبی منعقد کرده و در حال تلاش برای خرید دارایی‌های توقیف‌شده روس‌نفت در آلمان است. این اقدامات، به نظر می‌رسد که نشان‌دهنده تلاش قطر برای تبدیل شدن به یک بازیگر کلیدی در بازار انرژی جهانی باشد. این در حالی است که در ایران، در طرف دیگر بزرگترین میدان گازی جهان، کمبود روزانه گاز به ۳۰۰ میلیون مترمکعب رسیده و مذاکراتی برای واردات گاز با روسیه و ترکمنستان در حال انجام است تا فصول سرد سال بدون از دست دادن تأمین گاز سپری شود.
پرش بلند قطر در بازار جهانی گاز
میدان گازی پارس جنوبی، که در قطر به نام میدان گنبد شمالی نامیده می‌شود، به عنوان بزرگترین میدان گازی جهان از سال ۱۹۷۱ مورد شناسایی قرار گرفت. ذخایر گازی اولیه این میدان به ۵۱ تریلیون مترمکعب می‌رسد که ۱۴ تریلیون مترمکعب در آب‌های ایران و ۳۷ تریلیون مترمکعب در آب‌های قطر قرار دارد. ۷۰ درصد از ذخایر این میدان به دلیل فشار خود مخزن قابلیت برداشت دارد که معادل سه برابر کل ذخایر گاز آمریکا است که در حال حاضر بزرگترین تولیدکننده گاز جهان محسوب می‌شود. قطر سالانه به تولید ۱۱۴ میلیارد مترمکعب گاز از این میدان مشترک می‌پردازد که پس از تبدیل به گاز مایع، به بازارهای بین‌المللی عرضه می‌شود و حدود ۲۰ میلیارد مترمکعب نیز از طریق خطوط لوله به امارات صادر می‌شود. علاوه بر این، بیش از ۳۶ میلیارد مترمکعب به مصرف داخلی می‌رسد. همچنین قطر از توسعه این میدان، سالانه ۱۱.۵ میلیون تن گازهای اتان، پروپان، بوتان و هلیوم تولید خواهد کرد. در حال حاضر قطر با صادرات سالانه ۱۱ میلیون تن پروپان و بوتان و همچنین ۲.۶ میلیارد فوت مکعب هلیوم از این میدان، به بزرگترین صادرکننده این محصولات در سطح جهانی تبدیل شده است. هم‌اکنون قطر، به همراه استرالیا و آمریکا، بزرگترین صادرکننده گاز مایع جهان به شمار می‌رود و پیش‌بینی می‌شود که در سال ۲۰۲۶ با اختلاف قابل توجهی دوباره عنوان بزرگترین صادرکننده ال‌ان‌جی جهان را بدست آورد.
استراتژی قطر؛ تحریم ایران
با امضای قراردادهایی به ارزش ۲۹ میلیارد دلار با شرکت‌های نفتی بزرگ جهانی از جمله توتال فرانسه، کونوکو فیلیپس و اکسان موبیل آمریکا، شل بریتانیا، انی ایتالیا و شرکت‌های سی‌ان‌پی‌سی و ساینوپک چین، قطر توسعه این میدان را جهت افزایش سالانه ۶۵ میلیارد مترمکعب تولید گاز و ۴۵۰ هزار بشکه میعانات گازی تا سال ۲۰۲۶ آغاز کرده است. در نود‌وسومین گزارش از سلسله گزارش‌های پایش تحول تجارت جهانی مرکز پژوهش‌های اتاق ایران، به تلاش قطر برای تبدیل به یک عنصر کلیدی در بازار انرژی جهان پرداخته شده است. در این گزارش تصریح شده که در حالی که ایران با مشکلات ناشی از تحریم‌ها و کمبود سرمایه خارجی دست و پنجه نرم می‌کند و توسعه برداشت از منطقه گازی پارس متوقف شده است، مذاکرات قطر با سه شرکت بزرگ کره‌ای به منظور ساخت ۲۰ کشتی حمل گاز طبیعی مایع به منظور افزایش تولید از میدان مشترک با پارس جنوبی آغاز شده است. علاوه بر این، مذاکرات قطر با آلمان برای خرید دارایی‌های شرکت نفت روسیه که پس از حمله به اوکراین تحت کنترل دولت آلمان قرار گرفته، گواهی بر تلاش این کشور برای کسب نقش کلیدی در بازار انرژی جهانی است. مرکز پژوهش‌های اتاق ایران که در سلسله گزارش‌های خود به بررسی رویدادهای کلیدی در محیط ژئوآکونومیک ایران می‌پردازد، در جدیدترین گزارش خود به تلاش‌های قطر برای افزایش برداشت از میدان گازی پارس جنوبی یا گنبد شمالی اشاره کرده است. در این گزارش ذکر شده که شرکت «قطر انرژی» در حال مذاکره با سه شرکت بزرگ کره‌ای برای سفارش و تحویل ۲۰ کشتی حمل گاز طبیعی مایع ال‌ان‌جی است. این مذاکرات فعلی با شرکت‌های
هانوا اقیانوس، صنایع سنگین سامسونگ و مهندسی کشتی‌سازی و دریایی کره در حال انجام است و پیش‌بینی می‌شود این قرارداد به زودی نهایی شود. ارزش این قرارداد حدود ۶.۶ میلیارد دلار محاسبه شده است.
بر اساس این گزارش، این کشتی‌های حمل گاز طبیعی مایع از نوع Q-Max خواهند بود که بزرگترین نوع کشتی‌های حمل گاز در جهان هستند و هرکدام ظرفیت حمل ۲۷۱ هزار مترمکعب گاز طبیعی مایع را دارند. در حالی که ظرفیت کشتی‌های عادی حمل گاز طبیعی مایع، ۱۷۴ هزار مترمکعب می‌باشد. به علاوه، این کشتی‌های جدید طراحی شده‌اند تا در بیش از ۷۰ ایستگاه در سراسر جهان انجام خدمات کنند و در برنامه توسعه ناوگان دریایی شرکت «قطر انرژی» نقش بسیار مثبتی ایفا می‌کنند. طرح ساخت این کشتی‌ها، به منظور پشتیبانی از پروژه‌های تولیدی در میادین شمالی قطر و همچنین پروژه گلدن‌پس در ایالات متحده آمریکا تعریف شده است. همچنین این ناوگان جدید دریایی به محوریت به‌روزرسانی و افزایش ظرفیت حمل‌ونقل ال‌ان‌جی در بلندمدت خواهد بود. لازم به ذکر است که با توجه به ظرفیت بزرگ کشتی‌های Q-Max، هزینه‌های حمل‌ونقل به طور قابل توجهی کاهش می‌یابد. ناوگان حاضر شرکت قطر انرژی نیز شامل کشتی‌های Q-Max، Q-Flex و کشتی‌های عادی ترابری گاز طبیعی مایع است که به بازارهای ال‌ان‌جی در آسیای شرقی، شبه‌قاره هند، اروپا و مدیترانه خدمات رسانی می‌کنند.
این ناوگان جدید، به‌ویژه با توجه به پروژه توسعه میدان شمالی که به عنوان بزرگترین پروژه ال‌ان‌جی در حال ساخت در جهان شناخته می‌شود، طراحی شده تا ظرفیت تولید ال‌ان‌جی را از ۷۷ میلیون تن در سال به ۱۱۰ میلیون تن تا سال ۲۰۲۶ افزایش دهد. این پیشرفت در حالی رخ می‌دهد که اخیراً گروهی از مقام‌های قطر به برلین سفر کردند و مذاکره با دفتر صدراعظم آلمان درباره خرید دارایی‌های شرکت نفت «روس‌نفت» انجام داده‌اند. بر اساس گزارشات منابع آگاه، موضع دولت آلمان در این خصوص مثبت بوده و آماده است تا تأیید این معامله را انجام دهد؛ بنابراین در حال حاضر نهایی شدن این توافق به اقدامات روس‌نفت و خریدار بستگی دارد. طبق این گزارش، قطر به عنوان آخرین مشتری خرید دارایی‌های این شرکت نفتی دولتی روس در آلمان مطرح شده است، که پس از بحران انرژی ناشی از حمله روسیه به اوکراین، تحت توقیف دولت آلمان قرار گرفته بود. در سپتامبر ۲۰۲۲، دولت آلمان مدیریت موقت «روس‌نفت» دویچلند و RN Refining and Marketing را به دلیل تحریم‌های بین‌المللی بر عهده گرفت و این مدیریت تاکنون چندین بار تمدید شده است. دستیابی به این توافق میان آلمان و قطر، ممکن است به کشمکش‌های قانونی و نظارتی دوساله‌ای که پیرامون ساختار داخلی «روس‌نفت» بوجود آمده، پایان دهد.
متخصصان بر این باورند که به دلیل چالش‌های مالی ناشی از تحریم‌ها، خریدار باید از خارج از اتحادیه اروپا باشد. صندوق سرمایه‌گذاری قطر که در حال حاضر حدود ۱۹ درصد از سهام «روس‌نفت» را در اختیار دارد، در پی گسترش عملیات جهانی خود است. در حالی که ایران از نظر برداشت گاز به میزان مشابه قطر از این میدان مشترک برخوردار است، اما نحوه نادرست گازکشی به منازل ایرانیان در سراسر کشور و حتی در دورافتاده‌ترین مناطق سبب شده که به جای مصرف در زیرساخت‌های اقتصادی، انرژی گاز تنها در مصارف خانگی قرار گیرد. در همین حال، بخش ایرانی میدان پارس جنوبی از سال گذشته در نیمه دوم عمر خود قرار گرفته است و به طور سالانه هفت اتمسفر از فشار طبیعی آن کم شده و در نتیجه تولید آن به هر سال حدود ۱۰ میلیارد مترمکعب کاهش خواهد یافت.
برای جلوگیری از کاهش تولید، نیاز به سکوهای ۲۰ هزار تنی وجود دارد که معادل ۱۵ برابر سکوهای فعلی در فازهای مربوط به بخش ایرانی پارس جنوبی است و توانایی حمل کمپرسورهای سنگین را دارند. قطر سال‌ها پیش این اقدامات را آغاز کرده و اکنون به دنبال افزایش سطح تولید خود می‌باشد. در دوران پس از برجام، ایران قرارداد پنج میلیارد دلاری با کنسرسیومی به رهبری شرکت توتال فرانسه برای توسعه فاز ۱۱ پارس جنوبی امضا کرد، که نیمی از مبلغ قرارداد صرف ساخت یک سکوی ۲۰ هزار تنی با دو کمپرسور بسیار بزرگ شد. اما پس از خروج آمریکا از برجام، توتال از این پروژه کنار رفت و شریک چینی آن، سی‌ان‌پی‌سی نیز پس از مدتی این پروژه را ترک کرد. تکنولوژی تولید این تجهیزات تنها در اختیار چند شرکت معتبر غربی است. کمبود سرمایه‌گذاری و مشکل فنی، به‌علاوه مدیریت ناکارآمد مصرف انرژی در ایران سبب شده که کمبود گاز به حدود ۳۰۰ میلیون مترمکعب در روز برسد و مذاکرات برای واردات گاز از ترکمنستان و روسیه در حال گسترش باشد.