نفخ شکم معمولاً ناشی از انباشت گازها در سیستم گوارشی یا احتباس مایعات در ناحیه شکمی است که منجر به بزرگ‌تر از اندازه طبیعی شدن شکم و تجربه حس فشردگی یا درد در ناحیه شکم می‌شود.
دلایل متداول ایجاد نفخ
نفخ غالباً هنگامی رخ می‌دهد که گازهای اضافی در معده یا روده‌ها تجمع یابند. این پدیده ممکن است به سرعت بعد از صرف غذا بروز کند و معمولاً به‌طور طبیعی برطرف می‌شود. با این حال، می‌توان با برخی روش‌ها این فرآیند را تسریع کرد. بهترین شیوه برای مواجهه با نفخ، شناسایی منبع اصلی آن است. علل مؤثر در بروز نفخ شامل موارد زیر می‌شود:
– مشکلات گوارشی: یبوست، حساسیت‌های غذایی و عدم تحمل برخی خوراکی‌ها می‌تواند منجر به نفخ شود. انباشت مدفوع در روده بزرگ می‌تواند احساس ناراحتی و نفخ را ایجاد کند و گاز اضافی نیز به این ناراحتی دامن می‌زند.
– رژیم غذایی: مصرف نوشیدنی‌های گازدار، شکر یا نمک زیاد، و همچنین فیبر ناکافی در رژیم غذایی می‌تواند به بروز نفخ کمک کند.
– تغییرات هورمونی: بسیاری از افراد در دوران قاعدگی به دلیل تغییرات هورمونی و احتباس آب دچار نفخ می‌شوند.
روش‌های سریع برای رفع نفخ
بسیاری از درمان‌های خانگی می‌توانند به کاهش درد و ناراحتی ناشی از نفخ کمک کنند. همچنین، روش‌های فوری زیر می‌توانند در رفع سریع نفخ تاثیرگذار باشند:
۱) پیاده‌روی: فعالیت فیزیکی می‌تواند به تحریک حرکات روده و در نهایت خروج گاز و مدفوع اضافی کمک کند. در صورتی که فرد دچار یبوست باشد، پیاده‌روی نقش مهمی در دفع مدفوع و گاز را ایفا خواهد کرد.
۲) تمرین‌های مختلف یوگا: برخی از وضعیت‌های مختلف یوگا می‌توانند عضلات شکم را به گونه‌ای تنظیم کنند که منجر به خروج گاز از روده و کاهش نفخ شوند؛ به‌ویژه وضعیت‌های مانند حالت بچه، کودک خوشحال و چمباتمه.
۳) قرص‌های نعناع: اسانس نعناع می‌تواند در تسکین سوء هاضمه و گازهای گوارشی مؤثر باشد. این قرص‌ها معمولاً به عنوان درمان علائم سندرم روده تحریک‌پذیر (IBS) عرضه می‌شوند، اما می‌توان از آن‌ها برای رفع نفخ نیز استفاده کرد. قرص‌های نعناع با آرامش بخشیدن به عضلات روده، حرکت گاز و مدفوع را تسهیل می‌کنند. توجه داشته باشید که افرادی که از سوزش سر دل رنج می‌برند باید از این قرص‌ها پرهیز کنند.
۴) داروهای ضد نفخ: داروها و شربت‌های سایمتیکون می‌توانند به تسهیل خروج هوای اضافی از دستگاه گوارش کمک کنند. توجه داشته باشید که این داروها باید بر اساس دستورات روی بسته مصرف شوند.
۵) ماساژ شکمی: ماساژ ناحیه شکم می‌تواند به تحریک حرکات روده کمک کند. این ماساژ به‌خصوص زمانی که در مسیر روده بزرگ انجام شود، مؤثرتر است. می‌توانید این ماساژ را به صورت زیر انجام دهید:
– دست‌ها را به طور مستقیم در بالای استخوان خاصره راست قرار دهید.
– با حرکات دایره‌ای ملایم به سمت راست قفسه سینه، ناحیه شکمی را ماساژ دهید.
– ماساژ را به‌طور مستقیم از بالای شکم به سمت چپ قفسه سینه ادامه دهید.
– به آرامی به سمت پایین و به سمت استخوان خاصره چپ حرکت کنید.
– در صورت نیاز، این حرکات را تکرار کنید.
به خاطر داشته باشید که اگر ماساژ باعث درد شد، فوراً آن را متوقف کنید.
۶) اسانس‌ها: تحقیقاتی که در سال ۲۰۱۶ انجام شد، موثر بودن مکمل‌های شامل ترکیب اسانس‌های رازیانه و کورکومین را در گروهی از ۱۱۶ فرد مبتلا به سندرم روده تحریک‌پذیر خفیف تا متوسط نشان داد. نتایج نشان می‌دهد که پس از ۳۰ روز این افراد موفق به کاهش و بهبود علائم خود شامل نفخ و درد شکمی شدند. پیش از استفاده از اسانس‌ها، به‌ویژه با پزشک خود مشورت کنید، زیرا برخی فرمول‌ها ممکن است سمی باشند یا تداخلات دارویی ایجاد کنند.
۷) حمام گرم، دوش گرفتن و تمدد اعصاب: گرمای حاصل از حمام می‌تواند به تسکین درد شکمی کمک کند. همچنین استراحت و آرامش در کاهش استرس و بهبود فعل و انفعالات دستگاه گوارش و نتیجه‌گیری کاهش نفخ موثر است.
روش‌های بلندمدت برای رفع نفخ
روش‌های فوری همیشه برای تمام انواع نفخ کارساز نیستند و برخی تغییرات در سبک زندگی می‌توانند ریشه‌های ایجاد نفخ را از بین ببرند و در طول زمان بهبود بخشند. می‌توانید از گام‌های ساده زیر برای پیشگیری از بروز نفخ در درازمدت استفاده کنید:
۸) افزایش تدریجی فیبر در رژیم غذایی: افزایش مصرف فیبر می‌تواند به جلوگیری از یبوست و نفخ کمک کند. میزان توصیه‌شده فیبر برای زنان ۲۵ گرم و برای مردان ۳۸ گرم است، در حالی که بیشتر افراد این مقدار را دریافت نمی‌کنند. اما باید توجه داشت که مصرف بیش از حد فیبر خود می‌تواند منجر به افزایش گاز و ایجاد نفخ شود. به‌علاوه، مصرف روزانه بیش از ۷۰ گرم فیبر ممکن است عوارض جانبی داشته باشد. افزایش مصرف فیبر باید به آرامی و طی چند هفته انجام شود تا بدن بتواند با این تغییرات سازگار شود.
۹) جایگزینی آب با نوشیدنی‌های گازدار: نوشیدنی‌های گازدار محتوی گازهایی هستند که ممکن است در معده‌ها تجمع پیدا کنند. کربن دی اکسید موجود در این نوشیدنی‌ها می‌تواند به تجمع و ایجاد نفخ کمک کند. نیز شکر و شیرین کننده‌های مصنوعی در رژیم غذایی می‌توانند باعث انباشت گاز شوند. با جایگزینی آب آشامیدنی به‌جای این نوع نوشیدنی‌ها، می‌توان به حل این مشکل و درمان یبوست کمک کرد.
۱۰) اجتناب از جویدن آدامس: الکل‌های قند موجود در آدامس نیز می‌توانند موجب نفخ شوند. در ضمن، بلع هوا هنگام جویدن آدامس می‌تواند به ایجاد نفخ و درد منجر شود. می‌توانید برای خوشبو کردن دهان به‌جای آدامس از قرص‌های نعناع یا زنجبیل-نعناع استفاده کنید.
۱۱) انجام فعالیت روزمره بیشتر: ورزش منظم به بدن کمک می‌کند تا حرکات روده را تنظیم کرده و دفع مدفوع و گاز از روده را تسهیل کند. ورزش همچنین به کاهش تجمع آب اضافی در بدن از طریق تعریق کمک می‌کند. فراموش نکنید که قبل و بعد از ورزش به اندازه کافی آب بنوشید تا از کم‌آبی بدن جلوگیری کنید، چرا که کم‌آبی بدن می‌تواند یبوست را تشدید کند.
۱۲) نظم در فواصل بین وعده‌های غذایی: بسیاری از مردم بعد از خوردن یک وعده غذایی بزرگ احساس نفخ می‌کنند. با مصرف وعده‌های کوچک‌تر و تعداد بیشتر و حفظ حرکت در سیستم گوارش، می‌توان از این عارضه جلوگیری کرد. بلع سریع غذا نیز می‌تواند منجر به ورود هوا به دستگاه گوارش شود. این موضوع هنگام نوشیدن از طریق نی نیز رخ می‌دهد که احتمال ایجاد گاز و نفخ را افزایش می‌دهد. برای جلوگیری از نفخ، از نوشیدن با نی پرهیز کرده و سعی کنید به آرامی غذا بخورید.
۱۳) پروبیوتیک‌ها: پروبیوتیک‌ها باکتری‌های مفیدی هستند که در روده زندگی می‌کنند. مصرف مکمل‌های پروبیوتیک می‌تواند به تنظیم و تعادل انواع باکتری‌های روده بزرگ که مسئول تولید گاز و نفخ هستند، کمک کند.
۱۴) کاهش مصرف نمک: افزایش سدیم باعث احتباس آب در بدن می‌شود که به تورم و نفخ در شکم و دیگر نواحی بدن مثل دست‌ها و پاها منجر می‌شود. برای جلوگیری از نفخ، مصرف نمک خود را محدود کنید.
۱۵) درمان بیماری‌های مختلف: در برخی موارد، نفخ ممکن است ناشی از وجود یک بیماری زمینه‌ای باشد و برای رفع آن باید ابتدا آن بیماری درمان شود. بیماری‌های التهابی روده مانند بیماری کرون، کولیت زخمی و سندرم روده تحریک‌پذیر می‌توانند به نفخ منجر شوند. همچنین بیماری‌های زنان مانند آندومتریوز و کیست‌های تخمدان ممکن است باعث درد و احساس نفخ در ناحیه شکمی شوند. افرادی که این علائم را دارند باید با پزشک متخصص مشورت کنند و در صورت وجود هر گونه سابقه خانوادگی، او را آگاه نمایند. آزمایش‌های تشخیصی متعددی برای این بیماری‌ها وجود دارد که شامل اشعه ایکس، اولتراسوند، کولونوسکوپی و آزمایش خون می‌باشد.
۱۶) رژیم غذایی با فودمپ پایین (FODMAP): فودمپ دسته‌ای از کربوهیدرات‌ها است که در بسیاری از مواد غذایی یافت می‌شود، از جمله انواع مختلف حبوبات. یک تحقیق نشان داد که رژیم غذایی با مقدار کم از فودمپ می‌تواند علائمی نظیر نفخ، گاز و درد شکمی را تا بیش از ۷۴ درصد در افراد مبتلا به سندرم روده تحریک‌پذیر کاهش دهد.
۱۷) پیگیری غذایی: عدم تحمل غذایی می‌تواند منجر به تولید بیش از حد گاز و در نتیجه نفخ شود. این مسأله به‌ویژه در افرادی که به عدم تحمل لاکتوز مبتلا هستند و قادر به هضم قند لاکتوز در محصولات لبنی نیستند، شایع است. مشکل خودایمنی ناشی از عدم تحمل گلوتن، که به نام بیماری سلیاک شناخته می‌شود، نیز نوعی از عدم تحمل غذایی است. برای شناسایی غذاهای مؤثر در بروز نفخ، می‌توان در چند هفته با ثبت مصرف غذاها و نوشیدنی‌ها، گام‌های مؤثری برداشت.
۱۸) توجه به مکمل‌ها و داروها: برخی مکمل‌ها مانند مکمل‌های آهن می‌توانند باعث یبوست و سایر علائم سوء هاضمه شوند که در نهایت منجر به نفخ می‌شود. از طرف دیگر، پتاسیم می‌تواند با کمک به تنظیم سطوح سدیم بدن به کاهش نفخ کمک کند. همچنین، برخی داروها ممکن است عوارض جانبی داشته باشند که بر روی عملکرد دستگاه گوارش تأثیر بگذارد. در این صورت، پزشک می‌تواند داروهای مناسب‌تری را برای تغییر انتخاب کند.
زمان مراجعه به پزشک
اگرچه این وضعیت چندان رایج نیست، اما گاهی نفخ و تورم در ناحیه شکمی می‌تواند نشان‌دهنده وجود یک بیماری جدی نظیر بیماری کبد، بیماری التهابی روده، نارسایی قلبی، مشکلات کلیوی و برخی انواع سرطان باشد. همچنین اگر نفخ برای چند روز یا چند هفته ادامه یابد، می‌تواند نشانه‌ای از یک مشکل بهداشتی باشد که نیاز به مراقبت پزشکی دارد. در صورتی که نفخ برای مدت زمان طولانی ادامه داشته باشد و با گذشت زمان بهبود نیابد، بهتر است با یک پزشک متخصص مشورت نمایید.
همچنین، در صورت بروز تغییرات در اشتها یا مشکلات تغذیه‌ای، اسهال، استفراغ، کاهش وزن، تب، درد شدید شکمی، وجود خون قرمز روشن در مدفوع یا تغییر رنگ مدفوع به سیاه یا قهوه‌ای تیره، مراجعه به پزشک الزامی است.